Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات م

مطالعات مدل ذهنی[1] و نقشه شناختی. عرصه­ای از پژوهش در مطالعة تعامل انسان با رایانه است که می‌کوشد چگونگی تعامل انسان با سامانه‌های اطلاعاتی را بشناسد. شناسائی اهداف، رویکرد، انتظارها، و نیازمندی‌های کاربر، مورد علاقه این عرصه است. هدف این مطالعات بهبود افزایش کارآمدی سامانه­های اطلاعاتی از راه طراحی مناسب واصلاح آنهاست. شناسائی و تحلیل مدل‌های ذهنی کاربران کمک می‌کند درک عمیق‌تر از انگیزه‌ها و فرایندهای فکری و چشم‌انداز احساسی و فلسفی کاربر در مورد عملکرد سامانه‌های اطلاعاتی به‌دست آید (12، ص2-3).

در علم اطلاعات، مدل ذهنی بازنمون[2] سامانه اطلاعاتی در ذهن کاربر دانسته می‌شود.  نگاه گذرا به ادبیات تعامل انسان و کامپیوتر نشان می دهد که مفهوم مدل ذهنی را برای بسیاری جنبه­های شناخت کاربرها از سیستم­های مورد استفاده­شان به­کار می­گیرند )9، ص 64). این عرصه مورد علاقه کسانی است که دغدغه­شان استفاده پذیرکردن سامانه­های اطلاعاتی است (8).

شناسائی مدل ذهنی به ترسیم نقشه شناختی[3] می‌انجامد. نقشه‌های شناختی نمایش ترسیمی دیدگاه افراد است. مدل ذهنی و ترسیم نقشه شناختی برای درک چگونگی ذخیره‌سازی و انتقال اطلاعات و دانش توسط افراد به هنگام تعامل با سامانه‌های اطلاعاتی به‌کار می‌رود. این دو مفهوم تا حدی همپوشانند (10). برای نمونه اسپایسر (10،ص 125)، نقشه شناختی را مشابه مدل ذهنی می‌داند. او تمایز ميان این دو مفهوم را در این می‌داند که می‌توان نقشه‌های شناختی بسیاری را در مدل‌های ذهنی ترسیم کرد. وی برتری بررسی نقشه شناختی نسبت به بررسی مدل‌های ذهنی را در فنون خاصی می‌داند که در ترسیم نقشه شناختی برای استخراج و بازنمون دانش به‌کار می‌رود.

خاستگاه: مدل ذهنی یا نظریه مدل‌های ذهنی را نخستين ‌بار در سال 1943 کریک[4] مطرح کرد (12). به باور او، افراد در ذهن خود، مدلی در ابعاد کوچک از کارکرد دنیای پیرامون می‌آفرینند (5) و از  راه آن با محیط خود ارتباط برقرار می‌کنند. بورگمن[5] از نخستین کسانی بود که این مفهوم را  در مورد سامانه‌های اطلاعاتی به­کار برد. وی مدل ذهنی را مفهومی عام می‌داند که برای تشریح سازوکار شناختی[6]  کاربران در سامانه ذخیره و بازیابی اطلاعات به‌کار می‌رود. وی آن را بازنمونی از استدلال فرد درباره شیوه و چگونگی کارکرد یک سامانه می‌داند که با مباحثی همچون تعامل با سامانه و آموزش کاربر ارتباط دارد (2). نقشه شناختی را نیز نخستين بار در سال 1948 تالمَن[7] مطرح، و از آن برای ترسیم سازه‌های شخصی[8] مطرح شده توسط کِلی[9] استفاده کرد (3).

 مطالعات مربوط به مدل‌های ذهنی، چنانکه انتظار می‌رود، با مفهوم آغاز شده و به پژوهش‌هایی هدف‌مند، کارآمدتر و اختصاصی‌تر در زمینه سامانه‌های اطلاعاتی، توسعه و تکامل پیدا کرده است. این بررسی‌ها همچنین به موازات رشد، تکامل و گسترش سامانه‌های اطلاعاتی و اقبال کاربران به این سامانه‌ها، رشد و تکامل یافته است.

توضیح مفهوم: مدل ذهنی به سبب وابستگی آن به زمینه یا بافت[10]، مفهوم پیچیده­ای است. اگر گوناگونی حوزه‌های مطالعه و روش‌های استخراج و بررسی اطلاعات را نیز به آن بیفزاییم، دامنه مفهوم مدل ذهنی وسیع‌تر می‌شود و بر دشواری تعریف آن می‌افزاید. مفهوم مدل ذهنی را در علوم مختلف به­کار گرفته­اند (برای نمونه: Aitchison in Spicer(10) در زبان‌شناسی؛ Kim (6) در حوزه یادگیری سازمانی؛Spicer (11) در سامانه‌های اطلاعاتی). بنابراین بهتر است در هنگام سخن گفتن از مدل ذهنی بگوییم آن را در چه علم و عرصه در نظر داریم.

در مورد کاربرد آن در عرصة تعامل افراد با سامانه‌های اطلاعاتی، تعدد مؤلفه‌های بررسی عوامل تأثیرگذار بر شکل‌گیری مدل‌های ذهنی می‌تواند راهکار بهبود و ارتقای عملکرد سامانه‌های اطلاعاتی را دشوار ‌کند. شمار مؤلفه‌ها را درجة پیشرفتگی سامانه، زمینة استفاده، و نوع کاربران کم و زیاد می‌کند. دامنة بررسی‌مدل‌های ذهنی، افزون بر مقایسه مدل‌های ذهنی افراد، شامل این موارد است: 1) بررسی فرایند تأثیرگذار بر مدل ذهنی و بررسی شیوه‌های استدلالی و شبیه‌سازی ذهنی[11] افراد به هنگام استفاده (9، ص65) مانند هدف‌ها، انگیزه‌ها، شرایط روحی و غیره؛ 2) عوامل محیطی همچون آموزش، تعامل و محیط؛ 3) ویژگی‌های شناختی انسانی مانند محدودیت‌ها، شرایط و توانایی‌های[12] شناختی؛ 4) قابلیت‌های فیزیکی مانند استعدادها، توانمندی‌ها و نارسایی‌های فیزیکی؛ و 5) ویژگی‌ها و قابلیت‌های سامانه و تأثیر  آنها بر شکل‌گیری مدل ذهنی افراد.

