Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات م

مطالعات خواندن. حوزۀ معرفتی میان‌رشته‌ای است که موضوع آن شناخت «خواندن» و بررسی آن از ابعاد مختلف است. این پژوهش‌ها بخشی از گفتمانِ اجتماعی کتابداری و اطلاع‌رسانی است که در کنار دو جریان پرقدرت و غالبِ سندمحور و اطلاع‌محور از دهه‌های 20-1930 به‌صورت یک عرصة مطالعه در مدرسه عالی کتابداریِ دانشگاه شیکاگو[1]، پا گرفته است. مطالعات خواندن با فعالیت‌های افرادی چون داگلاس واپلس[2] در زمینة اثر اجتماعیِ خواندن، برنیس الیزابت لیِری[3] در زمینة آسان‌خوان، مِی هیل آربات‌نات[4] در زمینه خواندنی‌های کودکان، پیِرس باتلر [5]، لئون کارنوسکی[6] و لوئیس راند ویلسون[7] در زمینة کارکردهای فرهنگی کتابخانه و خواندن آغاز بسیار خوبی داشت. هدف این تحقیقات تمرکز بر کارکرد فرهنگی-اجتماعی کتابخانه، کتاب و سایر متون از طریق کنشِ خواندن است. در واقع، پژوهش دربارۀ خواندن یکی از سنتی‌ترین قلمروهای رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی است. با این وجود، آنچنان که ویگاند نیز بدان اشاره می‌کند، توجّهِ ویژه به «اطلاعات»، به عنوان مفهومی جذّاب و انتزاعی و نو، باعث شده است که توان پژوهشی این حوزه از خواندن به اطلاعات معطوف شود و خودِ خواندن مهجور بماند (1). حال آنکه مواد خواندنی اساسی‌ترین دارایی کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی است. بنابراین ثمربخش بودن ِفعاليت‌هاي حرفه‌مندان کتابداری و اطلاع‌رسانی منوط به تحقّق کنش خواندن است، زیرا اگر بناست از دانشِ مضبوط در منابع كتابخانه‌اي و مراکز اطلاع‌رسانی استفاده شود، این دانش باید خوانده شود (2). مهم‌ترین رویکردهای پژوهشی در مطالعات خواندن عبارتند از: تاریخِ خواندن، جامعه‌شناسی خواندن، روانشناسی خواندن است. در ادامه در مورد هر یک از این رویکردها توضیح داده خواهد شد.   

تاریخِ خواندن، مطالعات تاریخیِ خواندن یک شاخة بسیار جوان از مطالعات خواندن است و پیشینة استفاده از ترکیب «تاریخ خواندن» به عنوان قلمرو پژوهش، به رابرت دارنتون[8] باز می گردد (3)؛ گرچه پیش از او پژوهش‌های در خوری در زمینه جنبه‌های تاریخی خواندن توسط افرادی چون کیو. دی. لیویس[9] و لیدی بِل[10] انجام شده بود. بررسیِ تاریخیِ کتاب در قالب «تاریخ کتاب» یکی از جریان‌های اصیل پژوهشی کتابداری است و قرابت زیادی با تاریخ خواندن دارد. تاریخ خواندن از این جهت که جنبه‌های تاریخی کتاب را بررسی می‌کند بدان شباهت دارد. با این حال تاریخ خواندن از یک سو بر خواننده تمرکز دارد، نه بر مادۀ خواندنی، از سوی دیگر، مکتوبات غیر کتابی را هم در دایرۀ بررسی خود قرار می‌دهد.

