Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ك

 

كَنتوري، اعجازحسين. وي يكي از عالمان و كتابشناسان شيعي هند در قرن سيزدهم قمري و دومين فرزند علامه سيدمحمدقلي كنتوري (1188-1260ق.) است كه همراه با برادر بزرگ‌ترش سيدسراج حسين و برادر كوچك‌ترش سيدحامد حسين (:1 448) خانداني دانش‌پرور و دين ياور در هند را تشكيل مي‌دهند. اين خاندان در اصل نيشابوري بودند و به لكهنو هجرت كرده بودند (13). اعجاز حسين در 21 رجب 1240ق. در شهر ميرتهه ــ از توابع لكهنو ــ به‌دنيا آمد (:8ج1، ص 365) و در محضر پدرش (:7 ج 2، ص 265)، سيدحسن سلطان‌العلما و سيدمحمد سلطان‌العلما(:14 119)، و سيدمحمدهادي نواده سيد دلدار علي (:2 ج 12، ص 287) درس خواند. مدتي منشي هميلتون، فرماندار انگليسي دهلي بود و سپس تمام عمر خود را در فراگيري و تدريس علوم گذراند (:14 119). در سفر عتبات عراق به اتفاق برادرش سيدحامدحسين ــ صاحب كتاب عَبَقات الانوار ــ به ديار علماي شيعه شتافت و از ميان ايشان بيش از همه به ميرزاحسين نوري طبرسي (1254-1320ق.) ارادت يافت (:7 ج 2، ص 265؛ :5 ج 1، ص 208).

مورخان شيعي، او را با تعبيراتي همچون عالم، عامل، فاضل، متكلم، ثقه، ورع، زاهد، مروّج مذهب (:6 ج 3، ص 467)، جامع كمالات، منبع اِفادات، سيدعالي‌قدر، و فاضل وسيع‌الصدر (:1 448) ستوده‌اند. مورخان سني نيز از او با تعبيراتي همچون فقيه، اصولي، محدث، مورخ، متكلم (:16 ج 1، ص 385)، مورخ امامي (:10 ج 1، ص 334) ياد كرده‌اند. نامه‌اي كه مفتي ميرمحمدعباس خطاب به او نگاشته، مقامات علمي او را در زمان حياتش باز مي‌گويد (:17 ج 1، ص 293-295). اعتمادالسلطنه نيز در همان زمان، از مراتب علمي او سخن گفته است(:5ج1، ص 208ـ209؛ج2، ص 761).

وي سال‌ها نگاهداري، سرپرستي، و ادامه كار كتابخانه بزرگ پدرش را برعهده گرفت. همين كار، مقدمات و زمينه تأليف كتاب كشف‌الحجب والاستار را فراهم كرد (:17 ج 1، ص 291؛ 13). البته انگيزه اصلي او براي اين كار، فقدان كتابشناسي شيعي به شيوه جديد بود و لذا آن را به روش كشف‌الظنون حاجي خليفه نگاشت، يعني به ترتيب الفبايي عنوان كتاب‌ها نه به شيوه كتب رجال و فهرست قديم شيعي كه متعرض وثوق و اعتماد به كتاب‌ها شده بودند (:18 1). در اين كتاب نام و ويژگي‌هاي 3414 كتاب را ياد كرده است. وي حدود 3000 كتاب را خود ديده بود و آغاز آنها را نقل مي‌كند. كشف‌الحجب والاستار پيشگام كتاب‌هاي مشابه خود بوده است (:21 21) و از منابع مهم كتابشناسي‌هاي شيعي پس از خود به‌شمار مي‌رود. تهراني در الذريعه (:2 ج 18، ص 27) و ثقه‌الاسلام تبريزي در مرآه الكتب (:8 ج 1، ص 365) به استفاده گسترده خود از آن تصريح كرده‌اند (:12 186). برخي كتابشناسان به نقد و بررسي مطالبي پرداخته‌اند كه از كشف‌الحجب به منابع ديگر راه يافته است، همچون سيدعبدالعزيز طباطبايي، رضا مختاري، و علي‌اكبر زماني‌نژاد (:11 78-79؛ :15 109؛ :21 23-25). اين نقدها، بخشي از تأثير كشف‌الحجب بر آثار پس از خود را نشان مي‌دهد.

