Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    
بازگشت به فهرست مقالات ك
 
 

كتابخانه‌هاي علوم بهداشتي[1] . به كتابخانه‌هايي كه نيازهاي اطلاعاتي آموزشي، پژوهشي، مديريتي، و درماني واحدهاي مراقبت‌هاي بهداشتي را تأمين كنند، كتابخانه‌هاي علوم بهداشتي گويند. بهره‌گيران اين كتابخانه‌ها دانشجويان، استادان، محققان، مديران خدمات بهداشتي، برنامه‌ريزان، متخصصان بيماري‌هاي واگيردار، پزشكان، پرستاران، كاركنان پيراپزشكي، دريافت‌كنندگان خدمات بهداشتي درماني، بيماران، و مراقبان بهداشتي هستند. كتابخانه‌هاي علوم بهداشتي اغلب در سازمان‌هاي دولتي، خدمات بيمارستاني (عرضه‌كنندگان و خريداران)، مؤسسات آموزش عالي، نهادهاي پژوهشي، شركت‌هاي دارويي، كتابخانه‌هاي عمومي، و بخش خدمات داوطلبانه يافت مي‌شوند. منابع اطلاعاتي موردنياز اين طيف گسترده از محدوده علوم پزشكي و خدمات بهداشتي فراتر مي‌رود و حوزه‌هاي اقتصادي، اخلاق، مهندسي، آمار، حقوق، نظريه‌هاي مديريت، و علوم رفتاري را دربرمي‌گيرد.

تاريخچه و تكامل. گردآوري كتاب‌هاي پزشكي در مصر، چين، يونان، و روم باستان معمول بوده است و تعدادي از آنها نيز در صومعه‌هاي قرون وسطاي اروپاي غربي نگهداري مي‌شدند(9). >فهرست دوور پرايري<[2]  (1389)، سياهه‌اي مشتمل بر 118 جلد كتاب پزشكي از جمله آثار بقراط، جالينوس، و رازي را نشان مي‌دهد. كتابخانه‌هاي پزشكي همزمان با تأسيس دانشكده‌هاي پزشكي در دانشگاه‌ها ايجاد شدند. به‌طور مثال شهرهاي فلورانس (1287م.)، پاريس (1359م.)، و آبردين (1495م.)، هريك داراي مجموعه كتاب‌هاي پزشكي خاص خود بودند.

محرك اصلي رشد كتابخانه‌هاي پزشكي در انگلستان، تشكيل انجمن‌هاي پزشكي (كالج‌هاي سلطنتي) و ايجاد جوامع پزشكي در قرن هفدهم و هجدهم بود. شهرهاي لندن، ادينبرو، و دوبلين از مراكز مهم آموزش به‌شمار مي‌رفتند و مؤسسات آموزشي متعدد در هر يك از آنها تأسيس شده بود و بسياري از آنها كتابخانه‌هاي ويژه خود را داشتند. در 1907 در لندن، هجده جامعه پزشكي درهم ادغام شدند و "انجمن سلطنتي پزشكي" را بنا نهادند. پيشگام اين حركت سر جان مك اليستر، دبير اول و كتابدار انجمن بود كه بعدها رئيس انجمن كتابداران بريتانيا شد (7). كتابخانه اين انجمن اكنون با 200000 جلد كتاب و 2000 عنوان نشريه ادواري از كتابخانه‌هاي طراز اول پزشكي به‌شمار مي‌رود.

در ايالات متحده امريكا، كتابخانه ملي پزشکی(ان.ال.ام.) نقش بسيار مهمي در ايجاد و توسعه خدمات كتابداري پزشكي ايفا كرد. اين كتابخانه در 1836 از مجموعه كتابخانه دفتر جراح كل[3]  آغاز شد و بسياري از موفقيت‌هاي خود را مرهون كتابدارش، جان شاو بيلينگز (1836-1913)، است كه فهرست نمايه‌اي كتابخانه دفتر جراح كل را (جلد اول آن در 1880 انتشار يافت) تهيه كرد و علاوه بر آن ماهنامه >ايندكس مديكوس< را در 1879 منتشر نمود. اين نشريه آغازگر و مبناي بسياري از نمايه‌نامه‌ها و چكيده‌نامه‌ها شد.

