Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ك

 

 

كتابخانه‌هاي موسيقي. كتابخانه‌هاي موسيقي از زمان‌هاي دور وجود داشته‌اند. منابع مكتوب در باب موسيقي را مي‌توان در كتابخانه اسكندر كبير در قرن سوم ق.م. سراغ گرفت. موسيقي در امپراتوري روم حفظ و نگهداري مي‌شد، اما سندي دال بر وجود كتابخانه‌اي براي نگهداري موسيقي اين دوره وجود ندارد. در كتابخانه‌هاي قرن 4 تا 6م. دستنويس‌هايي در حوزه موسيقي[1]  پيدا شده است. در قرن پنجم ميلادي در كتابخانه عمومي رم و همچنين مجموعه‌هاي شخصي روميان، اسنادي در زمينه موسيقي به همراه يادداشت‌هايي به زبان يوناني ديده شده است. در كتابخانه سن‌گال[2]  و كتابخانه يورك در قرن نهم نيز اين‌گونه منابع وجود داشت. در قرن 14م. منابع موسيقي در انواع كتابخانه‌ها از قبيل كتابخانه‌هاي سلطنتي، دانشگاهي، و خصوصي وجود داشته است. بعد از قرن 14م. كوزيمو دو مديچي[3]  نخستين كتابخانه عمومي را در صومعه سن ماركو در ايتاليا ايجاد كرد و مجموعه قابل توجهي از منابع موسيقي را در آن جاي داد. با پيشرفت و توسعه كتابخانه‌ها، كتابخانه‌هاي متعددي به جمع‌آوري و نگهداري منابع ارزشمند موسيقي پرداختند. در قرن 17 مشكلاتي براي كتابخانه‌ها در اروپا به‌وجود آمد. جنگ‌ها آسيب زيادي به كتابخانه‌ها زدند و كم كم اين منابع به قصر اشراف‌زادگان و نجبا منتقل شد. بخش موسيقي يكي از بخش‌هاي كتابخانه بودليان بود كه در آكسفورد انگلستان تأسيس شد. در حال حاضر، اين كتابخانه علاوه بر آثار چاپي، دستنويس‌هاي آثار موسيقي قرن 17 و پيش از آن را هم در اختيار دارد (5: ج 3، ص 328-331). بخش موسيقي كتابخانه كنگره در 1897 ايجاد شد، هر چند تا آن زمان مجموعه قابل ملاحظه و مشخصي در زمينه موسيقي در كتابخانه وجود نداشت. در حال حاضر، كتابخانه‌هاي موسيقي متعددي چه به‌طور مستقل و چه به‌عنوان بخشي از كتابخانه عمومي يا دانشگاهي در دنيا ايجاد شده است. مجموعه و تجهيزات در اين كتابخانه‌ها همگام با فناوري بهره‌گيري از آنها رشد كرده است. بخش موسيقي كتابخانه دانشگاه ايلينويز امريكا يكي از بزرگ‌ترين مجموعه‌هاي اين كتابخانه را تشكيل مي‌دهد. بر اساس گزارش 1998 اين كتابخانه موسيقي بيش از 55000 جلد كتاب، 520000 قطعه موسيقي، 19000 ريزنگار، 150000 نوار، و بيش از 20000 مدرك در قالب اشكال و رسانه‌هاي مختلف در اختيار دارد (7).

تاريخچه در ايران. كتابخانه دانشكده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران يكي از قديمي‌ترين كتابخانه‌هاي دانشگاهي داراي بخش تخصصي موسيقي است. اين كتابخانه با 45000 ماده چاپي و 10000 ماده غيرچاپي نظير اسلايد، فيلم، نوار، ريزبرگه، صفحه، و جز آن پذيراي كليه دانشجويان و پژوهشگران رشته‌هاي هنري از جمله موسيقي است. 5000 عنوان از منابع چاپي اين كتابخانه اختصاصآ در زمينه موسيقي است. از منابع غيرچاپي نيز به خاطر محدوديت بودجه و تجهيزات استفاده چشمگيري نمي‌شود (9).

ديگر، كتابخانه بسيار غني دانشگاه هنر است كه نخستين دانشگاه تخصصي هنر در ايران و يكي از بزرگ‌ترين دانشگاه‌هاي هنر در خاورميانه است. اين دانشگاه در 1358 با ادغام 5 مؤسسه آموزشي (هنركده موسيقي ملي، هنرستان عالي موسيقي، دانشكده هنرهاي دراماتيك، دانشكده هنرهاي تزييني، و دانشگاه فارابي) با نام مجتمع دانشگاهي هنر ايجاد شد. تا اوايل 1373 رشته موسيقي زيرنظر دانشكده هنرهاي كاربردي اين دانشگاه فعاليت مي‌كرد. پس از تصويب تأسيس دانشكده موسيقي، اين دانشكده رسمآ به‌عنوان نخستين دانشكده موسيقي در تاريخ موسيقي ايران در محلِ پرديس دانشگاه هنر در شهر كرج تأسيس شد. در سال‌هاي اخير كتابخانه اين دانشكده با كتابخانه دانشكده هنرهاي تجسمي ادغام شد (1: 212-275؛ 8).