نسخه اصلي اين كتاب كه اعجاز حسين در سفر عتبات به ميرزاحسين نوري هديه كرده بود، به كتابخانه ضياءالدين نوري (نوه دختري ميرزاحسين نوري) راه يافت (:3 ج 1، ص 149). يك نسخه خطي كامل و تصحيح شده از آن نيز كه در 16 شعبان 1277ق. در زمان حيات مؤلف كتابت شده (:19برگ آخر)، به شماره 2178 در كتابخانه آيت‌الله مرعشي* موجود است (:9 ج6، ص177-178). محمد هدايت حسين، براي نخستين بار در 1330ق. در كلكته آن را به چاپ رساند. شايد برخي اشتباهات موجود در نسخه چاپي، از آن جهت باشد كه وي نسخه اصل را در اختيار نداشته است (:21 25). به هرحال، چاپ بعدي كتاب كه در 1409ق. با مقدمه آيت‌الله مرعشي در قم منتشر شده، افستِ همان چاپ كلكته است (:18 مقدمه).

سيداعجاز حسين، علاوه بر كشف‌الحجب، كتاب شذور العقيان في تراجم الاعيان را در دو مجلد و 526 صفحه نگاشت كه نسخه خطي آن در كتابخانه آصفيه* هند موجود است. تصدّق حسين كنتوري در فهرست كتابخانه آصفيه مي‌نويسد: اين كتاب شامل مطالب كتاب امل الآمل شيخ حرّ عاملي است، به‌علاوه حالات علماي لكهنو و هندوستان كه معاصر مصنّف بوده‌اند (:20 ج 1، ص 305-306). تهراني، گاهي از آن با عنوان "رجال" ياد مي‌كند و به توصيف آن مي‌پردازد (:2 ج 10، ص 97؛ :4 82-83). آزاد كشميري در تأليف كتاب نجوم السماء في تراجم العلما از آن بهره فراوان برده و نزديك به پنجاه مورد مراجعه به آن را تصريح كرده است (:1 503).

از ديگر آثار اعجاز حسين، كتابي در شرح حال ميرزامحمد دهلوي كشميري (متوفي 1235ق.) صاحب كتاب النزهه الاثنا عشريه (:4 436-437؛ :2 ج 4، ص 159)؛ رساله‌اي در گزارش مناظره با مولوي جان محمد لاهوري (:2 ج 22، ص 287)؛ و القول السديد في ردّ الرشيد (:3 ج 1، ص 150؛ :2 ج 17، ص 210) را نام برده‌اند.

وي همچنين در تأليف كتاب استقصاء الافحام و استيفاء الانتقام ـ كه نخستين كتاب بر ردّ منتهي الكلام است (:17 ج 1، ص 292)، به برادرش ميرحامد حسين كمك كرد، گرچه به‌نام حامد حسين شهرت يافت (:3 ج 1، ص 149؛ :6 ج 3، ص 467؛ :8 ج ،1 ص 367).

اعجاز حسين در اواخر عمر به‌دليل بيماري شديد رنجور و نحيف شد. با اين همه، براي زيارت به مكه و عراق رفت و پس از بازگشت از اين سفر، در 17 شوال 1286 درگذشت و در حسينيه غُفران مآب در شهر لكهنو در كنار پدرش مدفون شد.

مفتي ميرمحمد عباس، از دانشمندان بزرگ هند در آن زمان، چند قطعه به زبان فارسي و عربي در رثاي او سرود و ماده تاريخ وفات او را بيان داشت، از جمله: "قبر جنّت شد و آباد زاعجاز حسين" و "غاب بدر الامه" (:17 ج 1، ص 293، 295-297).