مباني آموزش عالي در انگلستان و ايالات متحده امريكا در نيمه اول قرن بيستم تحكيم شد؛ بدين نحو كه در اين كشورها دانشگاه‌ها فعاليت خود را بر گسترش مجموعه كتابخانه‌ها و طرح‌هاي همكاري متمركز كردند، در حالي كه مشخصه دهه 1980 و سال‌هاي اوليه دهه 1990، تحولات بروني عمده در آموزش عالي و تأمين خدمات بهداشتي بود. اين تحولات تغيير جهت در خدمات كتابداري، نگرش انعطاف‌پذير و در عين حال قاطع و مثبت، ايجاد شبكه‌هاي چند رشته‌اي و همكاري‌هاي مستحكم‌تر، توسعه فناوري، و به‌كارگيري مهارت‌هاي مديريتي در ارائه خدمات كمي و كيفي بيشتر را طلب كرد.

تأثير تحولات. اين تغييرات ابتدا در دهه 1960 در بريتانيا و در سازمان خدمات بهداشتي ملي (ان.اچ.اس.)[4]  پديدار شد. تعهد قانوني سازمان نسبت به ارائه آموزش‌هاي تكميلي پزشكي منجر به ازدياد كتابخانه‌ها در بيمارستان‌هاي دولتي شد. تأثير بلافصل اين پديده از 1978 تا 1985، افزايش 72 درصدي تعداد افرادي بود كه به كاركنان خدمات بهداشت ملي (ان.اچ.اس.) خدمات كتابداري ارائه مي‌كردند (3). اين افزايش منجر به تشخيص نياز هماهنگي راهبردي در مقياس منطقه‌اي شد و به انتصاب تعدادي كتابدار منطقه‌اي انجاميد. گروه كتابداران منطقه‌اي (آر.ال.جي.)[5] خدمات بهداشت ملي يكي از گروه‌هاي اساسي براي بهبود وضع سازماندهي، ساختار، نيروي انساني، و جايگاه خدمات كتابداري واحدهاي مراقبت‌هاي بهداشتي در سطح ملي بود (5).

اصلاحات در امور بهداشتي عامل عمده تغيير بوده است و موجب تجديد سازمان‌ها و دستورالعمل‌هاي پي‌درپي شده است كه در بسياري از آنها "نياز به اطلاعات وسيع، جامع، دقيق، و روزآمد براي پشتيباني از فعاليت‌هاي كاركنان خدمات بهداشتي كشور در تمام سطوح، و تأمين اطلاعات موردنياز مصرف‌كنندگان خدمات بهداشتي" مورد تأكيد قرار گرفته است (2). بديهي است چنين فضايي كه از لحاظ اطلاعاتي بسيار غني است، بر شمار فرصت‌هاي شغلي متخصصان اطلاعات افزوده است. عرصه‌هاي رشد يافته تحت‌تأثير اين تغييرات عبارتند از: مديريت اطلاعات، خريد اخبار و اطلاعات، اطلاعات مصرف‌كننده و بازرسي درمانگاهي و پزشكي مبتني بر شواهد. گفته مي‌شود در 1993، بين 5000 تا 6000 پست سازماني در خدمات بهداشتي ايجاد شد.

واگذاري آموزش پرستاري به بخش آموزش عالي و تأكيد بر تداوم آموزش حرفه‌اي پرستاري مشكلاتي را در جهت تدارك و ارائه خدمات اطلاع‌رساني به پرستاران فراهم آورده است كه در اثر آن آموزش پايه پرستاري در بيمارستان‌ها به آموزش پژوهش‌گرا[6]  و صددرصد علمي ارتقا يافت (11). با ادغام مدارس پرستاري در دانشگاه‌ها، تعداد مدارس پرستاري به‌شدت رو به كاهش گذاشت. در آموزش پزشكي، كاهش مفادي كه بايد فرا گرفته شود و كاربرد اصول فراگيري دانشجومبنا[7]  مستلزم ايجاد ارتباط نزديك‌تر با طراحان سرفصل دروس و تكيه بيشتر بر امكانات آموزش با استفاده از رايانه است (6).

گزارش فولت[8] ، علائم مشخصه بسيار مهمي را درخصوص كتابخانه‌هاي علوم بهداشتي در آموزش عالي انگلستان در اواسط دهه 1990 ارائه مي‌كند (8). فشار ناشي از افزايش تعداد دانشجويان، كمبود فضا، تورم بسيار زياد قيمت كتاب‌ها و مجلات را مي‌توان با دادن نقش آموزشي مركزي به اين كتابخانه‌ها و مشخص كردن اهداف آنها و به‌كارگيري فناوري‌هاي جديد اطلاعاتي كاهش داد.

