پرش به محتوای اصلی

دايرة المعارف كتابداري و اطلاع‌رساني(نسخه آزمایشی)

برو به جستجو
آ
الف
ب
پ
ت
ث
ج
چ
ح
خ
د
ذ
ر
ز
ژ
س
ش
ص
ض
ط
ظ
ع
غ
ف
ق
ک
گ
ل
م
ن
و
ه
ی
  
دايرة المعارف كتابداري و اطلاع‌رساني(نسخه آزمایشی) > صفحات دايرة المعارف > مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران  

مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران

بازگشت به فهرست مقالات م

 

مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران (در حال حاضر، پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران). اين مركز، سازماني ذيل وزارت علوم، تحقيقات و فناوري است كه در جهت گسترش فعاليت‌هاي تحقيقاتي اطلاع‌رساني، گردآوري و اشاعه اطلاعات و مدارك علمي، و ايجاد شبكه اطلاعات علمي كشور فعاليت مي‌كند.

تاريخچه. پيشنهاد ايجاد يك مركز ملي مدارك در ايران، ابتدا توسط مروين اسميت[1] ، دبير سازمان پيمان مركزي (سنتو)[2] ، مطرح شد. در پاييز 1346 (دسامبر 1967) جان هاروي[3] ، بر اساس درخواست مروين اسميت، طرحي براي ايجاد مركز اسناد و مدارك علمي ايران و مركز آماده‌سازي كتاب به وزارت علوم و آموزش عالي ارائه داد (5: 72). بر اساس اين پيشنهاد، از مهرماه 1347، دو مركز با نام‌هاي مركز اسناد و مدارك علمي ايران (ايرانداك)[4] ، و مركز آماده‌سازي كتاب تهران (تبراك)[5] ، رسمآ افتتاح و شروع به‌كار كردند. هدف مركز اسناد ومدارك علمي، گرد آوردن و در دسترس قرار دادن اطلاعات و مدارك علمي از سراسر دنيا بود، تا پژوهشگران بتوانند با استفاده از آنها طرح‌هاي پژوهشي خود را در زمينه علوم و علوم اجتماعي به انجام رسانند. سازمان‌دهي مجموعه اين اطلاعات، معرفي اطلاعات و افزايش امكان استفاده از آنها توسط پژوهشگران كشور نيز از وظايف اصلي آن بود.

پس از تأسيس "مؤسسه تحقيقات و برنامه‌ريزي علمي و آموزشي"، در فروردين 1348، مركز اسناد و مدارك علمي، يكي از مراكز چهارگانه آن شد و همراه با سه مركز ديگر، يعني مركز سياست علمي و پژوهشي، مركز برنامه‌ريزي آموزشي، و مركز خدمات كتابداري، فعاليت‌هاي خود را در قالب جديد ادامه داد و از 1350 به "مركز مدارك علمي ايران" تغيير نام يافت (2). از 1360، بعد از انحلال "مؤسسه تحقيقات و برنامه‌ريزي علمي و آموزشي"، مركز، تحت پوشش حوزه معاونت پژوهشي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري قرار گرفت. از سال 1370، دوباره تغيير نام يافته و "مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران" خوانده شد و با تصويب شوراي گسترش آموزش عالي به‌عنوان پژوهشكده‌اي زيرنظر وزير علوم، تحقيقات و فناوري فعاليت خود را ادامه داد (1: 2). اين مركز از سال 1382 در سطح يك پژوهشكده مستقل زيرنظر مستقيم وزير فعاليت مي‌كرد و از تير 1384، طبق‌نظر شوراي گسترش آموزش عالي، نام فعلي بر آن نهاده شد و در سطح سه پژوهشكده با نام‌هاي "مديريت دانش"، "مديريت فناوري اطلاعات"، و "علم‌سنجي و تحليل اطلاعات" فعاليت مي‌كند[6] .

تشكيلات و مديريت. اركان مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران عبارتند از: هيئت امنا، شوراي عالي مركز، و رئيس مركز.

تركيب و وظايف هيئت امنا به شرحي است كه در قانون تشكيل هيئت امناي دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالي و پژوهشي مصوب شوراي عالي انقلاب فرهنگي، مورخ 23 اسفند 1367؛ و تبصره ذيل ماده 9 قانون نحوه انجام امور مالي و معاملاتي دانشگاه‌ها، مصوب مجلس شوراي اسلامي آمده است.

