Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

 بازگشت به فهرست مقالات م

مخزن‌های سازمانی. سامانه‌های آرشیوی دیجیتال تحت وب هستند که از پایگاه‌های مرتبط شده با یکدیگر تشکیل و در سازمان و یا بخشی از آن نگهداری می‌شوند. مخزن سارمانی برای گردآوری، ذخیره‌سازی، نگهداری، حفاظت و اشاعه اطلاعات تولید شده در سازمان است و به صورت خودآرشیوی[1] توسعه می یابد؛ بدین معنی که خودِ تولیدکننده اطلاعات، آن را در مخزن آرشیو می‌کند، بی یا پس از بررسی و تأیید گردانندگان آرشیو (1). بدین ترتیب، مخزن سازمانی سرمایه فکری سازمان را در خود نگهداری می‌کند و به سهولت و به تمامی در دسترس کسانی که باید، می‌گذارد (9).

در دانشگاه‌های بسیاری از کشورهای پیشرفته، مخزن‌های سازمانی ایجاد شده است تا دارایی‌های فکری دانشگاه در یک بستر واحد ذخیره و اشتراک دانش ممکن شود (17؛ 16؛ 13). این ابتکار به گسترش تأثیر کتابخانه در دانشگاه منجر شده است (4). از مخزن سازمانی برای توسعه آموزش مجازی و شیوه‌های یادگیری الکترونیکی، گسترش ارتباط علمی میان استادان، تشویق پژوهش و جلوگیری از دوباره‌کاری استفاده می‌شود (19؛ 13).

مخزن سازمانی می‌تواند همه مستندات را، از قبیل مقاله‌ها، گزارش‌ها، پایان‌نامه‌ها، منابع آموزشی، سخنرانی‌های کلاس‌های آموزشی، مطالب آموزشی، خبرنامه‌ها، بولتن‎ها، تصاویر، داده‌های پژوهشی، طرح‌های پژوهشی، راهنماها، گزارش‌های اداری، اسناد اداری، دستنامه‌ها، تک‌نگاشت‌ها، آثار دانشجویان، صورتجلسه‌ها و حتی منابع چند رسانه‌ای و برنامه‌های رایانه‌ای را در خود جای دهد (6؛ 25؛ 11؛ 3؛ 20؛ 15؛ 24؛ 22؛ 7؛ 8؛ 5). آنچه مهم است این است که این مواد حتما به نحوی به کار و کسب سازمانی وابسته باشند.

برخی (12؛ 16؛ 17) لازم می‌دانند مخزن سازمانی این ویژگی‌ها را داشته باشد: 1) دیجیتالی باشد؛ 2) سازمان آن را ایجاد کرده باشد؛ 3) محتوایش علمی باشد؛ 4) تدریجی و همیشگی[2] باشد؛ 5) میانکنش‌پذیر باشد و 6) دسترسی آزاد[3] به آن ممکن باشد.

مخزن سازمانی باید بتواند این کارها را انجام دهد (6؛ 12): 1) بتوان اثر را به آن وارد کرد[4]؛ 2) برای سازماندهی اطلاعات، فراداده در آن به کار برد[5]؛ 3) دسترسی به آن را کنترل کرد[6]؛ 4) درآن بتوان جستجو کرد؛ 5) منابع درون آن قابل توزیع باشد[7]؛ 6) محتویات آن را بتوان نگهداری کرد[8].

پیشینه. تحول فناوری و گوناگونی منابع اطلاعاتی، مخزن‌های سازمانی را جایگزین آرشیوهای چاپ الکترونیک کرد. مثلا دانشگاه ام آی تی در سال 2000 مخزن سازمانی خود را ایجاد کرد (10). بعد از آن بسیاری از دانشگاه‌ها از آن پیروی کردند. در پایان سال 2018 شمار دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی استفاده‌کننده نرم‌افزار مخزن سازمانی ای‌پرینتس[9] بیش از ششصد و پنجاه، و شمار استفاده کنندگان از نرم‌افزار دی‌اسپیس[10] بیش از هزار و هشتصد بوده است (23).

