Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ك

 

كتاب جيبي. كتاب جيبي يا چاپ جيبي[1]  به كتاب كوچك قابل حمل در جيب، با چاپ ارزان، به‌ويژه با جلد كاغذي اطلاق مي‌شود (7: ذيل "كتاب جيبي"؛ 17: ذيل واژه). به گفته ديگر، چاپ كوچكي از كتاب، اغلب در اندازه 16×12 سانتيمتر يا كمتر كتاب جيبي نام دارد (12: ذيل واژه؛ 14: ذيل واژه). در ايران قطع كتاب جيبي 11×5/16 سانتيمتر، و جيبي پالتويي 12×20 سانتيمتر است (7: ذيل "قطع كتاب").

نخستين كتاب‌هاي جيبي، كتاب‌هاي دعا و آداب مذهبي بودند و براي آن كوچك تهيه مي‌شدند كه در جيب رداي روحانيون مسيحي جاي بگيرند (2: 58؛ 9: 63). از پايان سده پانزدهم، ناشران به چاپ كتاب در قطع جيبي اقدام كردند. خاندان هلندي الزوير[2] ، كه از كتابفروشان، صحافان، چاپخانه‌داران، و ناشران مشهور شمال هلند بودند، مجموعه آثار نويسندگان كلاسيك و غيركلاسيك را براي صرفه‌جويي در مصرف كاغذ و ارائه كتاب ارزان به دانشجويان دانشگاه ليدن، در قطع جيبي بلند انتشار دادند (1: 528؛ 16: ج 8، ص 26). نخستين سري اين كتاب‌ها در 1629 منتشر و باعث شهرت اين خانواده شد. اما آنها كار را به قطع جيبي محدود نكردند و برخي آثار مهم خود را در قطع وزيري منتشر كردند. زيباترين چاپ‌ها در قطع كوچك ميان سال‌هاي 1620 تا 1640 منتشر شد، به‌طوري كه 1681 پس از مرگ دانيل الزوير، مجموعه‌داران فرانسوي كتاب‌هاي منتشر شده وي در قطع جيبي بلند را به‌عنوان نمونه‌هاي برجسته جمع‌آوري مي‌كردند (16: ج 8، ص 26-28).

در انگلستان در اوايل 1643، كتابفروشان به سختي از عواقب اقتصادي جنگ‌هاي داخلي ضربه خوردند، به ناچار براي چاپ كتاب‌ها و مقالات مردمي و ارزان، اندازه آنها را كوچك كردند تا كتاب‌ها را بتوانند در جيب حمل كنند (13: 63).

دبليو. وودورد[3] ، از فيلادلفيا، در 1806 با چاپ انجيل كوچك جيبي، صنعت چاپ را شگفت‌زده كرد. جورج پامر پوتنام و پسرانش نيز >كتابچه يادداشت‌هاي جيبي در ايتاليا و آلمان<[4]را در 1847 منتشر كردند (18: ج 1، ص 299، 307، 510).

گفته مي‌شود كتاب‌هاي جيبي به‌عنوان يك نام تجاري در 1905 توسط بابز ـ مريل[5]  با انتشار كتاب معمولي اما باريك براي قرار دادن در جيب با جلد پارچه‌اي آغاز شد. انتشار رمان پليسي >ماسك<[6] در قطع جيبي، در 1927، پيشگام قطع جيبي در فرانسه به‌شمار مي‌آيد (2: 58؛ 9: 63). در همان سال در ژاپن نيز انتشارات ايوانامي[7]  نخستين مجموعه كتاب‌هاي جيبي را در قطع 5/10×15 سانتيمتر با قيمت ارزان عرضه و آثار نويسندگان بزرگ كلاسيك را منتشر كرد و توانست طي نيم قرن، بيش از سه هزار عنوان كتاب را در همه زمينه‌ها چاپ كند (10: 76؛ 18: ج 2، ص 510).

با تأسيس مؤسسه پنگوئن در انگلستان در 1935، و انتشار ده عنوان كتاب در قطع جيبي در همان سال، تحولي در صنعت چاپ پديد آمد. اين مؤسسه طي 25 سال توانست 4500 عنوان كتاب در قطع جيبي منتشر كند (2: 59؛ 9: 66؛ 12: ذيل واژه).

رابرت دو گراف[8]  با همكاري لئون شيم‌كين[9] ، ماكس شوستن، و ريچارد سايمون مؤسسه كتاب‌هاي جيبي را در 1939 تأسيس و در ژوئيه همان سال ده عنوان كتاب جيبي را به بازار عرضه كرد و در كمتر از سه سال فروش آنها به بيش از 23 ميليون نسخه رسيد (18: ج 2، ص 509، ج 4، ص 366-367).