مآخذ: )1 آزاد كشميري، محمدعلي بن محمدصادق. نجوم‌السماء في تراجم العلماء. تحقيق ميرهاشم محدث. تهران: نشر بين‌الملل، 1382؛ 2) آقابزرگ طهراني، محمدمحسن. الذريعه الي تصانيف الشيعه. بيروت: دار الاضواء، 1403ق. = 1361؛ )3 همو. الكرام البرره في‌القرن الثالث بعد العشره. مشهد: سعيد، 1403ق.=1361؛ )4 همو. مصفّي المقال في مصنفي علم الرجال. تهران: چاپخانه دولتي ايران، 1378ق.=1337؛ 5) اعتمادالسلطنه، محمدحسن بن علي. المآثر و الآثار (چهل سال تاريخ ايران). با تعليقات حسين محبوبي اردكاني؛ به كوشش ايرج افشار. تهران: اساطير، 1363؛ 6) امين، محسن. اعيان الشيعه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان چاپ و انتشارات، ]بي‌تا.[؛ 7) انوشه، حسن. "اعجاز حسين كنتوري". دايره‌المعارف تشيع. ج 2، ص ؛265 8) ثقه‌الاسلام تبريزي، علي بن موسي. مرآه الكتب. تحقيق محمدعلي حائري. قم: كتابخانه آيت‌الله مرعشي، 1414ق.=1372؛ )9 حسيني، احمد. فهرست نسخه‌هاي خطي كتابخانه عمومي حضرت آيت‌الله مرعشي نجفي. قم: كتابخانه آيت‌الله مرعشي نجفي، ]بي‌تا.[؛ )10 زركلي، خيرالدين. الاعلام. بيروت: دارالعلم للملاîيين، 1990م.=1411ق.= ؛1369 )11 زماني‌نژاد، علي‌اكبر. "نقد شصت كتاب درباره اسامي و نسخه‌هاي خطي آثار شيخ مفيد". آينه پژوهش. س.سوم، 5-6 (بهمن 1371 - ارديبهشت 1372): 58-109؛ 12) ستوده، غلامرضا. مرجع‌شناسي و روش تحقيق در ادبيات فارسي. تهران: سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها (سمت)، 1378؛ 13) صدر الاسلام خويي، محمدامين. مرآه الشرق. نسخه خطي آقاي علي صدرايي خويي؛ )14 صدرالافاضل، مرتضي حسين. مطلع انوار، احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند. ترجمه محمد هاشم. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1374؛ )15 طباطبايي، عبدالعزيز. "الشيخ المفيد و عطاؤه الفكري الخالد". تراثنا. س. هشتم، 1-2 (محرم ـ جمادي الآخره 1414ق.): 10-143؛ 16) كحاله، عمررضا. معجم‌المؤلفين. بيروت: مؤسسه الرساله، 1414ق.=1372؛ 17) كشميري، محمدمهدي. تكمله نجوم السماء. قم: بصيرتي، 1397ق.=1355؛ 18) كنتوري، اعجاز حسين بن محمدقلي. كشف‌الحجب والاستار عن احوال الكتب والأسفار. قم: كتابخانه آيت‌الله مرعشي نجفي، 1409ق.=1367؛ 19) همو، همان. نسخه خطي شماره 2178، كتابخانه آيت‌الله مرعشي نجفي؛ 20) كنتوري، تصدق حسين. فهرست مشروح بعض كتب نفيسه قلميه مخزونه كُتب خانه آصفيه. حيدرآباد دكن :]بي‌نا[، 1357ق.=؛1316 21) مختاري، رضا. طرح تدوين كتابشناسي بزرگ شيعه. قم: مركز بررسي‌هاي اسلامي الغدير، .1376

          عبدالحسين طالعي

بازگشت به فهرست مقالات ك