Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات م

 

مطالعه استفاده‌كننده. مطالعه استفاده‌كننده در معناي اخص مطالعه ويژگي‌هاي استفاده‌كنندگان كتابخانه‌ها و يا اطلاعات است. در عمل اصطلاح مطالعه استفاده‌كننده هم به استفاده و هم به استفاده‌كننده مي‌پردازد. برعكس، بررسي استفاده و استفاده‌كنندگان بيشتر به مردم و اينكه چه مي‌كنند مي‌پردازد، تا به كتابخانه‌ها و ديگر سازمان‌هاي اطلاع‌رساني به خودي خود. مطالعات موسوم به تحليل بازار يا جامعه به گردآوري اطلاعات درباره كساني كه استفاده‌كننده كتابخانه يا اطلاعات نيستند نيز مي‌پردازند.

تاريخچه. مطالعات استفاده‌كننده را هرگونه تعريف كنيم بر امور و نقطه‌نظرهاي خاصي تأكيد دارند. در اين مطالعات نيازهاي اطلاعاتي، رفتار اطلاع‌يابي، و خصوصيات شخصي استفاده‌كننده، بررسي مي‌شود. خصوصيات مرتبط با استفاده يا متغيرهايي كه در اين مطالعات اندازه‌گيري شده‌اند، عبارتند از: 1) فراواني استفاده از كتابخانه و اطلاعات، 2) دلايل استفاده، 3) انواع استفاده از كتابخانه و اطلاعات، 4) نظرات و افكار استفاده‌كننده درباره كتابخانه، 5) الگوهاي خواندن، 6) ميزان رضايت، 7) داده‌هاي جمعيت شناختي، 8) شخصيت، 9) شيوه زندگي، و 10) آگاهي از خدمات كتابخانه.

دامنه مطالعات استفاده‌كننده از تحقيقات درباره جوامع گسترده مثل پزشكان امريكا، تا مطالعه درباره تك‌تك افراد يك نهاد يا سازمان، و يا مطالعه استفاده از يك خدمت يا منبع خاص، متغير است. برخي مطالعات بر نوع خاصي از كتابخانه تأكيد دارند و برخي به‌طوركلي به استفاده فردي خاص از كتابخانه و اطلاعات مي‌پردازند.

مطالعات استفاده‌كننده به چندين منظور انجام شده‌اند تا داده‌هاي لازم براي ارزشيابي كتابخانه‌ها و ديگر نهادهاي اطلاع‌رساني را فراهم آورند و برنامه‌ريزي براي گسترش مجموعه، برنامه‌ها، و خدمات را تسهيل نمايند. به‌تازگي مطالعه استفاده‌كننده در بعضي جاها براي بررسي اين مطلب كه استفاده از كتابخانه و اطلاعات چگونه بر استفاده‌كننده تأثير گذاشته، به‌كار رفته است. اجماعِ در حال گسترش بر آن است كه اگر قرار است كتابخانه‌ها مؤثر باشند، بايد بيشتر دغدغه عملكرد خود را داشته باشند و معني‌دارترين شاخص‌هاي عملكرد نيز آنهايي هستند كه استفاده‌كننده مدار هستند.

حجم آثار مربوط به مطالعه استفاده‌كننده قابل توجه است و از گزارش‌هاي تحقيقات پايه‌اي و قابل تعميم گرفته تا شرح پروژه‌هاي خاص را شامل مي‌شوند. برخي گزارش‌ها،مطالعات در سطح ملي را عرضه مي‌دارند، و گزارش‌هاي ديگر به مطالعات درون سازماني كوچك محدود مي‌شوند.

همچنين آثار انبوهي درباره چگونگي طراحي و اجراي مطالعات استفاده‌كننده وجود دارد. بيكر و لنكستر در اثر استاندارد خود درباره اندازه‌گيري و ارزيابي خدمات كتابخانه، بررسي مفيدي از مطالعات انجام گرفته درباره استفاده‌كننده ارائه كرده‌اند (1). مقاله باتلر و گراچ (1982) حاوي پيشنهادهاي مفيدي براي برنامه‌ريزي مطالعه استفاده‌كننده است (3). متون مربوط به روش تحقيق براي كارشناسان كتابداري و اطلاع‌رساني، اطلاعات جامع‌تري درباره انواع روش‌ها و شيوه‌هاي مطالعه استفاده‌كننده داده‌اند (2؛ 4؛ 5).

روش‌ها. مطالعه استفاده‌كننده مي‌تواند هم به‌عنوان پژوهش پايه و هم پژوهش كاربردي طراحي شود. دومي اغلب براي گردآوري داده‌هاي مخصوص ارزشيابي است. در هر دو مي‌توان روش‌هاي كمّي يا كيفي، و مستقيم يا غيرمستقيم را به‌كار گرفت.