تاريخ خواندن در پى پاسخ به دو پرسش اساسى است: 1) چرامردم مى‌خوانند؟ 2) خواندن براى مردم چگونه تجربه‌اى بوده است؟ غير از اين، يكى از مسائل تاريخ خواندن، تببينِ تاريخ دريافت[11]يك اثر يا مجموعه اى از آثار با استفاده از نظریۀ «واکنش خواننده» است. بر اساس این نظریه هر اثر موجودی پویاست و خواننده منظرهایی از متن را برمی‌گزیند و آنها را به منظور شکل بخشیدن به دیدگاهی که پیوسته تغییر می‌کند، به هم پیوند می‌زند. در این دیدگاه خواننده از سویی مختار است که از میان الگوهای معنایی بالقوه دست به گزینش بزند، از سوی دیگر محدود و مقید به تفسیرهای ممکنی است که متن به آن تحمیل می‌کند. خوانندگان مختلف دریافت‌های مختلفی از یک اثر دارند. این دریافت از زمانی به زمان دیگر و گروهی به گروه دیگر متفاوت است. تاریخ خواندن با بررسی تغییر دریافت آثار در طول زمان، تاریخ دریافت یک اثر را تببین می‌کند (4). عرصة دیگر مأموریت تاریخ خواندن، بررسی و کشف آداب و روال‌های خواندن[12] در یک دورۀ خاص یا در نزد گروهی خاص است (5). تاریخ‌نگاریِ خواندن از لحاظ سبک، متفاوت از روش‌های سنتی است که در آن تمرکز بر افراد و رخدادهاست. تاریخ‌نگاری خواندن را می‌توان نزدیک به ایدۀ مورّخان مکتب فرانسوی آنال[13] و تاریخ ایده‌ها[14] دانست که بخشی از هدف آنها پژوهش وسیع در زندگی اجتماعی انسان در بستر زندگی روزمره است.

جامعه‌شناسی خواندن، دیگر شاخۀ مهم مطالعات خواندن، و خواهرخواندۀ تاریخ خواندن است. جامعه‌شناسی خواندن را «نسبتِ اثر و خواننده به مثابه فاعل منفرد» در بستر جامعه، زیر ذره‌بین قرار می‌دهد. در مطالعات جامعه‌شناختی خواندن، ابتدا به گزینش آثار توسط خوانندگان توجه شد (6: 102) و این پرسش مطرح شد که «چه چیز باعث می‌شود گروهی از خوانندگان فلان کتاب را امانت بگیرند یا بخرند؟» محققان با اجرای پیمایش‌های اجتماعی، و بهره‌گیری از نظریه‌های خواندن و تاریخ خواندن سعی کردند به آن پاسخ دهند و برای مفاهیمی چون رمان، رمان پرفروش، اثر عامه‌پسند و حتی کتاب، معنای اجتماعی بیابند (6 : 113-115) و تاثیر پدیده‌هایی چون کتاب ارزان قیمت، کتابخانه‌های عمومی یا پاورقی‌ها را در شکل‌گیری ذائقه خوانندگان کشف کنند‌ (7). این جریان را داگلاس واپلس جنبه‌های اجتماعی خواندن و روبراسکارپیت[15]، جامعه‌شناسی ادبیات (8) با موفقیت پی نهادند. آنچه امروز جامعه‌شناسی خواندن بر عهده دارد بررسی جنبه‌های اجتماعی تولید، توزیع و مصرف خواندنی‌ها در مقیاس جامعه است.

روانشناسی خواندن[16]، نوع دیگری از پژوهش‌های مرتبط با مطالعات خواندن است. محور بررسی‌های آن «فرایند خواندن» است. روانشناسی خواندن درصدد است کشف کند چگونه خوانندگان اطلاعات را از متن بیرون می‌کشند و چگونه متن را می‌فهمند و خواندن را چگونه می‌آموزند. روانشناسی خواندن شاخه‌ای از روانشناسی تجربی است که طرز کار مغز را بررسی می‌کند و در قلمرو روانشناسی شناختی قرار می‌گیرد. ریشه‌های روانشناسی خواندن را می‌توان به رونق روانشناسیِ شناختی در دهۀ 1870 نسبت داد. حاصل آن در کتابی با عنوان «روان‌شناسی و تعلیم خواندن[17]» در سال 1908 به قلم هیوئی[18] عرضه شد. این پژوهش‌ها در دهۀ 1910به‌دنبال روی آوردن روانشناسان به رفتارگرایی مسکوت ماند.

