Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ك

 

كتابخانه. در معناي متعارف مجموعه‌اي از كتاب‌ها كه در يك محل، به‌منظور بهره‌گيري سامان يافته باشد، كتابخانه ناميده مي‌شود. اما اين معنا همواره تحت‌تأثير تحولات فناوري اطلاعات دگرگون شده است. در دوران باستان و پيش از آنكه كتاب فناوري اصلي انتقال پيام مضبوط باشد، لوح‌هاي گلي، طومار، و كدكس مكان‌هايي را مي‌انباشتند كه امروزه ما آنها را كتابخانه مي‌ناميم. بعدها صنعت چاپ و سپس فناوري‌هاي قرن بيستم محتواي مادي كتابخانه‌ها را گسترده و چندگانه كرده‌اند و موجب شده‌اند طيف وسيعي از منابع غيركتابي به كتابخانه‌ها وارد شوند و انحصار شكل كتاب را در هم شكنند. نشريات ادواري در قرن نوزدهم و به‌دنبال آن مواد ديداري و شنيداري، ريزشكل‌ها و بعد از آنها مواد ديجيتالي موارد عمده اين تحولات بودند. در نتيجه تركيب فناوري جديد مخابراتي با نظام‌هاي ذخيره و بازيابي الكترونيكي، مفهوم كتابخانه بيشتر دگرگون شده است. مفهوم‌هايي نظير كتابخانه الكترونيكي، كتابخانه تركيبي[1] ، و كتابخانه مجازي، صرف‌نظر از سودمندي و اعتبارشان، حاصل اين تحولات هستند.

تحولات حاصل از رواج نشريات ادواري و مواد ديداري - شنيداري و ريزشكل‌ها هر چند به موجودي كتابخانه‌ها تنوع بخشيدند، اما پرسشي در مورد ماهيت آنها مطرح نكردند. برعكس، معرفي فناوري‌هاي نوين مخابراتي و نظام‌هاي ذخيره و بازيابي الكترونيكي، چون و چراهاي بسياري را در مورد ادامه اعتبار مفهوم كتابخانه مطرح ساخته است. در نتيجه غلبه توليد نشريات ادواري و ساير شكل‌هاي غير از كتاب در ميانه‌هاي سده بيستم، مراكز اسناد و مراكز اطلاع‌رساني در كنار كتابخانه‌ها پديد آمدند. در دهه‌هاي اخير رواج ساير رسانه‌ها سبب آن شده كه دست كم يك نوع كتابخانه ــ كتابخانه آموزشگاهي ــ در مواردي تغيير نام يابد و "مركز رسانه‌ها"[2] ناميده شود.

اما پيش‌بيني‌هاي ساده‌انگارانه در مورد "مرگ كتاب" و "پايان كتابخانه‌ها" نظير آنچه كه لنكستر به آنها اشاره مي‌كند (1: 19)، اينك در دهه نخست سده بيست و يكم بطلان خود را نشان داده است. انتشارات كاغذي، حتي به شكل كتاب، در سال‌هاي پس از انقلاب الكترونيكي نه تنها كاهش نيافته، بلكه با نرخ رشدي بيش از گذشته افزايش يافته است.

 

آمار انتشار كتاب در چند كشور نمونه

 

نام كشور

 

انتشارات

 

1985

1996

ايران

5568

15073

امريكا (ايالات متحده)

50070

68175

انگلستان

52861

107263

 

(2: 81-87)

 

فناوري مخابرات و پردازش الكترونيكي نه تنها جلو انتشار منابع چاپي را نگرفته، بلكه آن را بسيار نيز تسهيل كرده‌اند. پديده نشر روميزي، صاحبان اين فناوري ارزان را به ناشران بالقوه‌اي تبديل كرده است كه در مقايسه با چاپخانه‌هاي سنتي، توان كمّي و كيفي بالاتري براي توليد دارند.