روش‌هاي تحقيق كمّي، رهيافت حل مسئله دارند كه ماهيت به‌شدت ساختار يافته داشته و بر كمّي كردن متغيرها به‌منظور اندازه‌گيري و تحليل متكي است. روش‌هاي تحقيق كيفي كمتر به اندازه‌گيري‌هاي كمّي اتكا دارند و توجه بيشتري به جنبه‌هاي ذهني تجارب و رفتارهاي شخصي دارند.

روش‌هاي تحقيق مستقيم، اطلاعات را از استفاده‌كنندگان به‌طور مستقيم مي‌گيرند. در روش‌هاي غيرمستقيم تأكيد بر روي بررسي شواهد رفتاري استفاده‌كننده است، مانند سوابق گردش كتاب، و براين مبنا به استنتاج درباره استفاده‌كننده مي‌پردازند. روش‌هاي مستقيم و غيرمستقيم مي‌توانند كمي يا كيفي باشند.

عمده مطالعات استفاده‌كنندگان همچنان به شكل پيمايش انجام مي‌شود و معمولا در گردآوري داده‌ها از نمونه استفاده مي‌شود، نه از كل جامعه. پرسشنامه، مصاحبه، و مشاهده روش‌هاي رايج براي پيمايش هستند. در اينجا نيز، اين روش‌ها مي‌توانند در فرايند اندازه‌گيري، رويكرد كيفي يا كمي بيابند. مصاحبه گروهيِ متمركز، كه بيش از پيش رايج مي‌شود، براي ارزيابي استفاده از كتابخانه به‌كار مي‌رود.

برخلاف پيمايش متعارف، تكنيك رويداد خطير، تأكيد بر يك رويداد دارد كه به تازگي رخ داده است. مطالعات موردي، شمار كمي از افراد يا سازمان‌ها را دربرمي‌گيرند، ولي داده‌هاي جامع را گرد مي‌آورند. در گونه يادداشت‌برداري‌هاي روزانه، از استفاده‌كنندگان خواسته مي‌شود كه داده‌هاي مربوط به خود را در يك دوره زماني معين يادداشت كنند. شيوه بررسي اسناد و مدارك، به تحليل استنادي و تحليل محتوا مي‌پردازد. مدل‌سازي نيز در مطالعه استفاده‌كننده كاربردهايي يافته است.

خلاصه و نتايج. مطالعه استفاده‌كننده مي‌تواند به فراهم آمدن اطلاعات در موارد زير منتهي شود: درباره جامعه استفاده‌كننده از كتابخانه، آگاهي استفاده‌كننده از خدمات، ميزان و دلايل رضايت استفاده‌كننده از خدمات، نيازهاي برآورده نشده، انواع اطلاعات مورداستفاده، دلايل استفاده افراد از منابع خاص. اين مطالعات حتي به پيش‌بيني استفاده از كتابخانه يا اطلاعات هم مي‌توانند كمك كنند. مطالعه استفاده‌كننده، همچنين مي‌تواند تأثير واقعي استفاده از كتابخانه يا اطلاعات را اندازه‌گيري كند، به‌عنوان مثال، مشخص كند چگونه استفاده از اطلاعات بر زندگي استفاده‌كننده تأثير مي‌گذارد يا براي زندگي او مفيد است. ولي اگر در طراحي دقت كافي نشده باشد، با مطالعه نمي‌توان چنين بهره‌هايي از اين مطالعات گرفت. مطالعات بايد حتي‌الامكان معتبر، موثق، و از نظر علمي بسيار دقيق باشند. مطالعه استفاده‌كننده بايد منعكس‌كننده بهترين و جديدترين دانش در باب طراحي و اجراي تحقيقات عميق و مطمئن در اين زمينه باشد. فقط به اين شكل است كه چنين مطالعاتي مي‌تواند باعث فراهم آمدن اطلاعاتي شود كه براي تعيين ميزان تأثير واقعي كتابخانه‌ها و ديگر نهادهاي اطلاعاتي، لازم است.

 

مآخذ:

1) Baker, S. L.; Lancaster, F. W. The Measurement and Evaluation of Library Services. 2th. ed. [SL]: Information Resources Press, 1991; 2) Busha, C. H; Harter, S. P. Research Methods in Librarianship. [SL]: Academic Press, 1980; 3) Butler, M.; Gratch, B. "Planning a User Study: the Process Defined". College and Research Libraries. Vol. 43, No.4 (1982): 320-330; 4) Powell, R. R. Basic Research Methods for Librarians. 2th. ed. [SL]: Ablex Publishing, 1991; 5) Simpson, I. S. Basic Statistics for Librarians. 3th. ed. [SL]: Library Association, 1988.         

     رونالد پاول (IEILS)

                ترجمه مهرداد نيكنام

 

بازگشت به فهرست مقالات م