Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ل

 

 

لوح‌هاي فشرده. "لوح فشرده"، رسانه‌اي ديجيتالي براي ضبط صوت است كه حداكثر 74 دقيقه صدا يا 650 مگابايت داده رمزگذاري شده را ذخيره مي‌كند (:3 ذيل "ديسك فشرده"). لوح فشرده، صفحه پلاستيكي مدوري به قطر 75/4 اينچ (12 سانتي‌متر) است كه توسط پرتوليزري خوانده مي‌شود و در داخل دستگاهي به‌نام ديسك چرخان[1]رمزگشايي مي‌شود (:19 ذيل واژه).

ابداع لوح فشرده را به زمان يا فرد خاصي نمي‌توان نسبت داد. تلاش‌هاي گسترده‌اي كه از اوايل دهه 1970 و حتي قبل از آن، آغاز شده بود، سرانجام در اوايل دهه 1980 توسط شركت‌هاي فيليپس و سوني به نتيجه رسيد. اين دو شركت در سال 1979 و با هدف طراحي لوح‌هاي صوتي ديجيتالي جديد، گروه كاري مشتركي با حضور متخصصان و مهندسان دست‌اندركار تشكيل دادند (11). تشكيل اين گروه از اين نظر اهميت داشت كه شركت فيليپس پيش از اين دستگاه‌هاي پخش ليزري را توليد كرده بود و شركت سوني نيز بيش از يك دهه درباره ضبط ديجيتالي تحقيق كرده بود (:1 33). تشكيل گروه كاري مشترك بسيار مؤثر واقع شد، چرا كه پس از يك سال آزمايش و تلاش توانستند با كمك فناوري‌هاي مكانيك، الكترونيك، و ليزر نمونه‌هاي اوليه لوح فشرده صوتي را توليد كنند. لوح فشرده صوتي توليد شده از 1983 وارد بازار شد و تحولات زيادي در ضبط و ذخيره صوت و موسيقي به‌وجود آورد (20).

لوح‌هاي فشرده از يك صفحه مدور پلاستيكي از جنس پلي‌كربنات با ضخامت 2/1 ميلي‌متر و قطر 12 سانتي‌متر با پوششي نازك از فلز آلومينيوم ساخته مي‌شوند (17). ذخيره اطلاعات بر روي اين صفحه پلاستيكي اين‌گونه انجام مي‌شود كه در ابتدا داده‌ها (متن، صوت، تصوير، و غيره) به شكل يك سري صفر و يك (ديجيتالي) رمزگذاري شده و سپس با استفاده از فناوري ليزر در قالب مجموعه‌اي از حفره‌ها[2]  و برآمدگي‌ها[3]  بر روي شيارهاي حلقوي[4]  لايه پلي‌كربنات حك مي‌شوند (9). اين شيارها به قدري طولاني‌اند كه چنانچه باز شوند و در يك مسير مستقيم قرار گيرند، طول آنها به پنج كيلومتر خواهد رسيد (:2 24). ذخيره‌سازي داده‌ها از فاصله 46 ميليمتري مركز لوح فشرده شروع مي‌شود و حداكثر تا فاصله 117 ميليمتري آن ادامه دارد (17). بر روي هر لوح فشرده امكان ذخيره 72 دقيقه صوت، 250 هزار صفحه متن، و يا 500 "ديسك لرزان نرم"[5]  وجود دارد (:14 51).

 

عمل بازخواني نيز با تابش اشعه ليزر با طول موج كوتاه بر روي لوح فشرده صورت مي‌گيرد. اختلاف سطح حفره‌ها و برآمدگي‌ها منجر به اختلاف طول موج انعكاس يافته از آنها مي‌شود (:5 44)، در نتيجه، با اندازه‌گيري شدت نورهاي منعكس شده از حفره‌ها و برآمدگي‌ها با استفاده از يك معادل نوري عمل بازخواني انجام مي‌شود (11). در مرحله بعد، داده‌ها مجددآ پردازش شده و به شكل اوليه خود (متن، تصوير، صوت، و غيره) بازسازي مي‌شوند (:4 50).