عوامل مهم و تأثیرگذار بر شکل‌گیری مدل‌های ذهنی را می‌توان به دو دسته عمده عوامل فردی و محیطی تقسیم‌بندی کرد که البته با یکدیگر برهمکنش دارند (نمودار شماره 1). عوامل فردی را می‌توان تحت تأثیر پیشینه، توانمندی‌ها و شرایط فردی و عوامل محیطی را نیز تحت تأثیر آموزش (مستقیم یا غیرمستقیم)، تعامل با افراد دیگر، ویژگی‌های یک سامانه و سایر سامانه‌ها دانست.

 

 

 

 

Untitled.png 

 

شکل 1: برخی ازعوامل فردی و محیطی مؤثردرشکلگیری مدل ذهنی

 

مدل‌های ذهنی تحت تأثیر تجربه کاربران قرار دارند، برخی از این تجربه‌ها تحت تأثیر آموزش رسمی شکل می‌گیرند (4، ص134). هرچه آموزش مناسب‌تر باشد، مدل ذهنی روشن‌تر و هدف‌مندتر از سامانه در ذهن فرد شکل می‌گیرد و استفاده­اش از سامانه بی­مشکل‌تر می‌شود. عواملی که در شکل 1 می‌بینیددرکنش متقابل بر هم تأثیر می‌گذارند. به­طور مثال، آموزش از تجربه و دانشِ پیشین کاربر تأثیر می‌پذیرد. راهنمایی‌هایی که فرد از سامانه یا افراد دیگر دریافت می‌کند می‌تواند مدل‌های ذهنی او را روزآمد کنند (7). کاربر هنگام تعامل با یک سامانه، مدلی از آن‌را در ذهن خود شکل می‌دهد که او را در استفاده از آن راهنمایی می‌کند و استفاده از راهنماهای همان سامانه نیز وی را در تقویت این مدل ذهنی یاری می‌رساند. مدل ذهنی افراد همچنین می‌تواند از طریق مشاهده روابط بین کنش‌ها و بازخوردهای سامانه و مطالعه دست‌نامه آن نیز تغییر کند (1، ص33). البته عوامل تأثیرگذار بی­انتهاست. از این رو ادامه پژوهش برای شناسائی آنها توجیه پذیر است.

 

مآخذ:

1) Benyon, David. Designing interactive systems: A comprehensive guide to HCI and interaction design. 2ndedition. Harlow: Pearson Education Limited, 2010; 2) Borgman, C. L. "User's mental model of an information retrieval system: Effects on performance". Ph.D. Thesis of DA,StanfordUniversity,1984; 3) Eden, Colin. "On the nature of cognitive maps". Journal of Management Studies. Vol. 29, No. 3(1992): 261-265; 4) Fidel, Raya. Human information interaction: An Ecological approach to information behavior. London: Massachusetts Institute of Technology,2012; 5) Jones, N. A., H. Ross, T. Lynam, P. Perez, and A. Leitch. "Mental Models: An Interdisciplinary Synthesis of Theory and Methods". Ecology and Society.VOL.16, No.1 (2011): 46. [Online]. Available: http://www.ecologyandsociety.org/vol16/iss1/art46/.[22 Mar. 2015]; 6) Kim, D.H. "The link between individual and organizational learning".Sloan Management Review. Fall (1993): 37-50.

Nielsen, Jakob."Mental models".2010.[Online]. Available: http://www.nngroup.com/articles/mental-models/.[22 Mar. 2015]; 7) Pan, B. & D. R. Fesenmaier. "Online information search vacation planning process". Annals of Tourism Research.Vol. 33, No. 3(2006): 809–832. Cited inShneiderman, B. and C. Plaisant. Designing the User Interface: Strategies for Effective Human-Computer Interaction.4thed. Boston :Pearson Education, 2005; 8) Payne, S. J. Mental models in Human-Computer Interaction. In Human–Computer Interaction handbook: fundamentals, evolving technologies, and emerging applications. Edited by A. Sears & J. A. Jacko. Newyork: Taylor &Francis,2005; 9) Spicer, D. P. "Linking mental models and cognitive maps as an aid to organizational learning". Career Development International.Vol.3, No. 3(1998): 125-132; 10) Spicer, D. P. "Mental models, cognitive style, and organizational learning: The development of shared understanding in organizations". Ph.D. Thesis in Human Resources Study Group, Department of Business, Economics and Management, University of Plymouth Business School, 2000; 11) Young, Indi. Mental models: aligning design strategy with human behavior. New York: Rosenfeld Media,2008.

 
 رضا بیگلو



[1]. Mental Model

[2]. Representation

[3]. Cognitive Map

[4]. Craik

[5]. Borgman

[6]. Cognitive Mechanism

[7]. Tolman

[8]. Personal Constructs

[9]. Kelly

[10]. Context Dependent (Specific)

[11]. Mental simulation

[12]. Limitation, constraints & abilities

 

 

بازگشت به فهرست مقالات م