رفتارگرایان خواندن را به سبب قابل مشاهده و اندازه‌گیری نبودن آن، کنار گذاشتند و تا دهۀ 1960 که نقدهای سهمگین روانشناسی رفتارگرا را از میدان به در کرد، به آن رو نیاوردند؛ هرچند در این سال‌ها تحقیقات در مراکز تربیتی در مورد جنبه‌های کاربردی خواندن ادامه داشت. در سال‌های 1970 در پی شکوفایی علاقه به فرایند‌های زبانی و ارتباط زبان و اندیشه، بار دیگر توجه به فرایند خواندن نیز رونق گرفت. مطالعات کنونی روانشناسی خواندن ریشه در همین توجه دارد (9 : 1-10). روانشناسانِ خواندن موضوعاتی از قبیل فرایند بازشناسی کلمه، درک مطلب خوانده شده و فهم متن، یادگیری خواندن، ناتوانی‌های خواندن، الگوهای خواندن، سخن درونی[19] ( صدایی که فرد هنگام صامت خوانی یک متن در گوش یا درون سر خود می‌شنود)، بهنة ادراکی[20] (= آن مقدار از متن  که با ثابت نگهداشتن نگاه  بر روی آن می توان درک کرد)، سرعت خواندن، حرکات چشم در هنگام خواندن را بررسی می‌کنند.

روانشناسی خواندن در میان کتابداران و در سنت سند پردازی به گونه‌ای دیگر، اما با فاصله اندک از روانشناسان مطرح شد. نیکولا روباکین[21] ایدۀ بررسی جنبه‌های روانشناختی کتاب[22] را مطرح کرد و هدف آن را کشف و کاربرد اثر روانی- اجتماعی خواندن به منظور ارائه خدمات مشاورۀ خوانندگان اعلام کرد. کتابدار با کاربرد فنون روانشناختی، کاربران را دسته‌بندی می‌کند و از سوی دیگر با شناخت اثر کتاب بر خواننده، ارتباط میان جنبه‌های رواشناختی اثر و ویژگی‌های کاربران را در فهرست‌برگه‌ها وارد می‌کند و بخشی از بازیابی و انتخاب کتاب بر مبنای آن اتفاق می‌افتد (10).

رویکرد دیگر در روانشناسی خواندن، درمانِ شناختی از طریق خواندن متون، بویژه خواندن متون ادبی، است. این رویکرد به کتاب‌درمانی[23] یا خواندن‌درمانی[24]* مشهور است. طرح این ایده به اوایل قرن نوزدهم برمی‌گردد؛ اما نخستین بار به‌صورت رسمی در سال 1916 ساموئل کرودِرز[25] در مقاله‌ای با عنوان «کلینیک ادبی» در مجله‌ای عمومی آن را مطرح کرد (11). کتاب‌درمانی در واقع روش درمانی مکملِی است مبتنی بر شناخت و عاطفه   و به‌صورت مستقل کاربرد درمانی ندارد. در این روش سعی می‌شود با خواندن، بخشی از شناخت و عاطفه فرد نسبت به موضوع آسیب‌زا تغییر کند.