كتابخانه اين دانشكده بيش از 10000 جلد كتاب، 150 نوار، و حدود 15000 اسلايد، فيلم، صفحه، و نظاير آن در اختيار دارد. از مجموعه مواد چاپي بيش از 500 عنوان كتاب لاتين و 700 عنوان كتاب فارسي اختصاصآ در زمينه موسيقي است. اخيرآ با اختصاص بودجه مستقل به دانشكده‌ها و گروه‌هاي تخصصي، اين امكان به كتابخانه داده شد تا منابع چاپي و غيرچاپي موردنياز، و تجهيزات مناسب براي ارائه خدمات و نگهداري منابع را به‌طور مستقل تهيه نمايند (2).

ويژگي‌هاي كتابخانه‌هاي موسيقي. كتاب، نشريات ادواري، روزنامه‌ها، عكس، پوستر، اسلايد، فيلم، نوار، صفحه و نظاير اينها مجموعه اين كتابخانه را تشكيل مي‌دهد. انتخاب و تهيه منابع ديداري ـ شنيداري با مشكلاتي همراه است، زيرا اولا هزينه تهيه اين منابع بسيار گران است و نياز به سرمايه كلاني دارد؛ ثانيآ منابع ديداري - شنيداري، برخلاف كتاب، در تعداد محدودي تكثير مي‌شوند. به اين ترتيب؛ خريد اين منابع به‌دليل گران بودن و مشكل حفظ و نگهداري، كاري بسيار دقيق و وقتگير خواهد بود.

سازماندهي منابع خصوصآ فهرستنويسي آنها عملي پيچيده و حرفه‌اي است و تنظيم اطلاعات آنها بايد بر اساس اصول و قواعد خاص و ايجاد بايگاني‌هايي صورت گيرد كه استفاده‌كننده را در بازيابي اطلاعات ياري كند. همچنين اين منابع به صورت قفسه بسته اداره مي‌شوند و لازم است اطلاعات بيشتري در برگه‌هاي هر منبع آورده شود. كتابخانه كنگره و انجمن كتابداري امريكا به ياري هم در دهه 1940 و 1950، قوانيني براي مواد غيرچاپي وضع و منتشر كردند. قواعد فهرستنويسي صفحه‌هاي موسيقي در سال 1952 منتشر شد و در فهرستنويسي انگلوامريكن آمده است، ولي كمبودهاي اين قواعد موجب شد تا اين استانداردها و قوانين مرتبآ مورد تجديدنظر قرار گيرند.

از آنجاكه براي بازبيني اين مواد نياز به ابزار و دستگاه‌هاي صوتي و نمايشي است، رده‌بندي نقش چنداني ندارد. براي تنظيم اين مواد بيشتر از شماره ثبت استفاده شده است.

منابع ديداري ـ شنيداري به خاطر طبيعت ناپايدارشان، تاب مقاومت در برابر تغييرات هوا و عوامل طبيعي را ندارند. از اين‌رو، بايد به حفظ و نگهداري آنها توجه خاصي شود (103:3).

كتابداران موسيقي در كتابخانه‌هاي بزرگ تحقيقاتي نظير كتابخانه كنگره يا كتابخانه عمومي نيويورك در بخش يا واحد موسيقي كتابخانه دانشگاه‌ها، كالج‌ها، و هنرستان‌هاي موسيقي مشغول به‌كار هستند. داشتن دانش موسيقي براي كتابدار كتابخانه‌هاي موسيقي يك مزيت بزرگ است. بدون اين دانش، مشكل مي‌توان تصور كرد وي بتواند به وظايف خود عمل كند.

علاوه بر مسئوليت‌هاي معمولي، كتابداران كتابخانه‌هاي موسيقي گاه به برگزاري نمايشگاه‌ها و كنسرت‌ها، سخنراني‌ها و دوره‌هاي آموزشي مي‌پردازند. كتابداراني كه با ناشران منابع موسيقي همكاري دارند وظيفه ويرايش يا نگهداري فهرست منابع موسيقي اجاره‌اي را برعهده دارند. كتابداران موسيقي گاه در فروش منابع موسيقي با كارگزاران همكاري مي‌كنند. اين كتابداران مي‌توانند با گردآوري كتابشناسي‌ها، پيگيري تحقيقات، يا ارائه گزارش درباره نشريات جديد نقش فعال‌تري داشته باشند. آنها مي‌توانند در كميته‌هايي كه به مشكلاتي نظير ذخيره و بازيابي اطلاعات الكترونيكي، استانداردهاي فهرستنويسي؛ آموزش كتابداري، محافظت و نگهداري، و مديريت كتابخانه در سطح محلي و ملي و بين‌المللي رسيدگي مي‌كنند، به‌عنوان يكي از اعضاي سازمان‌هاي تخصصي مفيد باشند (6).

