Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات م

 

 

منابع غيركتابي. منابع غيركتابي، به منابعي اطلاق مي‌شود كه يا شكل فيزيكي كتاب را ندارند و يا در شمارگاني بسيار محدود تكثير شده‌اند. پاره‌اي از صاحبنظران، فراورده‌هاي الكترونيكي را جزء اين دسته نمي‌دانند (5: ذيل واژه)، اما برخي ديگر به هر منبع اطلاعاتي ديگري، غير از كتاب و مجله و جزوه، ماده غيركتابي مي‌گويند (4: ذيل واژه). بر اين اساس منابع كتابخانه‌اي را مي‌توان به دو دسته كتابي و غيركتابي تقسيم كرد. انواع مهم منابع غيركتابي عبارتند از: پايان‌نامه، نقشه، عكس‌، تمبر، پوستر، سند، بريده جرايد و بخش‌هاي مجزاي نسخه‌هاي خطي ؛ و منابع ديداري - شنيداري مانندفيلم، نوار ويدئو،اسلايد، نوارهاي صدا، و لوح‌هاي فشرده(سي دي).

قدمت پاره‌اي از منابع غيركتابي، مانند نقشه به دوران باستان مي‌رسد. منابع ديداري - شنيداري جديدترند، مثلا قدمت فيلم حدود 100 سال و ويدئو 50 سال است؛ برخي نيز مانند صفحات فشرده حاصل تحولات فناوري نوين است و قدمت آنها به يكي دو دهه اخير مي‌رسد. منابع غيركتابي را مي‌توان به گروه‌هاي زير تقسيم كرد :

1. منابع غيركتابيِ كاغذي. شامل پايان‌نامه‌ها، جزوه‌ها و گزارش‌ها، بريده جرايد، نقشه، عكس، اعلاميه‌ها، پارتيسيون‌هاي موسيقي، پوستر، و بخش‌هاي مجزاي نسخه‌هاي خطي؛

2. منابع غيركتابيِ غيركاغذي كه مي‌توان آنها را به سه گروه ديداري، شنيداري، و ديداري - شنيداري تقسيم كرد:

2-1. ديداري. اين گروه كه مخاطب از راه ديدن با آنها ارتباط برقرار مي‌كند. ضمن ايجاد تصور عيني و ذهني روشن در بيننده علاقه او را به يادگيري افزايش مي‌دهند، درك مطلب را تسريع كرده و حافظه وي را تقويت مي‌كنند. انواع اصلي منابع ديداري عبارتند از: اسلايد، شفاف‌برگه، ريزفيلم، ريزبرگه، كره جغرافيايي، نمونه‌ها، مدل‌ها و برش‌ها، نمونك (ماكت)، كپي آثار عتيقه، طرح‌ها (رسم فني)، و نمودارها (چارت)؛

2-2. شنيداري. مخاطب از راه شنيدن با اين گونه منابع ارتباط برقرار مي‌كند. اين منابع ضمن ايجاد تصور ذهني در شنونده، علاقه او را براي دريافت اطلاعات در زمينه مطالب مزبور افزايش مي‌دهند، درك مطلب را سريع‌تر كرده و حافظه او را فعال مي‌كنند. مهم‌ترين منابع شنيداري عبارتند از: صفحه، نوارهاي مغناطيسي شنيداري، و لوح‌هاي فشرده شنيداري؛ و

2-3. منابع ديداري - شنيداري. اين گروه، پيام و اطلاعات را به‌طور همزمان از راه ديدن و شنيدن به مخاطب انتقال مي‌دهند. مهم‌ترين منابع ديداري و شنيداري عبارتند از: انواع فيلم‌هاي تصاوير متحرك، نوارهاي مغناطيسي ديداري - شنيداري (ويدئوها)، و لوح‌هاي فشرده ديداري - شنيداري.

سازماندهي. از آنجا كه اكثر منابع ديداري - شنيداري (غيركتابي) به‌صورت قفسه بسته نگهداري مي‌شوند، و ديگر آنكه بازشنيدن و بازبيني آنها در اكثر موارد نياز به دستگاه و ابزار و تجهيزات دارد و استفاده از آنها همانند كتاب به راحتي امكان‌پذير نيست، فهرستنويسي آنها اهميت بسيار دارد؛ بدين معني كه در مورد آنها اطلاعات كتابشناختي بيشتري داده مي‌شود و عمومآ خلاصه‌اي به‌صورت توصيف كوتاه، در ركورد كتابشناختي اين مواد، درج مي‌شود. همچنين از قواعد و استانداردهاي جهاني (مانندAACR2  و قواعد فدراسيون‌هاي بين‌المللي آرشيوها) براي فهرستنويسي آنها استفاده مي‌شود. در پردازش مواد غيركتابي ممكن است از قواعد نمايه‌سازي نيز استفاده شود.

رده‌بندي آنها نيز، به‌نظر پاره‌اي از متخصصان، ضرورتي ندارد، زيرا سيستم بسته است. در هرحال مي‌توان از هر نظام رده‌بندي كتابداري يا طرح موسوم به روسو كه بر اساس شماره ثبت است در رده‌بندي آنها استفاده كرد. نكته ديگر در سازماندهي منابعي مانند جزوه‌ها، گزارش‌ها، پايان‌نامه‌هاست كه كتابخانه‌ها عمومآ آنها را به‌صورت ساده فهرستنويسي مي‌كنند يا از نظام‌هاي نمايه‌سازي براي ذخيره و بازيابي اطلاعات آنها استفاده مي‌كنند (3: 191).

