Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات م

 

مصر (باستان)، كتابخانه‌هاي. عمده آثار و مدارك مكتوب شناخته شده در مصر باستان در قالب كتيبه‌ها، نقاشي‌ها، يا نقوش برجسته روي ديوار مقبره‌ها و ستون‌هاي پرستشگاه ثبت شده بودند. دسته‌اي كه قابل انتقال بودند در بدو امر روي طومارهاي پاپيروس يا چرم ثبت شدند اما بايگاني‌ها در مقبره‌ها و معابد نگهداري مي‌شدند. شيوه‌هاي مهم و اصلي توليد اين نوشته‌ها در هزاره سوم پيش از ميلاد، در دوران سلطنت كهن[1] ، شكل گرفت. اين نوشته‌ها شايد از نوع نوشته‌هايي بودند كه نفرهوتپ (قرن هجدهم ق.م.) از آنها ياد مي‌كند. نفرهوتپ در كتيبه‌اي كه بر روي ستون سنگي از وي باقي مانده است، اعلام مي‌دارد كه پيش از اعزام نمايندگان و كارگزاران نيل عليا، براي ساختن معبدي در تبس، به نوشته‌هاي كهن در معبد آتوم، در هليو پوليس (واقع در دلتاي نيل)، رجوع كرده است.

استفاده از پاپيروس براي نوشتن نيز ممكن است در دوران سلطنت كهن آغاز شده باشد، اما به‌خاطر آسيب‌پذيري اين ماده، چيزي از آن كه مربوط به دوره قديم‌تر از قرن سوم پيش از ميلاد باشد، باقي نمانده است و تعداد اندكي كه اصالت آنها قطعي است شناسايي شده‌اند. ارنست سي. ريچارد سون (1860-1939) گمان مي‌كرد، 21 كتابخانه را از روي كتاب‌هاي مردگان، شناسايي كرده است، اما كارل فون فوگلسانگ[2]  و ديگران پس از بررسي آثار اصيل به اين نتيجه رسيدند كه ريچاردسون واژه‌هاي كليدي را يا بد فهميده يا به غلط ترجمه كرده است. در حقيقت آرشيوهايي وجود داشته است، اما كتابخانه‌اي كه متعلق به دوران قبل از بطلميوسيان باشد،  شناخته شده نبود. چنانكه موگنس وايت مير در ليبري (1955-1956) مطرح كرده است: "مواد آرشيوي برحسب ماهيت و به‌ترتيب زمان ذخيره مي‌شدند، مواد كتابخانه‌اي را در مجموعه‌هاي موضوعي گرد مي‌آوردند كه داراي صفحات پاياني بودند و بر آنها مقرراتي  شبيه به مقررات كتابخانه نوشته شده بود. براي اين كتاب‌ها فهرست‌هايي جداگانه تهيه شده بود".

سه نوشته‌خانه[3]  و سراي رئيس خراجات[4]  تحت‌نظر يك مقام درباري در دوران چهارمين و پنجمين سلسله (در حدود 2613-2345 ق.م.)، چيزي غير از آرشيو نبودند. 370 لوح مشهور خط ميخي كه در ال ـ امارنا[5]  پيدا شد از اين قبيل بودند. اينها عمدتآ مكاتبات بين‌المللي دوره پر رونق قرن چهاردهم پيش از ميلاد به‌زبان اكدي بودند. در نقاشي ديواري اواخر قرن سيزدهم قبل از ميلاد و مربوط به گوريك، كه مقام عاليرتبه رامسس را نشان مي‌دهد، كاتبان در سمت چپ تابلو در حال كار هستند، رئيس بررسي و امضاي اسناد در وسط و صندوق‌هاي چوبي مخصوص حفظ و نگهداري اسناد در سمت راست او قرار دارند و همگي زيرنظر توث، الهه دانش و مشوق و حامي كاتبان، هستند كه در هيئت يك بابون نشان داده شده است.

خود رامسس دوم (1304-1237ق.م.) در داستان‌هاي "كتابخانه مقدس"[6]  و " شاه اوسيماندياس" ظاهر مي‌شود. سردر ورودي آن كتابخانه به خاطر نوشته "تغذيه روح" مشهور است. پاره‌هايي از داستان را ظاهرآ سيكولوس، مورخ (قرن اول پيش از ميلاد) بيان كرده است. ديگر نويسندگان نيز نظير گالن، فيلسوف و طبيب قرن دوم ميلادي نيز در اين مورد سخن گفته است.

اين روايت در اواسط قرن نوزدهم توسط كارل آر.لپسيوس مورد تحقيق و بررسي قرار گرفت. او كسي است كه نزديك مقبره رامسس دوم، قبرهاي دو كتابدار پدر و پسر را يافت و ترغيب شد كتابخانه مقدس شاه اوسيماندياس، و رامسس را مورد بررسي قرار دهد. بدون ترديد هيچ كتابخانه مقدسي تأسيس نشده است، اما حدس‌هايي قوي در اين ارتباط وجود دارند، چرا كه تا آن زمان تعداد زيادي كتابخانه معابد وجود داشت. اگرچه كتيبه تغذيه روح و روان هيچ‌گاه از حمايت و طرفداري باستان‌شناسي برخوردار نبوده، اما احتمالا از طريق اظهارنظر گالن توضيح داده شده است كه او در كتابخانه مقدس نسخه‌اي پزشكي يافت و آن را با واژه "تغذيه" نامگذاري كرد.

خاستگاه‌هاي معبد ايزيس[7]  در جزيره فيلا، نزديك نخستين سيل بند[8] ، قطعي نيست، اما مشخص است كه بناي مذكور بعدها توسط سلسله بطلميوسيان و رومي‌ها تا حدي به‌منظور جذب زائران توسعه يافته بود. يك كتيبه مربوط به ورودي يك محل، به اتاق كتابي اشاره مي‌كند كه براي حفاظت از مكتوبات حيات‌بخش ايزيس ساخته شده و تورفتگي‌ها و مخفيگاه‌هاي ديوار براي قرار دادن طومارهاي پاپيروس يا براي كوزه‌هاي چوبي حاوي آنها اختصاص يافته بود. در پايين اين ديوارها نقش برجسته‌اي به‌اندازه طبيعي از توث به‌شكل بابون همراه با يك طومار پاپيروس وجود داشت.

احتمالا تا حدي تحت‌تأثير انديشه ايمهوتپ، معمار درباري بيست و هفتمين قرن قبل از ميلاد، كه انديشه‌هاي او در ساخت معبد اصلي ادفو در نزديكي شمال فيلا جلوه يافته است، رومي‌ها معبد جديد هوراس را به‌منظور سازش با روحانيون بنا كردند. كتابخانه اين معبد تنها كتابخانه در مصر باستان است كه موجوديتش مورد تأييد باستان‌شناسان است. عناوين 37 اثر در آن، روي يك ديوار نقاشي شده بود و وجودشان قطعي است. از اين كتاب‌ها به‌صورت نوعي مجموعه مرجع براي رفع نيازهاي فوري اهل معبد استفاده مي‌شد.

نيز نگاه كنيد: كتابخانه‌هاي باستان و قرون وسطي

 

            سيدني ال. جكسون[9]  (WELIS)

                ترجمه رضا خاني‌پور

 

 



[1]. Old Kingdom    

[2]. Karl Von Vogelsang

[3]. Houses of Writings

[4]. House of the Chief of Taxation

[5]. El-Amarna

[6]. Sacred Library

[7]. Isis

[8]. First Cataract

[9]. Sidney L.Jakson

 

 

بازگشت به فهرست مقالات م