فعاليت‌هاي حرفه‌اي. با ايجاد سازمان‌ها و انجمن‌هاي ملي و بين‌المللي و همكاري با آنها، از مشكلات كتابخانه‌ها و كتابداران موسيقي كم شده است. انجمن كتابخانه‌هاي موسيقي (ام.ال.اِي.)[4]  و انجمن بين‌المللي كتابخانه‌ها، مراكز اسناد و آرشيوهاي موسيقي (آي.اِي.ام.ال.)[5]  از جمله سازمان‌هاي بين‌المللي در اين حوزه هستند.

ام.ال.اِي. در 1931 در امريكا توسط هيئتي 7 نفره از سران كتابخانه‌هاي امريكا به‌منظور ايجاد، رشد، و استفاده از كتابخانه‌هاي موسيقي تشكيل شد. خبرنامه و فصلنامه اين انجمن حاوي مقالات، كتابشناسي‌ها، تحقيقات، كتاب‌ها، و نرم‌افزارهاي موسيقي است. اين انجمن در كشورهاي مختلف به‌طور منظم در اواخر زمستان يا اوايل بهار جلسات سالانه برگزار مي‌كند.

انجمن بين‌المللي كتابخانه‌ها، مراكز اسناد، و آرشيوهاي موسيقي در 1951 به‌منظور همكاري و حمايت از علايق حرفه‌اي و برقراري همكاري بين كتابخانه‌ها و كتابداران موسيقي در پاريس تشكيل شد. انجمن داراي 2000 عضو از افراد و سازمان‌هاي 45 كشور دنياست. اكثريت اعضاي اين انجمن را كتابداران منابع موسيقي، منابع ديداري و شنيداري، آرشيويست‌ها و متخصصان موسيقي، و ناشران و كارگزاران موسيقي اروپا و امريكاي شمالي تشكيل مي‌دهند. عضويت براي عموم به هر زبان آزاد است. اين انجمن عضو ايفلا و عضو چندين سازمان و انجمن بين‌المللي ديگر است. از اهداف اين انجمن افزايش امكان دسترسي به نشريات و اسناد موسيقي و مبادله و امانت منابع در سطح بين‌المللي و حمايت از توسعه استانداردهاي فهرستنويسي، حفظ و نگهداري، و دسترسي به منابع موسيقي در سطح ملي و بين‌المللي است (4؛ 10).

 

مآخذ :1) پژوهشنامه دانشگاه هنر. زيرنظر معاونت پژوهشي دانشگاه هنر. تهران: دانشگاه هنر، 1378؛ 2) صادقيان، زهرا. كتابخانه مركزي دانشگاه هنر، تهران. مصاحبه. 5 شهريور 1384؛ 3) مرادي، نورالله. مديريت آرشيوهاي ديداري - شنيداري. تهران: سروش، 1373؛

4) Crawley, Julie. "Welcome to IAML (UK & IRL)". [On-line]. Available:http://www.music.ox.ac.uk/ IAML/intro. htm. [3 Aug. 2004]; 5) Marco, Guy A. "Music Libraries and Collections". Encyclopedia of Library & Information Science (Dekkers). Vol.3, PP. 328-358; 6) "Music Librarianship-is it for you". [On-line]. Available: http:// www.music.indiana.edu/tech_s/mla/muslbshp. ISI.[3Aug.2004]; 7) "The Music Library and its Collections". [On-line]. Avialable:http://www.library.uiuc. edu/mux/specialcollections/ schometo.htm. [3 Aug. 2004]; 8) "The University of Art is dedicated exchusively to the arts". [On-line]. Available: http://www. ART.ac.ir. [16 Aug. 2004]; 9) "University of Tehran, Faculty of Fine Arts". [On-line]. Avialable: http:// www.ut.ac.ir/en/faculties/fine-arts/ background.htm. [8 Aug. 2004]; 10) "What is IAML?". [On-line]. Available: http:// www. iaml.info/what-is. php. [3Aug. 2004].

          ويدا بزرگ‌چمي



[1]. Musical manuscript

[2]. St. Gall's Library     

[3]. Cosimo de Medici     

[4]. Music Library Association (MLA)

[5]. International Association of Music Library, Archives and Documentation Centers (IAML)

 

بازگشت به فهرست مقالات ك