عدم‌امكان ذخيره‌سازي متن، تصوير، و ساير داده‌ها بر روي لوح فشرده صوتي متخصصان را بر آن داشت تا در سال‌هاي بعد انواع ديگر لوح فشرده با قابليت‌هاي بيشتر را توليد كنند كه مهم‌ترين آنها عبارتند از:

1. سي دي-رام[6]  يا "لوح فشرده فقط خواندني". اين نوع لوح فشرده در 1985 براي به‌كارگيري در رايانه‌ها به‌وجود آمد و قابليت ذخيره و بازخواني مقدار زيادي داده به شكل ديجيتالي (اعم از صوت، متن، و تصوير) را دارد (:12 ذيل واژه)؛

2. سي دي - آي[7] . اين نوع لوح فشرده ــ كه "لوح فشرده محاوره‌اي" نيز ناميده مي‌شود ــ به لوح فشرده صوتي شباهت زيادي دارد، با اين تفاوت كه داده‌هاي چندرسانه‌اي شامل صوت، تصاوير ثابت، تصاوير با تحرك كم، و مواردي نظير آنها را با يكديگر تركيب مي‌كند. خواندن اين لوح‌ها توسط "لوح‌خوان سي دي - آي"[8]  انجام مي‌پذيرد و براي مشاهده

فيلم، اجراي برنامه‌هاي آموزشي، و يا بازي و سرگرمي مي‌توان آن را به تلويزيون وصل كرد (21)؛

3. سي دي - رام/اكس.اِي[9] . شكل بسط يافته فناوري  لوح‌هاي فشرده فقط خواندني است كه قابليت تركيب صوت و تصاوير ثابت و متحرك در آن بهبود يافته است. با توليد اين رسانه كارآيي چندرسانه‌اي لوح‌هاي فشرده افزايش يافت (10)؛ و

4. وي سي دي[10] . اين نوع از لوح‌هاي فشرده كه "لوح‌هاي فشرده ويدئويي" نيز ناميده مي‌شوند در سال 1993 توسط شركت‌هاي سوني و فيليپس براي ذخيره فيلم‌هاي ويدئويي توليد شدند. در اين لوح‌ها عمل ذخيره‌سازي اصوات و تصاوير ويدئويي با استفاده از فرمت فشرده‌سازي استاندارد "اِپِگ"[11]صورت مي‌گيرد. ارزان بودن لوح‌هاي فشرده ويدئويي و تجهيزات موردنياز براي اجراي آنها باعث شد تا به سرعت در كشورهاي آسيايي گسترش يابند، اما در كشورهاي اروپايي و ايالات متحده چندان مورد استقبال قرار نگرفتند (22).

يكي از محدوديت‌هاي اصلي انواع لوح‌هاي فشرده، اين مسئله بود كه كاربران نمي‌توانستند اطلاعات نوشته شده بر روي آنها را تغيير دهند. از اين‌رو، در اوايل دهه 1990 "لوح‌هاي فشرده قابل ضبط[12]  توسط كاربر" توليد شدند كه به كاربران امكان مي‌داد با استفاده از يك "ضبط‌كننده لوح فشرده"[13]  داده‌هاي موردنظر خود را بر روي آنها ذخيره كرده و از جايي به‌جاي ديگر منتقل كنند (:6 ذيل واژه). لوح‌هاي تهيه شده با استفاده از اين فناوري از نوع يك‌بار نوشتني و چندبار خواندني (وُرم)[14]  بودند و پس از يك‌بار نوشتن به "لوح فشرده فقط خواندني" تبديل مي‌شدند كه امكان استفاده مجدد، يعني قابليت نوشتن دوباره بر روي لوح را نداشتند. به‌اين ترتيب، فناوري جديدي باعنوان "لوح‌هاي فشرده قابل بازنويسي"[15]به‌وجود آمد كه امكان پاك كردن داده‌هاي قبلي و نوشتن داده‌هاي جديد را فراهم مي‌كرد (:4 57؛ 13).

در 1995 شركت‌هاي فيليپس و سوني فناوري جديدي از قالب‌هاي ذخيره‌سازي ابداع كردند كه شگفتي همگان را برانگيخت. اين فناوري كه دي وي دي[16]  نام داشت در اصل از عبارت "لوح ويدئويي ديجيتالي"[17]  گرفته شده است كه امروزه به آن "لوح چندمنظوره ديجيتالي"[18]  نيز گفته مي‌شود، زيرا به‌نظر مي‌رسد نه تنها جايگزين لوح‌هاي فشرده صوتي شود، بلكه جاي سي دي رام‌ها را نيز بگيرد.