امروزه، بر پايه اصول علميِ مراقبت‌هاي بهداشتي و با توجه به نقش كتابخانه در بهبود كيفيت، بر هماهنگ‌سازي و اشاعه اطلاعات تكيه مي‌شود (12). در همايش‌هاي بسيار مهمي كه برگزار شده است، درباره مشكلات كليدي مانند اثرات شكاف بين خريدار و تأمين‌كننده خدمات، تأكيد روزافزون بر نتيجه باليني، افزايش حجم انتشارات، نياز به مهار مؤثرتر ادبيات خاكستري، اثرات منشور بهداشت عمومي و فرد بيمار[9] ، تأثير توسعه فناوري و نظام‌ها و راهبردها به‌منظور برخورد با آنها، و راهبردهاي جديد در آموزش و تعليم بحث مي‌شود (1).

اين تغييرات، حرفه‌اي را به‌وجود مي‌آورد كه به‌خوبي از جايگاه خود آگاه بوده و به آموزش مستمر و احساس مسئوليت در پرورش نسل دوم اطلاع‌رسان علوم بهداشتي نيازمند است (4). در ايالات متحده امريكا، انجمن كتابداران پزشكي (ام.ال.اِي.)[10]  بحث در اين زمينه را با ارائه مدركي به‌عنوان "مبنا براي تحول"[11]  مطرح ساخت كه در آن دانش و مهارت‌هاي لازم در قرن 21 را تشريح مي‌كند (10). در انگلستان، انجمن كتابداري چارچوبي را براي توسعه مستمر حرفه ارائه كرده است كه هر كتابداري در كتابخانه علوم بهداشتي آن را به منزله ابزاري براي ارزيابي و برنامه‌ريزي توسعه اين حرفه به‌كار مي‌گيرد و كاركنان نيز مي‌توانند براي بررسي نيازهاي آموزشي و نشان دادن جهات تعهدات خود نسبت به توسعه حرفه‌اي از آن استفاده كنند.

همكاري‌هاي حرفه‌اي. در انگلستان كتابداران علوم بهداشتي بيش از هر كتابدار ديگري اقدام به تشكيل انجمن‌ها، گروه‌هاي موضوعي، شبكه‌ها، و گروه‌هاي فشار كرده‌اند. هر يك از اين دسته‌ها و گروه‌ها نيز عهده‌دار برپايي همايش‌ها و كنفرانس‌ها و انجام فعاليت‌هايي در زمينه اشتراك منابع و توليد انتشارات بوده‌اند. بزرگ‌ترين گروه‌ها، انجمن كتابداران گروه كتابداري علوم بهداشتي با 2300 نفر عضو است. از جمله فعاليت‌هاي اين گروه برپايي كنفرانس‌هاي سالانه و انتشار راهنماي كتابخانه‌هاي پزشكي و مراقبت‌هاي بهداشتي[12]  است (13). ديگر گروه‌ها عبارتند از: گروه كتابداران دانشكده پزشكي دانشگاه، اطلاع‌رساني براي پرستاران، كنسرسيوم مصرف‌كنندگان اطلاعات بهداشتي، گروه اطلاع‌رسان پزشكي، اطلاع‌رساني براي مديريت مراقبت‌هاي بهداشتي، كتابداران علوم بهداشتي دانشگاه، و گروه كتابداران منطقه‌اي خدمات بهداشت ملي.

تشكيل پانل بهداشتي در انگلستان در 1995 توسط شوراي همكاري كتابداري و اطلاع‌رساني[13] ، و ادغام تعدادي از گروه‌هاي فوق‌الذكر تلاشي بود در جهت كاهش پراكندگي و هماهنگي.

در ايالات متحده امريكا، به‌خاطر نقش بارز كتابخانه ملي پزشكي (ان.ال.ام.) و انجمن كتابداران پزشكي (ام.ال.اِي.)، هماهنگي و رهبري ملي مؤثرتري وجود دارد. كتابخانه ملي پزشكي از طريق شبكه ملي كتابخانه‌هاي پزشكي(ان.ان.ال.ام.)[14] ، چارچوب ملي اشتراك منابع؛ و از طريق مراكز ملي اطلاع‌رساني براي ارتباطات زيست‌پزشكي و زيست فناوري، چارچوبي براي پژوهش و توسعه ارائه مي‌كند. انجمن كتابداران امريكا، پيكر حرفه‌اي كتابداري پزشكي، با بيش از 5000 عضو، مسئوليت تأييد صلاحيت حرفه‌اي كتابداران را برعهده دارد، استانداردهاي كيفيت خدمات را ارائه مي‌كند و برنامه آموزش و پرورش كاركنان را فراهم مي‌آورد.