شوراي عالي مركز از 7 نفر عضو به شرح زير تشكيل مي‌شود: وزير علوم، تحقيقات و فناوري (رئيس شورا)؛ معاون پژوهشي وزير (نايب رئيس شورا)؛ رئيس مؤسسه پژوهش و برنامه‌ريزي آموزش عالي؛ سه نفر از اعضاي هيئت علمي يا صاحب‌نظران كشور در امور مرتبط با فعاليت‌هاي مركز (كه به پيشنهاد رئيس مركز و حكم وزير علوم، تحقيقات و فناوري به مدت 4 سال منصوب مي‌شوند)؛ و رئيس مركز (كه به پيشنهاد معاون پژوهشي و تأييد و حكم وزير علوم، تحقيقات و فناوري منصوب مي‌شود).

واحدهاي مركز عبارتند از: 1) دفتر رياست و روابط عمومي؛ 2) اموراداري و مالي؛ 3) خدمات ماشيني؛ 4) كتابخانه؛ 5) مديريت اسناد و اطلاعات؛ و 6) گروه‌هاي پژوهشي، شامل گروه‌هاي پژوهشي علوم اطلاع‌رساني، اصطلاحنامه‌ها، تحليل اطلاعات، مديريت سيستم‌هاي اطلاعاتي، و فناوري اطلاعات (2).

فعاليت‌ها. فعاليت‌هاي مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران عبارت است از: 1) ايجاد هماهنگي و همكاري بين مراكز اسناد و كتابخانه‌هاي اختصاصي از طريق طرح‌هاي امانت بين كتابخانه‌ها، فهرست مشترك نشريات ادواري موجود در كتابخانه‌هاي ايران، شوراي هماهنگي مراكز اسناد، و همكاري در زمينه ايجاد و نوسازي مراكز اسناد و مدارك در ايران؛ 2) نمايه‌سازي مواد غيركتابي؛ 3) تهيه كتابشناسي‌هاي عمومي و موضوعي؛ 4) ايجاد كتابخانه و تهيه يك مجموعه از مدارك علوم، علوم اجتماعي، آموزش و پرورش، و كتابداري و اطلاع‌رساني؛ 5) ايجاد ارتباط با بانك‌ها، سازمان‌ها، و انجمن‌هاي حرفه‌اي اطلاع‌رساني و كتابداري؛ 6) برگزاري دوره‌هاي آموزشي كوتاه‌مدت، به‌ويژه در زمينه اطلاع‌رساني در داخل و خارج از مركز؛ 7) ايجاد پايگاه‌هاي اطلاعاتي؛ 8) برگزاري كنفرانس و همايش در زمينه علوم اطلاع‌رساني و كتابداري؛ 9) انتشار كتاب و جزوه؛ و نيز انتشار نشريه علوم اطلاع‌رساني (چاپي) و نما (الكترونيكي)؛ و 10) تهيه چكيده مدارك فارسي از 1350-1358 (در حال حاضر، اين فعاليت صورت مي‌گيرد).

مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران به‌دليل داشتن اختيارهاي ويژه، از جمله عضويت در شوراي پژوهش‌هاي علمي كشور و دبيرخانه كميسيون اطلاع‌رساني آن شورا و نيز نمايندگي در كانون ملي يونيسيست در ايران و نمايندگي ملي در تشكيلات استينفو، به‌عنوان كانون منطقه‌اي تشكيلات استينفو در منطقه آسياي ميانه و افغانستان فعاليت مي‌كند. مركز در 1374 برنده لوح بلورين اطلاع‌رساني نمايشگاه بين‌المللي كتاب تهران و نشان نكسوس[7]  از مؤسسه ديالوگ شد (2).

پايگاه‌هاي اطلاعاتي مركز. مركز در حال حاضر، حاصل تلاش‌هاي خود را در زمينه گردآوري و سازماندهي انواع مدارك و اطلاعات در قالب پايگاه‌هاي اطلاعاتي در اختيار استفاده‌كنندگان قرار مي‌دهد. اين اطلاعات بر اساس نوع مدرك، توصيفگر، و شش رده موضوعي علوم انساني، علوم پايه، علوم پزشكي، فني و مهندسي، كشاورزي، و هنر سازمان مي‌يابند. اين پايگاه‌ها حاوي اطلاعات كتابشناختي مدارك علمي هستند و در محيط نرم‌افزار سي‌. دي‌. اس‌./آي.سيس كه از مزيت پشتيباني علمي و مالي يونسكو برخوردار است، طراحي و اجرا شده‌اند. پايگاه‌هاي اطلاعاتي مركز كه اكثرآ منابع آن در كتابخانه مركز موجود است، در دو گروه عمومي و موضوعي به علاقه‌مندان ارائه خدمات مي‌كنند.