نظریه‌های خواندن. تا مدت ها، چه در نظریه‌های ادبی و چه در نظریه‌های رسانه، خواننده مفهومی مشخص و روشن به شمار می‌رفت. اما در دهۀ 1960 تلاش‌هایی درباره خواننده در سه زمینۀ فرهنگی متفاوت (رویکرد زبانشناسی در فرانسه، رویکرد فلسفی در آلمان و رویکرد ادبی در آمریکای شمالی) صورت گرفت. در پی آن، مفاهیم خواننده، خواندن و «عمل خواندن» در پژوهش‌‌های معاصرِ مرتبط با متن و خواندن به مهم‌ترین رهیافت در این نوع مطالعات تبدیل شد (12: 361-371). مهم‌ترین نظریه‌پردازان در این زمینه افرادی چون هانس رابرت یاس[26]، استنلی فیش[27]، ولفگانگ آیزر[28]، رولان بارت[29] ، جاناتان کالر[30] هستند. مجموعه این پژوهش‌ها در قالب نظریۀ دریافت[31]، نظریۀ واکنش خواننده[32] و مفاهیمی چون افق انتظار[33]، خوانندۀ ضمنی[34]، متن خوانا/ نویسا[35] ، متن بسته/گشوده[36] و چندین مفهوم دیگر طرح شد و تعریف جدیدی از جایگاه خواننده نسبت به مؤلف و متن ارائه شد. غیر از این سه جریان اصلی، نظریه‌پردازان  فمینیست، چون جودیت فِتِرلی[37] تلاش کرده اند درباره مقاومت خوانندگان فمینیست در برابر نظام پدرشاهی و پروتکل‌های خواندن، نظریه‌پردازی کنند (3:93 -97). میشل دو سِرتو[38]، با طرح مفهوم «خواندن به مثابه شکار غیرمجاز[39]» نشان داد که چگونه خوانندگان در میان متون پرسه می‌زنند بدون آنکه نظمی را بپذیرند که مؤلف و ناشر بر آنها تحمیل می کنند (13:165-175)،   همچنین افراد دیگری نظیر پل سینگر[40]، میخائیل باختین[41]، گئورگ لوکاچ[42] و پل ریکور[43]  نظریه‌هایی ارائه کرده‌اند که استفاده از آنها در این حوزه قابل استفاده و راهگشا خواهد بود.

مطالعات خواندن درایران. مطالعات خواندن در ایران عمر چندانی ندارد. مطالعات خواندن را به عنوان حوزۀ مستقل پژوهشی در زبان فارسی نخستین بار یوسف عابدی، پژوهشگر نهاد کتابخانه‌های عمومی پیشنهاد کرد. بعد از آن سعی شد تعاریف منسجمی از دامنه این حوزه و ارتباط آن با کتابداری ارائه شود. در ایران ترویج خواندن بر مطالعات خواندن مقدم بوده‌ است. این تقدم به تأسیس نهادهای اثربخشی چون شورای کتاب کودک و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان انجامیده است. گرچه پژوهش در حوزه خواندن در ایران به اندازه ترویج خواندن سابقه دارد، اما چنان پراکنده بوده است که تا چندی پیش نمی‌توانستیم از آن به عنوان حوزۀ پژوهش یاد کنیم. فعالیت‌های دو دهه اخیر حکایت از آغاز توجه به آن دارد. در دو دهة اخیر مراکزی نظیر مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان، مرکز مطالعات ادبیات کودک در دانشگاه شیراز و اداره کل پژوهش و نوآوری نهاد کتابخانه‌های عمومی در کشور تأسیس شده است. چند عنوان کتاب نیز در حوزه روانشناسی خواندن منتشر، و دو همایش‌، یکی  با عنوان «فرهنگ مطالعه در ایران»[44] و دیگری  «اولین همایش ملی خواندن[45]»، برگزار شده است. انتشار دو ویژه‌نامه در ماهنامه کتاب ماه کلیات: اطلاعات، ارتباطات و دانش‌شناسی، و وب‌سایت‌های «کتابک» و مجله مطالعات خواندن  نشانه‌های امیدبخشی از انسجام تحقیقات در این زمینه هستند.