سازمان‌هاي فراحرفه‌اي ملي[15]  در اروپا، افريقا، امريكاي جنوبي، و آسيا وجود دارند. اين سازمان‌ها، علاوه بر آنكه فرصت‌هايي براي حضور متخصصان در كنفرانس‌ها و ديدار يكديگر فراهم مي‌آورند عملا هم به اقداماتي نظير گردآوري ايندكس مديكوس افريقايي و امريكاي لاتين (كه بيشتر شامل اطلاعات ناپايدار[16]  و غيربنيادي است) و توليد فهرست‌هاي محلي و فهرست‌هاي مشترك براي پاسخ به درخواست‌هاي امانت بين كتابخانه‌ها مي‌پردازند. در پايان فدراسيون بين‌المللي انجمن‌ها و مؤسسات كتابداري (ايفلا) از طريق بخش علوم پزشكي و زيست‌شناسي براي پرداختن به مسائل جهاني، گردهمايي‌ها و جلسات بحث و تبادل‌نظر ترتيب مي‌دهد. به‌ويژه اينكه هر پنج سال يك‌بار كنگره بين‌المللي كتابداري پزشكي برپا مي‌كند.

 

مآخذ:

1) Beevers, A. "Managing the Knowledge Base of Healthcare: Follow Up Survey". British Library R & D Report, No. 6182. British Library, 1995; 2) Brittain, M "Information and the Health of the Nation". Aslib Proceedings. Vol.45 (1993): 53-60; 3) Census of Staff Providing Library Services to NHS Personnel 1985. [sl]: NHS, Regional Librarian᾽s Group, 1987; 4) "Continuing Professional Development". Health Libraries Review. Vol.13, No.1 (1995); 5) Forrest, M.; Carmel, M. "The NHS Regional Librarian᾽s Group". Health Libraries Review. Vol.4 (1987): 160-163; 6) General Medical Council. Tomorrow᾽s Doctors: recommendations on Undergraduate Medical Education. [sl]: GMC Education Committee, 1993; 7) Godbolt, S.; Munford, W.A. The Incomparable A Biographical Study Sir John Young Walker MacAlister (1856-1925). [England]: Library Association, 1983; 8) Joint Funding Council's Library Review Group Report (Chair: Sir Brian Follett). [England]: Higher Education Funding Council for England, 1993; 9) Norman, J. M.,editor. Morton᾽s Nedical Bibliography: An Annotated Checklist of Texts Illustrating the History of Medicine. 5th. ed. [sl]: Scolar Press, 1991; 10) Platform for Change. The Educational Policy Statement of the MLA. [sl]: Medical Library Association, 1992; 11) Project 2000: A New Preparation for Practice. [England]: United Kingdom: Central Council for Nursing, Midwifery and Health Visiting, 1986; 12) Vines, G. "Is there a database in the House". New Scientist (21 January 1995): 14-15: 13) Wright. D.J. Directory of Medical and Health Care Libraries in the United Kingdom and Republic of Ireland. 9th. ed. [sl]: Library Association Publishing, 1994.

          جان ون لو[17]  (IEILS)

          ترجمه فاطمه اسدي كرگاني

 



[1]. Health Science Libraries

[2]. Dover Priory 

[3]. Library of the Surgeon-General᾽s Office

[4]. National Health Service (NHS)

[5]. Regional Librarian Group (RLG)

[6]. Research-Oriented Education 

[7]. Student-Based Learning Principles

[8]. Follett 

[9]. Health of the Nation and Patient᾽s Charter

[10]. Medical Library Association (MLA)

[11]. Platform for Change

[12]. Directory of Medical and Health Care Libraries

[13]. Library and Information Cooperation Council(LINC)

[14]. National Network for Libraries in Medicine (NNLM)

[15]. Supra-National Professional Organnizations

[16]. Fugitive                 

[17]. John Van Loo 

 

بازگشت به فهرست مقالات ك