دي وي دي از نظر اندازه و شكل ظاهري شبيه لوح فشرده معمولي است، ولي حجم ذخيره‌سازي آنها چندين برابر شده است. افزايش چشمگير حجم ذخيره‌سازي دو دليل عمده دارد، نخست اينكه با استفاده از نوعي ليزر قوي با بسامد بالاتر و طول موج كوتاه‌تر، حفره‌ها و شيارهاي ايجاد شده فشرده‌تر شده‌اند و در نتيجه حجم داده‌هايي كه مي‌تواند بر روي لوح ذخيره شود افزايش يافته است؛ دوم اينكه برخلاف لوح‌هاي فشرده كه فقط ضبط داده‌ها بر روي يك لايه و يك طرف آنها امكان‌پذير است، دي وي دي‌ها اين قابليت را دارند كه داده‌ها بر روي دو لايه و در هر دو طرف ذخيره شوند؛ بنابراين، ظرفيت ذخيره داده‌ها ــ بسته به نوع دي وي دي از لحاظ تعداد لايه‌ها و طرفين قابل ضبط ــ به 7/4 تا 17 گيگابايت افزايش پيدا كرده است (:18 1338-1339).

براي خواندن دي وي دي‌ها معمولا نياز به "گرداننده‌هاي دي وي دي"[19]  است. اين نوع گرداننده‌ها اغلب مي‌توانند

 

سي دي رام‌ها را نيز بخوانند،ولي به‌دليل فشرده بودن داده‌هاي دي وي دي گرداننده‌هاي سي دي رام نمي‌توانند اطلاعات ضبط شده بر روي آنها را بازخواني كنند (:3 ذيل "ديسك ويدئويي ديجيتال").

ظرفيت ذخيره بسيار، امكان ذخيره داده‌هاي چندرسانه‌اي، سرعت و سهولت تكثير و حمل داده‌ها، و بسياري از موارد ديگر از جمله فرصت‌ها و مزاياي لوح فشرده فقط خواندني بودند كه باعث شد در دهه 1980 كتابخانه‌ها به شدت از آن استقبال كنند (:8 76). در كتابخانه‌ها، لوح‌هاي فشرده معمولا در قفسه‌هايي جداگانه واغلب در داخل قاب‌هاي شفاف قرار داده مي‌شوند. برخي از كتابخانه‌ها در محوطه كتابخانه امكانات شنيداري را نيز ارائه مي‌كنند (:19 ذيل واژه). هرچند اين فناوري در بخش‌هاي مختلف كتابخانه مورداستفاده قرار گرفت، اما كاربرد آن در بخش مرجع بيش از ساير بخش‌ها بود (339:7). كتابشناسي‌ها، فهرست‌ها، و چكيده‌ها از جمله منابعي بودند كه در سال‌هاي نخستين بر روي لوح فشرده توليد شدند و در سال‌هاي اخير نيز بسياري از دايره‌المعارف‌ها، فرهنگ‌ها، منابع جغرافيايي، و مواردي جز آن را مي‌توان به وفور بر روي لوح‌هاي فشرده مشاهده كرد (:15 ج 1، ص 38).

اخيرآ كاربرد فناوري جديد دي وي دي در منابع مرجع چندرسانه‌اي فرصتي فراهم كرده است تا بتوان حجم زيادي از انواع مختلف منابع مرجع را با يكديگر تلفيق كرد (:16 203).

با توليد منابع مرجع بر روي لوح فشرده و دي وي دي‌ها تغيير و تحول شگرفي در بخش مرجع ايجاد شد؛ از جمله اينكه فضاي موردنياز براي نگهداري منابع مرجع حجيم به شدت كاهش يافت، سرعت و قابليت جست‌وجو در منابع مرجع بهبود پيدا كرد، امكان روزآمدسازي منابع مرجع با سرعت بيشتري فراهم شد، و در بسياري از هزينه‌ها نيز صرفه‌جويي قابل ملاحظه‌اي صورت گرفت (:8 77).