فناوري مخابرات ديجيتالي نيز امكان انتقال سريع و ساده و كم هزينه فايل‌ها را در سطح كره زمين ميسر ساخته است. بدين ترتيب در جوار و به موازات انفجار اطلاعات الكترونيكي در فضاي سايبر، جامعه بشري امروز با رشد سريع انتشارات كاغذي نيز مواجه است. در عين حال همين عوامل فناورانه با افزودن به شمار خوانندگان و گيرندگان پيام، بر ميزان توليدكنندگان بالقوه پيام‌هاي مضبوط ــ از جمله كتاب و ساير منابع چاپي ــ افزوده است.

بدين ترتيب مي‌توان پيش‌بيني كرد كه آنچه كه چند هزار سال پيش با عنوان كتابخانه يا عناوين مشابه آن در جوامع بشري ايجاد شد، تا آينده نامشخصي به حيات خود ادامه خواهد داد. در نتيجه، عمليات بنياديني كه حرفه كتابداري بدان شناخته شده نيز ادامه خواهد يافت.

علاوه بر تحولات فناورانه، تحولات فرهنگي و اجتماعي و سياسي نيز بر ويژگي‌ها و كاربردهاي كتابخانه، اثرات عميقي نهاده‌اند. طي سده‌هاي بسيار، كتابخانه‌ها با باريكه نازكي از جوامع انساني ــ اشراف و متمولان و متوليان دين ــ سروكار داشتند. اما در سده‌هاي اخير، به‌دنبال صدها سال تحول تدريجي انديشه بشري و تغييرات اجتماعي و پيدايش نظام‌هاي سياسي دموكراتيك، به‌تدريج طيف وسيع‌تري از جمعيت جوامع انساني با كتابخانه‌ها سروكار پيدا كرده‌اند. توسعه آموزش و پرورش همگاني و دسترس‌پذير شدن آموزش عالي براي طيف وسيعي از جامعه موجب تكثير و تعدد كتابخانه‌هاي دانشگاهي شده است. جنبش كتابخانه‌هاي عمومي (از نيمه دوم سده نوزدهم در كشورهاي ايالات متحده امريكا و انگلستان، و در طول سده بيستم در اغلب كشورهاي جهان) بخشي از توده‌هاي مردم ــ و چه بسا محروم‌ترين آنها را ــ به مشتريان كتابخانه‌ها تبديل كرده است.دولت‌هاي ملي به موازات تصدي آموزش و پرورش همگاني، به سرمايه‌گذاري در ايجاد كتابخانه‌هاي عمومي نيز پرداخته‌اند و به آن اهميت مي‌دهند، به‌گونه‌اي كه از چند دهه قبل و در حال حاضر، كميت و كيفيت خدمات كتابخانه‌هاي عمومي از شاخص‌هاي توسعه‌يافتگي به‌شمار مي‌رفته است.

بُعد ديگر توسعه نهاد كتابخانه، افزايش كتابخانه‌هاي تخصصي است. اين امر در اثر و به موازات رشد و توسعه بي‌سابقه علوم و فناوري و تأسيس نهادهاي رسمي براي تصدي امورِ اجتماعي رو به پيچيدگي رخ داده است. امروزه، شمار كتابخانه‌هاي تخصصي كه خدمات خود را به سازمان‌هاي متبوع خود چه در بخش خصوصي و چه در بخش دولتي ارائه مي‌دهند، بسيار رشد كرده است. انجمن‌هاي كتابخانه‌هاي تخصصي ديرگاهي است ايجاد شده‌اند و حتي انجمن‌هاي كتابخانه‌هاي تخصصي در رشته‌هاي خاص، نظير حقوق، و هنر ايجاد شده و داراي نشريات پژوهشي و خبري خاص خود هستند. از لحاظ تنوع خدمات نيز كتابخانه‌ها در اثر تحولات فناورانه و هم به سبب تحولات اجتماعي و سياسي در دهه‌هاي گذشته شاهد تغييرات مهمي بوده‌اند. جهت اين تحولات به‌گونه‌اي بوده است كه كتابخانه‌ها از نهادهاي منفعل به نهادهاي فعال تبديل شده‌اند. اينك نگاه قرون وسطايي به كتابخانه، به‌عنوان "گنجينه آثار ارزشمند" كه تنها "خواص" و "اهل" بايد بدان راه داشته باشند، در اكثر جوامع بشري جاي خود را به نگاهي داده است كه كتابخانه را نهادي در خدمت علايق شهروندان، فارغ از تبعيض‌هاي طبقاتي، صنفي، جنسي، سني، اعتقادي، و قومي و نژادي مي‌داند. كتابخانه‌هاي سيار، خدمت‌رساني به مردم خانه‌نشين[3] ، تهيه منابع به زبان‌هاي اقليت‌هاي قومي در محل، و جلب آنها به كتابخانه‌هاي عمومي و مطالعات محلي[4] ، ادامه روندي بوده است كه از نيمه دوم قرن نوزدهم در كشورهاي انگلستان و امريكا آغاز شد و اينك به وضعي كم و بيش عادي در جهان تبديل شده است.

