Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات م

 

مرآهُ الكتب(كتاب). اين اثر نوشته علي بن موسي بن محمد شفيع، مشهور به شهيد ثقه‌الاسلام تبريزي (-1277 1330ق.) و به‌زبان عربي است. وي از علماي ديني آذربايجان، آزاديخواه، مشروطه‌طلب و از پيشوايان فرقه شيخيه بود و رياست اين فرقه در تبريز را نيز بر عهده داشت (:2 ج ،1 مقدمه؛ :3 ج 1، ص 9-10؛ :4 بيست و نه؛ :6 62؛ :7 21-؛26 :8 57؛ :9 377- 378؛ :11 27). ثقه‌الاسلام در جريان اشغال آذربايجان توسط روس‌ها در جنگ جهاني اول، همراه با تعدادي ديگر به دار آويخته شد. مرآه‌الكتب شرح آثار علماي شيعه از آغاز تا زمان مؤلف است (:1 82؛ :3 ج 1، ص 12؛ :6 63-؛64 :8 57؛ :10 36) و تأليف آن از سال 1311ق. تا آخر عمر او طول كشيد (:6 63؛ :7 61-63؛ :8 57؛ :9 381؛ :10 36).

نويسنده در باب انگيزه خود از تأليف مرآه‌الكتب مي‌گويد: چون مصطفي بن عبدالله معروف به حاجي خليفه* صاحب كشف‌الظنون به كتب اهل سنت بسنده كرده و از آثار اهل تشيع غفلت ورزيده است، وي مصمم به تهيه فهرستي مي‌شود كه كتب مؤلفان شيعه را معرفي كند (:2 ج 1، ص 1؛ :3 ج 1، ص 15-16؛ :6 64).

پس از مقدمه، مؤلف به متن مرآه‌الكتب پرداخته كه حاوي دو مقصد جداگانه است، مقصد اول در تراجم و اندكي نيز در رجال و مشتمل بر چهار فايده است: فايده اول شرحي است درباره سبك و سياق مؤلف؛ فايده دوم در تعريف اصطلاحاتي چون ثقات، ضعاف، ممدوحين، و موثقين است؛ فايده سوم در چگونگي تشخيص مذهب نويسندگان است؛ و فايده چهارم در چگونگي تنظيم و ترتيب كتاب است كه در اين بخش به نام‌ها و نام پدران به ترتيب الفبايي پرداخته است، ضمن آنكه اين بخش، مطالبي در حوزه كنيه‌ها و القاب را نيز در بردارد. اين مقصد تا حرف "ع" را شامل مي‌شود و بقيه اين بخش در دسترس مراجعان نيست. مقصد دوم كتاب، فهرست كتب و رسايل شيعه بر اساس عنوان اثر به ترتيب الفبايي آمده است (:2 ج 1، ص 131-132، ج 2، ص 3؛ :3 ج 1، ص 75-93؛ :6 64-65؛ :9 411-416؛ :11 28).

در مورد مرآه‌الكتب به چند نكته مي‌توان اشاره كرد: نخست آنكه اين كتاب مقدم بر الذريعه الي تصانيف الشيعه آقابزرگ طهراني* تهيه شده است، ديگر آنكه موضوع اثر داراي محدوده زماني است يعني فقط تأليفات سده پنجم هجري به بعد است، و از سده چهارم و قبل از آن فقط آثار عارفان مشهوري چون كليني و ابن قولويه معرفي شده است، و در نهايت اينكه، مؤلف سعي داشته است رساله‌هاي مهمي را در طول متن معرفي كند (:7 543؛ :8 58؛ :9 383؛ :11 30-31).

از اين اثر، نسخه‌اي در كتابخانه آيت الله مرعشي نجفي* كه احتمالا به خط مؤلف است در شهر قم موجود است (:3 ج 1، ص 6، 12؛ :5 ج 20، ص 104-107).

از مرآه‌الكتب دو چاپ موجود است، يكي عكس از روي خط مؤلف در چهار جلد (1363-1369 ش.) به همت برادرزاده وي عبدالله ثقه‌الاسلامي (:1 82؛ :2 ج 1، مقدمه؛ :4 پانزده؛ :8 57)؛ ديگر چاپ حروفي به اهتمام محمدعلي حائري (قم: كتابخانه عمومي حضرت آيت الله العظمي مرعشي نجفي، 1414-1420 ق.= 1372-1378 ش.).

 

مآخذ: )1 ثقه‌الاسلامي، عبدالله. "مرآت‌الكتب". نشر دانش. س. هفتم، 6 (مهر - آبان 1366): 82؛ )2 ثقه‌الاسلام تبريزي، علي‌بن موسي. مرآت‌الكتب. ]بي جا[: عبدالله ثقه‌الاسلامي، 1363-1369؛ 3) همو. مراه‌الكتب. قم: كتابخانه عمومي آيت‌الله مرعشي نجفي، 1414ق.=؛1372 4) همو. نامه‌هاي تبريز: از ثقه‌الاسلام به مستشار الدوله (در روزگار مشروطيت). تهران: فرزان روز، 1378؛ 5) حسيني، احمد. فهرست نسخه‌هاي خطي كتابخانه عمومي حضرت آيت‌الله العظمي نجفي مرعشي. قم: چاپخانه خيام، 1370؛ )6 صحتي سردرودي، محمد. "نگاهي به مرآه‌الكتب". شهاب. س. سوم، 10 (زمستان 1376): 61-65؛ )7 فتحي، نصره‌الله. زندگينامه شهيد نيكنام ثقه‌الاسلام تبريزي و بخشي از تاريخ مستند مشروطيت ايران. تهران: بنياد نيكوكاري نورياني، 1352؛ 8) فدائي عراقي، غلامرضا. "فهرست كتاب‌هاي شيعه پيش از الذريعه". نشر دانش. س هفتم، 15 (مرداد - شهريور 1366): 57-؛61 9) همو. "نقد و معرفي كتاب مرآت‌الكتب". در كتاب و كتابخانه: مديريت و توسعه فرهنگي.تهران: سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي، گروه انتشارات، 1375، ص 373-419؛ 10) كارنگ، عبدالعلي. "آثار ثقه‌الاسلام شهيد". نشريه كتابخانه ملي تبريز، 5 (مرداد 1341): 30-40؛ 11) مختاري، رضا. طرح و تدوين كتابشناسي بزرگ شيعه.] قم[: مركز الغدير للدراسات الاسلاميه (معاونت فارسي)، .1376

            

    صمد اسماعيل زاده

 

بازگشت به فهرست مقالات م