 

مآخذ:

1) Wiegand, Wayne A., "Out of Sight out of Mind: Why Don't We Have Any Schools of Library and Reading Studies?" Journal of Education for Library and Information Science. 1997, Vol. 38. No. 4.: 314-326;

2) خندان، محمد. "چرا به مطالعات خواندن نیاز داریم؟". کتاب ماه کلیات: ویژه نامه مطالعات خواندن، جلد 17، 3 ، (اسفند 1392): 6-7؛

3) Towheed, Shafquat, Crone, Rosalind&Halsey, Katie. "The History of Reading". London : Routledge Literature Readers, 2010;

4) محبوب، سیامک. "پژوهش در تاریخ خواندن". کتاب ماه کلیات: ویژه نامه مطالعات خواندن، جلد 17، 3، (اسفند 1392): 8-11؛ 5) پرایس، لیا. "خواندن: آخرین وضعیت این حوزه". ترجمه مهدی داودی. کتابماهکلیات: : ویژه نامه مطالعات خواندن، جلد 17، 3، (اسفند 1392): 12-25؛ 6) پوینده، محمدجعفر. "درآمدی بر جامعه‌شناسی ادبیات: مجموعه مقاله". تهران: نقش‌جهان، 1390؛ 7) شوکینگ، لوینل. "جامعه‌شناسی ذوق ادبی". ترجمه فریدون بدره‌ای. تهران: توس، 1373؛ 8)  اسکارپیت، روبر. "جامعه‌شناسی ادبیات". ترجمه مرتضی کُتُبی. تهران: سمت، 1390؛ 9) رینر، کیثوپولاچک، الکساندر. "روانشناسی خواندن". ‌ترجمه مجدالدین کیوانی. تهران : مرکز نشر دانشگاهی، 1378؛

10) Kent, AllenوLancour, Harold. "Encyclopedia of Library and Information Science." New York : Marcel Dekker Inc., 1969. Vol 2: 432-435; 11) Crothers, Samuel McChord. "A Litrary Clinic". The Atlantic Monthly September 1916: 291-300;

12) مکاریک، ایرنا ریما. دانشنامه نظریه های ادبی معاصر. ترجمه مهران مهاجر. تهران: آگه، 1383؛

13) Certeau, Michel de. "The Practice of Everyday Life". London: University of California, 1984.

 

 

 

 

 

[1]University of Chicago Graduate Library School

[2]Douglas Waples

[3]Bernice Elizabeth Leary

[4]May Hill Arbuthnot

[5]Lee Pierce Butler

[6]Leon Carnovsky

[7]Louis Round Wilson

[8]Robert Darnton

[9]Q. D. Leavis

[10]Lady Bell (Dame Florence Eveleen Eleanore Bell, 1851-1930)

[11]Reception

[12]reading practices

[13]annales school: این مکتب برگرفته از نام مجله فرانسوی «Annales d'histoire économique et sociale» است. در این مکتب به جنبه‌های اجتماعی یک پدیده بیش از روند تاریخی آن توجه می‌شود و نیز هر پدیده‌ای می‌تواند برای خود تاریخی مستقل و طولانی مدت داشته باشد.               

[14]history of ideas

[15]Robert Escarpit

[16]psychology of reading

[17]the Psychology and pedagogy of reading

[18]E. B. Huey

[19]inner speech

[20]perceptional span

[21]Nicholas Alexandrovich Rubakin

[22]bibliopsychology

[23]bibliotherapy

[24]reading therapy

[25]Samuel McChord Crothers

[26]Hans Robert Jauss

[27]Stanley Fish

[28]Wolfgang Iser

[29]Roland barthes

[30]Jonathan Culler

[31]ReceptionTheory

[32]Reader Response Theory

[33]Horizon of Expectation

[34]Explicit Reader

[35]Readerly/writerly text

[36]closed/open text

[37]Judith Fetterley

[38]Michel de Certeau

[39]Reading as poching

[40]Paul Singer

[41]Mikhail Bakhtin

[42]György Lukács

[43]Paul Ricœur

[44]   آبان 1392 پژوهشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی

[45]آبان 1394دانشگاه کردستان

سیامک محبوب

بازگشت به فهرست مقالات م