 

مآخذ :)1 آسياباني، رضا."لوح فشرده چيست؟". ره‌آورد نور، 5 (1380): 32-؛36 )2 "آشنايي با دستگاه‌هاي ضبط بر روي سي دي Burner: CD". بزرگراه رايانه، 48 (شهريور 1381): 24-29؛ 3) پافنبرگر، برايان. فرهنگ اصطلاحات كامپيوتري. ترجمه رضا حسنوي. ذيل "ديسك فشرده"، ذيل "ديسك ويدئويي ديجيتال"؛ 4) تقوي، مهدي. "ديسك فشرده: ابزار نوين ذخيره و بازيابي اطلاعات". فصلنامه كتاب. دوره هفتم، 2 (تابستان 1375): 45-62؛ 5) "ديسك‌هاي نوري". علم الكترونيك و كامپيوتر، 269 (بهمن و اسفند 1377): 40-46؛ 6) كالين، اس.ام. فرهنگ لغات چندرسانه‌اي. مترجمين شهريار رهنمايان، اشكان نيك‌گو.ذيل "CD-ROM"؛ )7 كامب، ريچارد بيديس. "ديسك‌هاي نوري و كتابدار مرجع: پايان سادگي". ترجمه علي مزيناني. فصلنامه كتاب. دوره چهارم، 3 (پاييز 1372): 335-351؛ 8) كوشا، كيوان. "استفاده از منابع چندرسانه‌اي در خدمات مرجع". فصلنامه كتاب. دوره هشتم، 1 (بهار و تابستان 1376): 73-؛93

9) Brain, Marshall. "How CDs Work", 1998. [On-line]. Available: http://www.howstuffworks.com/htm.[19Jun.2005]; 10) Bud's Troubleshooter. "CD-ROMXA". [On-line]. Available: http://www.geocities.com/¬budallen/cd recordable glossary. html [1Jul.2005]; 11) "Compact Disc". Wikipedia, the Free Encyclopedia, 2005.[On-line]. Available: http://en. wikipedia.org/wiki/Compact_disc. [19Jun.2005]; 12) "Howe, Denis.  Free On-line Dictionary of Computing (FOLDOC). S.V. "Compact Disc Read-Only Memory". [On-line]. Available: http:// foldoc. doc. ic. ac. uk/ foldoc/ foldoc. cgi?query=cdrom; 13) Hui, Tsun; Tang, Yao. "Compact Discs (CDs). [On-line]. Available: http:// www.sinc.sunysb. edu/Class/cei511/1.html [1 Jul. 2005]; 14) JacsÆ, Peter. "CD-ROM". International Encyclopedia of Information and Library Science. PP. 51-53; 15) Katz, William A. Introduction to Reference Work. Vol. 1: Basic Information Source. 6th. ed. New York: Mc Graw-Hill: 1992; 16) Koosha, Keyvan. "DVD: The next evolutionary step for publishing multimedia refernce sources". Online & CD-ROM Review. Vol.23, No.4 (1999): 203-205. [On-line]. Available: http://www. koosha. tripod.com/ articles/ dvd.pdf. [11March.2006]; 17) Kuhn, K.J. "Audio Compact Disk - An Introduction", 1996. [On-line]. Available: http://www. ee.washington.edu/ conselec/ CE/ Kuhn/cdaudio/9 5x6.htm. [10 Jul. 2005]; 18) Press, Lary. "Optical Storage". Encyclopedia of Computer Science. PP.1338-1339; 19) Reitz, Joan M. Online Dictionary for Library and Information Science (ODLIS). S.V. "CD-ROM", 2005. [On-line]. Availalbe: http://lu.com/odlis/odlis b.cfm. [19Jun. 2005]; 20) The University of Alaska Fairbanks. "Compact Disc Creation Services". [On-line].Available: http://dogbert. gi.alaska.edu/ services/CRC/cdrom.html [1Jul. 2005]; 21) The University of New Orleans."Compact Disc-Interacitive (CD-I)", 2004. [On-lien]. Available: http://alt. uno. edu/ glossary. html. [19Jun.2005]; 22) "Video CD". Wikipedia, the free Encyclopedia,2005, [On-line]. Available: http://en. wikipedia.org/wiki/video CD. [11March.2006].

              

  جواد عباس‌پور؛ مهديه ميرزابيگي


 


[1].CD    Player     

[2]. Pits    

[3]. Lands   

[4]. Spiral Track    

[5]. Floppy Disc    

[6]. CD-ROM (Compact Disc Read Only Memory)

[7]. CD-I (Compact Disc-Interactive)

[8]. CD-I Player    

[9]. CD-ROM/XA (Compact Disc Read Only Memory-Extended Archtecture)

[10]. VCD

[11]. EPEG

[12]. CD-R (Compact Disc-Recordable)

[13]. CD-Writer    

[14]Write Once Read Multiple (WORM)

[15]. CD-RW (Compact Disc-Rewritable)

[16]. DVD

[17]. Digital Video Disk

[18]. Digital Versatile Disc

[19]. DVD Drive

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ل