در كتابخانه‌هاي پژوهشي و دانشگاهي نيز به بركت تحولات فناورانه و توسعه آموزش و پرورش، خدمات و فعاليت‌هاي كتابخانه‌ها، دست‌كم در كشورهاي توسعه يافته، گوناگون و سهل‌الوصول‌تر شده است. آموزش استفاده‌كننده، خدمات مرجع در محل و از راه دور، اشاعه گزينشي اطلاعات (= آگاهي‌رساني درخصوص انتشارات و اطلاعات جديد منطبق با نيازهاي اعلام شده افراد)، از جمله عرصه‌هاي تنوع خدمات و فعاليت‌هاي كتابخانه‌هاي اخير است.

كتابخانه‌ها در جوامع و نظام‌هاي سياسي غيردموكراتيك معاصر در موقعيت متناقضي گرفتار هستند: كتابخانه‌ها در اين‌گونه جوامع و كشورها، به‌ويژه كتابخانه‌هاي عمومي، با اقتباس انديشه آزادي دسترسي همگان به اطلاعات، دانش، و فرهنگ تأسيس شده‌اند، اما اعمال كنترل و سانسور بر محتواي پيام‌هايي كه استفاده‌كننده از آنها دريافت مي‌كند، از مطلوبيت، و به تبع آن، از توفيق آنها براي داشتن كاركرد اجتماعي مشابه با همتاهايشان در جوامع دمكراتيك به‌شدت مي‌كاهد.

در عين حال رشد و توسعه كتابخانه‌ها در كشورهاي توسعه يافته با سختي‌هاي عمده‌اي نيز روبه‌رو بوده است. بحران‌ها و كسادي‌هاي اقتصاديِ ادواري در اين كشورها به كاهش بودجه، و به تَبَع آن، كاهش خدمات كتابخانه‌ها منجر شده است و كتابداران را مجبور كرده است براي دوام اين نهادها به توجيه وجود آنها بپردازند. حاصلِ افزايش هزينه اداره كتابخانه‌ها و گرايش سازمان‌هاي مادر به فرار از اين هزينه‌ها موجب شده كتابخانه‌ها تحت فشار قرار گرفته و براي خدمات خود از مراجعان پول دريافت كنند. اين امر، به‌ويژه در كتابخانه عمومي، با اصل دسترسي همگاني به خدمات تناقض دارد.

انتظار مي‌رود كتابخانه به‌عنوان يك نهاد رسمي تا آينده نامعلومي دوام يابد و در عين حال ويژگي‌هاي كاركرد آن همانند گذشته تغيير كند و مرتبآ شكل‌هاي نو به خود گيرد.

 

مآخذ:1) لنكستر، فردريك ويلفريد. كتابخانه‌ها و كتابداران در عصر الكترونيك. ترجمه اسدالله آزاد. مشهد: آستان قدس رضوي، معاونت فرهنگي، 1366؛

 2) Unesco Statistical Yearbook. Paris: Unesco, 1994.

  ابراهيم افشار

 

 

 

 

 

[1]. Hybrid

[2]. Media Center

[3]. Outreach Services

[4]. Local Studies

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ك