كتاب‌هاي جيبي اوليه، بيشتر كوتاه شده عين روايت اصلي بودند (18: ج 4، ص 368). اما كتاب‌هاي داستان براي كودكان و نوجوانان و كتاب‌هاي غيرداستاني براي آنها در موضوع‌هايي نظير تاريخ و فكاهه و حكايت‌هاي جذاب و سرگرم‌كننده نيز به جرگه كتاب‌هاي جيبي راه يافتند. همچنين مجموعه‌هاي جيبي در موضوع اديان بزرگ و علوم براي كتابخانه‌هاي دانشگاهي منتشر شد (11: 60-61). حتي كتاب‌هاي علمي و تحقيقي، فرهنگ‌ها، و آثار مهم كلاسيك نيز در قطع جيبي به چاپ رسيد و به‌تدريج همه زمينه‌هاي دانش را در برگرفت. (9: 64-65). درگذشته، بيشترين تقاضا براي كتاب‌هاي جيبي از شهرهاي كوچك فاقد كتابفروشي بود. خوانندگان، اين كتاب‌ها را از روزنامه‌فروشي‌ها، داروخانه‌ها، و مغازه‌هاي سرگذر مي‌خريدند. ورود كتاب‌هاي جيبي ارزان و در دسترس، عادت خريد كتاب را نزد امريكايي‌ها تغيير داد. به‌طوري كه بر اساس يك نظرسنجي در 1941، خوانندگان كتاب‌هاي جيبي از همه اقشار مختلف جامعه حتي با تحصيلات عالي و يا متخصص بودند كه هر يك به‌طور متوسط 25 كتاب جيبي در سال خريده بودند و اين بيش از تعداد متوسط خريد كتاب در قطع‌هاي ديگر بود (18: ج 2، ص 510، ج 4، ص 367).

اوج رونق كتاب‌هاي جيبي در جهان، سال‌هاي 1960 و 1970 بود. بالاترين ارقام توليد كتاب‌هاي جيبي در كشورهاي مختلف مربوط به‌اين سال‌هاست. به‌طوري كه برخي عناوين بين 11 تا 14 ميليون نسخه به فروش رسيدند (10: 75).

در 1961 توليد كتاب‌هاي جيبي در فرانسه از مرز 14 ميليون نسخه گذشت. در انگلستان گسترش شگفت‌انگيز كتاب جيبي در آغاز سال‌هاي دهه 1970 انقلابي واقعي در صنعت نشر بود (9: 64-65). در اواسط دهه 1970 در امريكا دوازده ناشر بازار كتاب جيبي را در اختيار داشتند.

در ايران، مي‌توان نخستين كتاب‌ها با قطع جيبي را در ميان نسخه‌هاي خطي و بياض‌ها يافت. بخشي از قرآن كه در شعبان 292 با خط كوفي روي پوست گوساله كتابت شده است؛ قرآني با خط نسخ مربوط به دوره تيموري (15: 26، 69)؛ منهاج الوصول الي علم الاصول قاضي عبدالله اشعري شافعي به خط نسخ در 777ق.؛ و بيست باب در اسطرلاب خواجه طوسي با خط نسخ از سده 10 (6: ج 2، ص 479، 539) نمونه‌هاي ديگر كتاب‌هاي كهن در قطع جيبي يا كوچك‌تر هستند.

تجربه تازه چاپ كتاب‌هاي جيبي در ايران در اواخر دهه 1330 آغاز شد. در آن سال‌ها برخي رمان‌ها را در قطع جيبي منتشر مي‌كردند (3: 59). مؤسسه انتشارات فرانكلين با همكاري شركت سهامي افست، سازمان كتاب‌هاي جيبي را در 1340 با هدف توليد كتاب‌هاي پرشمار ولي ارزان قيمت تأسيس كرد (3: 59؛ 8: 78). ابتكار اين سازمان كه بعدها با نام "شركت سهامي كتاب‌هاي جيبي" فعاليت كرد، با موفقيت روبه‌رو شد و شمارگان برخي كتاب‌هاي آن به 10000 نسخه و با قيمت حدود يك پنجم يا يك هفتم بهاي همان كتاب‌ها در قطع بزرگ در دسترس عموم قرار گرفت. كتاب‌هاي جيبي تحولي عظيم در صنعت چاپ ايران به‌وجود آوردند. توزيع كتاب‌هاي جيبي در داروخانه‌ها و روزنامه‌فروشي‌ها و اماكن عمومي؛ انتخاب عنوان‌هاي مشهور در بازار كتاب توسط ناشران؛ و تبليغات گسترده باعث استقبال خوانندگان شد. در ظرف دو سال ناشران ديگري نيز وارد بازار كتاب‌هاي جيبي شدند، از ميان آنها مي‌توان به انتشارات آسيا، عطايي، سيمرغ، پرستو (وابسته به مؤسسه اميركبير)، كتاب‌هاي صدف (وابسته به نشر انديشه)، و كتاب‌هاي جيبي كانون معرفت اشاره كرد. اما افت كيفيت كتاب‌ها، زياد شدن ناشران، عدم وجود امكانات فني مناسب براي توليد كتاب‌هاي جيبي ارزان قيمت، و از سوي ديگر رواج تلويزيون در ميان خانواده‌ها باعث عدم توفيق كتاب‌هاي جيبي در ايران شد، به‌طوري كه شركت سهامي كتاب‌هاي جيبي انتشار قطع جيبي را محدود كرد و به چاپ كتاب در قطع جيبي بلند (پالتويي، برابر با 12×20 سانتيمتر) با عناوين دانشجوپسند اقدام كرد. طي دو دهه، شركت سهامي كتاب‌هاي جيبي فقط توانست هزار عنوان كتاب در قطع جيبي سنتي و جيبي بلند منتشر كند (3: 59؛ 8: 78-79).