الف ـ پايگاه‌هاي اطلاعاتي عمومي

1. اين پايگاه اطلاعات كتابشناختي و چكيده پايان‌نامه‌هاي فارغ‌التحصيلان مقاطع كارشناسي ارشد و دكترا در حوزه‌هاي علوم‌انساني، علوم پايه، علوم پزشكي، فني و مهندسي، كشاورزي، هنر، و معماري را از 1349 به بعد ارائه مي‌دهد. اطلاعات آن تا 1382، شامل 89131 ركورد بوده و هر سه ماه روزآمد مي‌شود.

2. پايگاه اطلاعات پايان‌نامه‌هاي فارغ‌التحصيلان ايراني خارج از كشور. اين پايگاه پايان‌نامه‌هاي فارغ‌التحصيلان ايراني خارج از كشور را از 1913 به بعد در بر مي‌گيرد و تا 1382 داراي 13803 ركورد بوده است و هر شش ماه روزآمد مي‌شود.

3. پايگاه اطلاعات طرح‌هاي پژوهشي كشور. اطلاعات كتابشناختي و چكيده طرح‌هاي پژوهشي كشور  كه از 1368 به بعد به انجام رسيده يا در حال انجام است در اين پايگاه ارائه مي‌شود. اين پايگاه تا 1382 داراي 76938 ركورد بوده و هر سه ماه روزآمد مي‌شود. منابعي كه اطلاعات آنها از طريق اين پايگاه قابل بازيابي است، در مراكز و سازمان‌هاي مجري طرح‌هاي پژوهشي نيز نگهداري مي‌شوند.

4. پايگاه اطلاعات مقالات سمينارها، كنگره‌ها، و نشست‌هاي علمي و فرهنگي ايران. اطلاعات كتابشناختي اصل يا خلاصه مقالات ارائه شده در همايش‌ها، گردهمايي‌ها، و سخنراني‌هاي علمي و فرهنگي كه از 1358 به بعد در ايران برگزار شده، در اين پايگاه ارائه مي‌شود. اين پايگاه تا 1382 داراي 68190 ركورد بوده و در هر سه ماه روزآمد مي‌شود.

5. پايگاه اطلاعات مقالات علمي و فني. اين پايگاه اطلاعات كتابشناختي مقالات علمي و فني را كه از 1358 به بعد در نشريات ادواري فارسي انتشار يافته، دربرمي‌گيرد و تا 1382 شامل اطلاعات 87701 ركورد بوده و هر سه ماه روزآمد مي‌شود.

6. پايگاه اطلاعات گزارش‌هاي دولتي ايران. اين پايگاه گزارش‌هاي وزارتخانه‌ها و سازمان‌هاي دولتي از 1349 را در خود دارد و تا 1382 تعداد 22304 ركورد در آن ذخيره شده است.

7. پايگاه فهرستگان نشريات ادواري لاتين موجود در كتابخانه‌هاي ايران. اطلاعات مربوط به 17554 عنوان نشريه ادواري لاتين موجود در بيش از 250 كتابخانه معتبر كشور در اين پايگاه ارائه مي‌شود. اطلاعات اين پايگاه براي تسهيل خدمات امانت بين كتابخانه‌ها و سياست‌گذاري در زمينه خريد نشريات ادواري لاتين مفيد است. طرح فهرست مشترك نشريات ادواري موجود در كتابخانه‌هاي ايران در 1350 در مركز به اجرا درآمد. در 1368 اطلاعات آن وارد محيط نرم‌افزار سي.دي.اس./آي.سيس و اطلاعات آن وارد شبكه شد. اكنون نشريات ادواري فهرست شده در اين پايگاه از طريق عنوان، موضوع، ناشر، زبان، كتابخانه، و شماره استاندارد بين‌المللي پيايندها (ISSN) قابل بازيابي است. اطلاعات آن به‌دليل عدم‌همكاري كتابخانه‌هاي مختلف روزآمد نشده است و علي‌رغم ويرايش كليه ركوردهاي موجود در پايگاه، چاپ اين ركوردها در قالب يك مجموعه عملي نشد و اين طرح متوقف شده است.