بسیاری سازمان‌های علمی و دانشگاهی، به‌ویژه از سال 2005، اجرای برنامه‌های ملی توسعه مخزن‌های سازمانی را با رویکردهای جدید شروع کرده‌اند. این برنامه‌ها ملی و گاه منطقه‌ای و جهانی است. نقشه استفاده از مخزن سازمانی در تمامی کشورهای جهان (14)، نشان از استقبال دانشگاه‌ها از این ابتکار  دارد. از آنجا که استفاده از مخزن سازمانی در طی ده سال گذشته روند رو به رشد داشته است، وبومتریکس برای آن رتبه‌بندی خاص مخزن سازمانی[11] ایجاد کرده است. امروزه کمتر دانشگاه معتبری در سطح جهان می‌توان یافت که برای اشاعه آثار و بروندادهای علمی خود مخزن سازمانی نداشته باشد. افزون بر ابعاد فردی و سازمانی، مزیت‌های مخزن می‌تواند رتبه بندی جهانی هم برای دانشگاه داشته باشد.

                                                                                                                      

نقش کتابخانه‌ها. مخزن سازمانی کارآمد حاصل همکاری میان کتابداران، مدیران فناوری‌های اطلاعاتی، آرشیویست‌ها، اعضای هیئت علمی، مدیران میانی و ارشد دانشگاه‌ها و سازمان‌های علمی و پژوهشی است. کتابخانه‌ها نقش مهمی درطراحی و نگهداری زیرساخت برای آن دارند؛ زیرا کتابخانه‌ها در ارزیابی، سازماندهی و شکل‌دادن به اطلاعات مهارت فراوان دارند (11) و برای این کارها ابزارهای بسیار کارآمد ساخته‌اند. مهم است بدانیم که مبتکر ایجاد مخزن سازمانی در دانشگاه اِم آی تی کتابخانه این دانشگاه بوده است (21). در برخی دانشگاه‌ها مانند دانشگاه گلاسکو، کتابخانه و کتابداران در تکمیل مخزن سازمانی نقش میانجی[12] دارند؛ یعنی کار آماده کردن و انتشار داده‌ها را به جای اعضای هیئت علمی برعهده دارند (2) و سیاست‌ها را مطابق اصول کتابداری و اطلاع‌رسانی برای مدیریت محتوای مخزن سازمانی اجرا می‌کنند.

هزینه، مدیریت حق مالکیت[13]، حمایت و تعهد[14] مداوم، بی‌میلی به انتشار و اشتراک اطلاعات در انتشارات سازمانی، نیاز به توجیه جهت پشتیبانی سازمانی و مدیریتی، نایکدستی در ورود داده‌ها و مستند نبودن، کوتاهی اعضای هیئت علمی در وارد کردن اطلاعات، چالش‌های فراروی مخزن‌های سازمانی هستند. چالش‌های دیگر جلب پشتیبانی مداوم بخش‌های حاکمیتی سازمان برای تأمین نیازمندی‌های پروژه مخزن سازمانی است.

 

مآخذ: 1) زاهدی نوقابی، مهدی. "بررسی مخزن سازمانی دانشگاه فردوسی مشهد و سنجش میزان همخوانی آن با معیارهای تخصصی". پایان‌نامه کارشناسی ارشد در علم اطلاعات ودانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، 1389؛