در ايران، برخي افراد با چاپ آثار كلاسيك در قطع جيبي كه مستلزم استفاده از حروف ريز، جلد نازك، و صحافي نازل است و بايد به‌صورت ارزان و پرشمار منتشر شود، مخالف هستند (5: 42-43). برخي ديگر چاپ و انتشار كتاب‌هاي جيبي را به‌علت اينكه ارزان هستند و همه افراد جامعه مي‌توانند آثار ماندگار را در اختيار داشته باشند، تأييد مي‌كنند (4: 4-6).

بر اساس آمار موجود در مؤسسه خانه كتاب ايران در 1381، حدود 2618 نسخه كتاب در قطع جيبي، توسط ناشران مختلف، به چاپ رسيده است.

 

مآخذ:  1) استيپچويج، الكساندر. كتاب در پويه تاريخ. ترجمه حميدرضا آژير و حميدرضا شيخي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1373؛ 2) جعفري، محمدرضا. "آنهمه كتاب‌هاي جيبي چه شد؟". آدينه، 27 (شهريور 1367): 58-59؛ 3) همو. "كتاب‌هاي جيبي در ايران". آدينه، 27 (شهريور 1367): 59؛ 4) حالت، ابوالقاسم. "بيچاره كتاب جيبي!". نشر دانش. س. ششم، 9 (مهر و آبان 1368): 4-9؛ 5) خرمشاهي، بهاءالدين. سير بي‌سلوك: مباحثي در زمينه دين، فلسفه، زبان، نقد و نشر: بازخواني بهتر از بسيارخواني. تهران: معين، 1370؛ 6) دانش‌پژوه، محمدتقي. مجموعه فهرست نسخه‌هاي خطي كتابخانه‌هاي شهرستان‌هاي ايران. ج 2: فهرست نسخه‌هاي خطي دو كتابخانه مشهد (مدرسه نواب ـ آستان قدس). تهران: فرهنگ ايران زمين، 1351؛ 7) سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. دانشنامه كتابداري و اطلاع‌رساني. ذيل "قطع كتاب" و "كتاب جيبي"؛ 8) "كتاب جيبي در ايران". نشر دانش. س. چهارم، 5 (مرداد و شهريور 1363): 78-79؛ 9) "كتاب جيبي در جهان (1)". ترجمه اسماعيل سعادت. نشر دانش. س. چهارم، 4 (خرداد و تير 1363): 63-69؛ 10) "كتاب جيبي در جهان (2)". ترجمه اسماعيل سعادت. نشر دانش. س. چهارم، 5 (مرداد و شهريور 1363): 74-78؛

11) Gillespie, John T.; Spirt, Dianal. Paperback Books for Young People. Chicago: American Library Association, 1972; 12) Glaister, Geoffrey Ashall. Encyclopedia of the Book. 2nd. ed. S.V. "Pocket Edition" , "Paperback"; 13) Handover, P.M. Printing in London: From 1476 to Modern Times. Cambridge: Harvard University Press, 1960; 14) Harrod, Leonard Montague. The Librarian¨s Glossary of Terms Used in Librarianship, Documentation and the Book Crafts and Reference Book. 4th. ed. S.V. "Pocket Edition"; 15) James. David. Qur'ans and Bindings: from the Chester Beatty Library. [London]: World of Islam Festival Trust, 1980; 16) Klautz, Johan P. "Elsevier Family". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol.8, PP. 26-28; 17) The Oxford English Dictionary. 2nd. ed. S.V. "Pocket-book"; 18) Tebbel, John. A History of Book Publishing in the United States. New York: R.R. Bowker, 1972-1981.

                نسترن طباطبائي

 

 

 

[1]. Pocket Edition

[2]. Elzevier/Elsevier    

[3]. W. Woodward    

[4]. Pocket memorandum book in Italy and Germany

[5]. Bobbs - Merrill    

[6]. Le Masque

[7]. Iwanami    

[8]. Robert de Graff   

[9]. Leon Shimkin    

بازگشت به فهرست مقالات ك