8. پايگاه اطلاعات محققان و متخصصان ارشد كشور. اين پايگاه به‌منظور آماده‌سازي و اشاعه اطلاعات مربوط به متخصصان و محققان ارشد كشور در همه رشته‌ها ايجاد شده است. اطلاعات سازماندهي شده در اين پايگاه بر اساس مشخصات فردي، سوابق تحصيلي، سوابق شغلي و تحقيقاتي و آموزشي، دوره‌هاي تخصصي، شركت در مجامع علمي و همايش‌ها، سخنراني‌ها، گردهمايي‌ها، استفاده از فرصت‌هاي مطالعاتي، عضويت در سازمان‌ها و انجمن‌هاي ملي و منطقه‌اي و بين‌المللي، تأليفات و ترجمه‌ها و نتايج تحقيقات علمي منتشر شده، آشنايي با زبان‌هاي خارجي، آشنايي عمومي با كشورها، تقديرنامه‌ها، و جوايز علمي قابل بازيابي است. اين پايگاه از 1369 تا 1382 داراي 16303 ركورد و فعال بوده است (2؛ 3).

ب ـ پايگاه‌هاي اطلاعاتي موضوعي

1. پايگاه اطلاعات علوم تربيتي. اين پايگاه به سفارش مركز تحقيقات آموزشي وزارت آموزش و پرورش و به‌منظور آماده‌سازي و اشاعه اطلاعات مربوط به مداركي كه از 1340 به بعد در زمينه علوم تربيتي به زبان‌هاي فارسي، انگليسي، و فرانسوي در ايران منتشر شده، به‌وجود آمده است. مدارك اين پايگاه شامل پايان‌نامه، طرح پژوهشي، مقاله نشريه، گزارش علمي، استاندارد، و مانند اينهاست.

نمايه‌سازي مدارك در اين پايگاه با استفاده از اصطلاحنامه اريك انجام گرفته و تا 1377 شامل 9500 ركورد بوده است. منابعي كه اطلاعات آنها از طريق اين پايگاه قابل بازيابي است، در پژوهشكده تعليم و تربيت وزارت آموزش و پرورش واقع در تهران موجود است. دستيابي به اطلاعات آن از طريق ديسك نوري، شبكه صبا، و اينترنت نيز ميسر است (2؛ 3).

2. پايگاه اطلاعات آب. اين پايگاه با همكاري وزارت نيرو از سال 1375 به‌منظور آماده‌سازي و اشاعه اطلاعات مربوط به مداركي كه در زمينه  آب، منابع آب، سازه‌ها و تأسيسات آبي، و جنبه‌هاي علمي و فني ذيربط به زبان‌هاي فارسي، انگليسي، فرانسوي، و آلماني در ايران و ساير كشورها منتشر شده، ايجاد گرديده است. مدارك قابل دستيابي از طريق اين پايگاه، شامل كتاب، مقاله، نشريه، پايان‌نامه، گزارش دولتي، طرح پژوهشي، و مانند اينهاست. اين پايگاه تا 1382 شامل 10000 ركورد بوده و هر سه ماه روزآمد مي‌شود. منابعي كه اطلاعات آنها از طريق اين پايگاه قابل بازيابي است در دفتر فني آبِ وزارت نيرو، واقع در تهران موجود است (2).

3. پايگاه اطلاعات درياي خزر. اين پايگاه با همكاري دانشگاه گيلان از سال 1370 ايجاد شده است و شامل اطلاعات مربوط به درياي خزر و استان‌هاي گيلان و مازندران و گلستان است. اين پايگاه كه شامل پايان‌نامه، گزارش طرح پژوهشي، مقاله نشريه، گزارش علمي، كتاب، و مانند اينهاست، از 1370 تا 1382 داراي 3837 ركورد مربوط به مدارك موجود در داخل كشور و 6600 ركورد اطلاعات كتابشناختي مدارك خارجي به 16 زبان و همراه با چكيده آنها بوده است و هر سه ماه روزآمد مي‌شود. منابع داخلي گردآوري شده براي ايجاد پايگاه اطلاعات درياي خزر، از شماره 1-2000 در معاونت پژوهشي دانشگاه گيلان، واقع در شهر رشت، و از شماره 2001 به بعد در كتابخانه مركز موجود است (2؛ 3).

امانت بين كتابخانه‌ها. طرح امانت بين كتابخانه‌ها در ايران نخستين بار در 20 آذر 1348 با حضور عده‌اي از نمايندگان كتابخانه‌هاي كشور پيشنهاد و اجراي آن به‌صورت آزمايشي در همان سال در مركز اسناد و مدارك علمي ايران شروع شد. طبق آمارهاي موجود، تعداد كتابخانه‌هاي شركت‌كننده در اين طرح در 1352، 47 كتابخانه؛ در 1354، 60 كتابخانه؛ در 1362، 79 كتابخانه؛ و در 1367، 141 كتابخانه بوده است. روند روبه‌رشد تعداد كتابخانه‌هاي شركت‌كننده در طرح امانت بين كتابخانه‌ها، بيانگر آن است كه اهميت اين امر براي كتابخانه‌هاي كشور شناخته شده است.