 2) Ashworth, S. "The DAEDALUS project, developing institutional repositories at Glasgow University: the story so far", Library Review, 5 (2004): 64-259; 3) Bailey, C. W. Open access bibliography: Liberating Scholarly, Literature with E-Prints and Open Access Journals, Washington D. C: Association of Research Libraries, 2005; 4) Carver, B. "Creating an institutional repository: A role for librarians". Ex LIBRIS, No. 181 (2003); 5) Chan, D. L. "An integrative view of the institutional repositories in Hong Kong: Strategies and challenges". Serials Review, 3 (2009): 119-124; 6) Chang, S. "Institutional repositories: the library's new role". OCLC Systems & Services, 3 (2003): 77-79; 7) Cohen, S.; Martin, P.; & Schimel, D. "Creating a multipurpose digital institutional repository". OCLC Systems & Services: International digital library perspectives, 3 (2007): 287-296; 8) Conway, P. "Modeling the digital content landscape in universities". Library Hi Tech, 3 (2008): 342-354; 9) Crow, R. "case for institutional repositories: A SPARC position paper". ARL Bimonthly Report, No. 223 (2003). [online]. Available: www.arl.org/sparc/IR/ir.html; 10) DSpace Project. MIT Faculty Newsletter. VOL. XII, No. 4 (2000). [online]. Available: http://dspace. org/news/articles/dspace-project.html; 11) Genoni, P. "Content in institutional repositories: a collection management issue". Library Management, 6 & 7 (2004): 300-306; 12) Gibbons, S. "Establishing an institutional repository". Library Technology Reports, 4 (2004); 13) Hayes, H. "Digital repositories: Helping Universities and Colleges: JISC". (2005) [online]. Available: http://www.jisc.ac.uk/publications/publications/pub_repositories.aspx [12 Dec. 2112]; 14) Repository Maps. Available at:  http://maps.repository66.org; 15) Jenkins, B.; Breakstone, E. & Hixson, C. "Content in, content out: The dual roles of the reference librarian in institutional repositories". Reference Services Review, 3 (2005): 312-324; 16) Johnson, R. "Institutional repositories: Partnering with faculty to enhance scholarly communication". D-LibMagazine. no. 11 (2002). [online]. Available: http://www.dlib.org/dlib/november02/johnson/11johnson.html; 17) Lynch, C. "Institutional repositories: Essential infrastructure for scholarship in the digital age". ARL Bimonthly Report. No. 226 (2008). [online]. Available: http://www. arl. org/newsltr/226/ir. html; 18) Rothery, A. " Managing and Sharing e-Learning Resources: How repositories can help: JISC". (2008). [online]. Available: http://www.jisc.ac.uk/publications/publications/elearningrepositoriesbpv1.aspx; 19) Simpson, P.; Hey, J. M. N. " Institutional e-Print repositories for research visibility". (2005). [online]. Available: http://eprints.soton.ac.uk/9057/; 20) Smith, M. K., & et al. "DSpace: An Open Source Dynamic Digital Repository". D-Lib Magazine. Vol. 9, No. 1 (2003). [online]. Available: http://www.dlib. org/dlib/january03/smith/01smith. html; 21) Walters, T. O. "Reinventing the Library How Repositories Are Causing Librarians to Rethink    Their Professional Roles". Portal-Libraries and the Academy, 2 (2007):213-226; 22) Welcome to the Registry of Open Access Repositories - Registry of Open Access Repositories. (2018). Retrieved September 17, 2018, from http://roar. eprints.org/; 23) Wust, M. G. Attitudes of education researchers towards publishing: open access and institutional repositories. M. A., university of Alberta, 2006; 24) Yeates, R. " Institutional repositories". VINE: The Journal of Information and Knowledge Management Systems, 3 (2003): 96-101.

 

مهدی زاهدی نوقابی

 



[1]. Self-Archiving

[2]. Cumulative and Perpetual

[3]. Interoperability and Open Access

[4]. Material Submission

[5]. Metadata Application

[6]. Access Control

[7]. Distribution

[8]. Preservation

[9]. Eprints

[10]. Dspace

[11]. http://repositories.webometrics. info

[12]. Mediator

[13]. Rights Management

[14]. Commitment

 

بازگشت به فهرست مقالات م