در 1373 مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران "طرح تعميم خدمات كتابخانه‌هاي تخصصي به افراد غيرعضو" را به‌منظور تسهيل استفاده از منابع موجود در كتابخانه‌هاي تخصصي و دانشگاهي كشور و فراهم ساختن امكان بهره‌مندي مستقيم از تمام خدمات آنها از طريق شيوه‌هاي هماهنگ براي كليه علاقه‌مندان تهيه كرد و براي اظهارنظر به تعدادي از كتابخانه‌هاي دانشگاهي و تخصصي فرستاد.

در مهرماه 1373 در جلسه‌اي با حضور نمايندگان كتابخانه‌هاي دانشگاهي و تخصصي، تمام شركت‌كنندگان موافقت كلي خود را با اجراي آن ابراز داشتند (4: ج 1، ص 105، 108). تا آغاز 1377 بيش از 200 كتابخانه، و نيز دانشجويان تحصيلات تكميلي و اعضاي هيئت علمي عضو اين طرح، زير پوشش آن قرار گرفتند. در حال حاضر، مركز از طريق دفتر اشتراك منابع كه از 1378 شروع به‌كار كرده، براي ايجاد و تقويت و توسعه برنامه‌هاي اشتراك منابع و همكاري در زمينه اطلاع‌رساني، به‌ويژه در سطح وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، در قالب دو طرح غدير و امين فعاليت مي‌كند. بر اساس طرح غدير، كه عضويت فراگير كتابخانه‌هاست، 235 كتابخانه وابسته به 66 دانشگاه و مؤسسه پژوهشي در وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، منابع اطلاعاتي خود را به‌صورت مستقيم در اختيار اعضاي طرح قرار مي‌دهند. طرح امين نيز به‌عنوان طرح جديد امانت بين كتابخانه‌ها از 1379 به اجرا درآمده است. با عضويت در اين طرح، كتابخانه‌ها مي‌توانند به شكل غيرمستقيم به منابع اطلاعاتي ساير كتابخانه‌ها دسترسي داشته باشند و منابع موجود در ديگر كتابخانه‌ها را امانت بگيرند (1: 19-21؛ 3).

وب سايت مركز با نشاني  www.irandoc.ac.irبه دو زبان فارسي و انگليسي، براي اطلاع‌رساني و ارائه اطلاعات علمي (به‌صورت اطلاعات كتابشناختي، چكيده، و يا تمام متن) به محققان و دانش‌پژوهان، ايجاد ارتباط متقابل با مخاطبان داخل و خارج كشور، معرفي توليدات علمي مركز به جامعه علمي و دانشگاهي كشور، طراحي و اجرا شده است.

 

مآخذ: 1) "آشنايي با خدمات مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران". تهران: مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران (پژوهشكده)، روابط عمومي و اموربين‌الملل، 1382؛ 2) "آشنايي با مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران". به نقل از:http://www.irandoc.ac.ir/ [12 Nov. 2004]؛ 3) ايرانشاهي، محمد. پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران، تهران. مصاحبه 26 فروردين 1385؛ 4) سينايي، علي. مجموعه‌سازي در كتابخانه‌ها. ج 1: انتخاب مواد كتابخانه‌اي. تهران: سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها؛

5) Setty Umapathy, K. "Iranian Documentation Center". Annuals of Library Science and Documentation. Vol. 25, No. 1-4 (March-Dec. 1978): 72-74.             

مهوش معترف؛ علي آقابخشي

 

 

 

[1]. Mervin Smith   

[2]. Central Treaty Organization (CENTO)

[3]. John Harvey   

[4]. Iranian Documentation Centre (IRANDOC)

[5]. Tehran Book Processing Centre (TEBROC)   

[6] . اين آخرين تغيير در فاصله تهيه و انتشار مدخل‌هاي موجود رخ داده است و در نتيجه تمام پيامدهاي آن ممكن است در اين مقاله منعكس نشده باشد. ويراستار

[7]. NEXUS   

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات م

 

 

 

نام و نام خانوادگی ویرایشگر
 
آدرس پست الکترونیکی
 
توضیحات
 
آخرین اصلاح در 2007/12/05 05:22 ب.ظ  توسط مدیر محتوا