حفاظت و نگهداري. حفاظت منابع غيركتابي هم به هنگام استفاده و هم به هنگام سازماندهي، توسط كاركنان اهميت دارد. در حفاظت و نگهداري آنها لازم است اين موارد درنظر گرفته و رعايت شود:

1. پاره‌اي از منابع غيركتابي نسخه منحصر به‌فرد هستند (مانند پايان‌نامه‌ها، نسخه‌هاي فيلم‌ها، ويدئوها، و عكس‌ها در پاره‌اي از آرشيوها)؛ از اين‌رو بهتر است به‌صورت سيستم بسته اداره شوند؛

2. ميزان دما و رطوبت در سيستم‌هاي بسته طبق استانداردهاي مراقبت و ايمني رعايت شود؛

3. ماده سازنده بعضي از آنها نياز به توجه خاص دارد. مانند فيلم و اسلايد كه در معرض خطر رنگ‌پريدگي، خرد شدن، تاب برداشتن، و جز آن قرار دارند؛ و يا نوارهاي مغناطيسي كه در معرض ريختگي هستند؛

4. پاره‌اي از آنها، مانند نقشه، جاگير هستند و نياز به فضا و تجهيزات خاص دارند؛ و

5. امانت اين منابع نيز بايد به‌صورت محدود و كنترل شده باشد. ديجيتالي كردن و به‌صورت ريزنگار درآوردن، بسياري مسائل حفاظت از اين منابع را حل مي‌كند (2: 221-228؛ 3: 147، 150-151).

تجهيزات. تجهيزات موردنياز براي بهره‌گيري منابع غيركتابي عبارتند از: 1) پروژكتور براي انداختن تصاوير و فيلم روي پرده، ديوار، و جز آن؛ 2) اوپك، براي انعكاس بزرگ‌تر تصاوير چاپي كوچك كاغذهاي غيرشفاف بر روي ديوار، پرده و مانند آن؛ 3) اُورهد، براي انعكاس تصاوير نوشته شده روي شفاف‌برگه؛ 4) اسلايدنما؛ 5) نورافكن ويدئويي؛ 6) گرامافون؛ 7) ضبط‌صوت؛ 8) ريزبرگه‌خوان و ريزفيلم‌خوان؛ 9) ويدئو؛ 10) رايانه؛ و 11) ديسك‌گردان نوري.

كاربرد منابع غيركتابي. منابع غيركتابي جاي مهمي در خدمات كتابخانه‌اي دارند. استفاده از اين منابع عمدتآ در آموزش، چه رسمي و چه غيررسمي، بسيار مؤثر است، زيرا تجارب واقعي و عيني را در اختيار استفاده‌كنندگان قرار مي‌دهند. خدمت به معلولان يكي از مهم‌ترين كاركردهاي اين دسته از منابع است، مانند تل - بريل براي نابينايان و ناشنوايان، تجهيزات و نرم‌افزارهاي درشت‌كننده براي كم‌بينايان، و مانند آنها.

دلايل عدم توسعه و پيشرفت منابع غيركتابي. درباره علل عدم‌توسعه منابع غيركتابي در كتابخانه‌ها عوامل متعددي ذكر شده است، مانند 1) وجود زمينه تاريخي طولاني كتاب و مواد نوشتاري به‌عنوان رسانه اصلي اطلاعات مدون؛ 2) توجه به نقش كتابداران كه تنها به گردآوري و نگاهداري كتاب مي‌پرداختند و نگهدارنده كتاب بودند، نه اطلاعات به هر شكل ممكن؛ 3) اعتقاد قوي به اينكه كتاب يك نيروي آموزشي به‌شمار مي‌آيد در حالي كه ساير منابع غيركتابي فاقد اين ويژگي هستند و آنها تنها منابع نوظهوري هستند كه هنوز مفيد بودن آنها به اثبات نرسيده است؛ 4) قيمت بالا و آسيب‌پذير بودن منابع غيركتابي (2: 26)؛ 5) ضرورت تربيت نيروي انساني ماهر براي استفاده و نگهداري از آنها؛ 6) دشواري حفاظت و سازماندهي آنها(1: 212)؛ 7) عدم‌آشنايي و استقبال استفاده‌كنندگان از اين منابع؛ 8) عدم تجهيزات و فضاي اختصاصي براي ارائه خدمات از طريق اين مواد؛ و 9) وجود و استقرار واحدهاي ديداري و شنيداري در دانشكده‌ها، سازمان‌ها، و ادارات كه جايگاه اين منابع را از كتابخانه به‌جاي ديگري انتقال داده است.

مآخذ: 1) عماد خراساني، نسرين‌دخت. خدمات عمومي كتابخانه و شيوه‌هاي آن. تهران: نشر كتابدار، 1379؛ 2) فوترگيل، ريچارد؛ بوچارت، يان. مواد غيركتابي در كتابخانه‌ها. ترجمه كاظم خادميان. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1379؛ 3) مرادي، نورالله. مديريت آرشيوهاي ديداري ـ شنيداري. تهران: نشر كتابدار، 1380؛

4) Pearce-Moses, Rechard. Glossary of Archival Terminology. S.V. "Non-Book Materials". [On-line]. Available: http://www. archivists. org/glossary[30Oct.2004]; 5) Reitz, Joan M. Online Dictionary for Library and Information Science (ODLIS). S.V. "Nonbook". [On-line]. Available: http://lu.com/odlis/ odlis_N. cfm. [22Apr.2006].    

            محسن حاجي زين‌العابديني

            بازنويسي داكا

 

بازگشت به فهرست مقالات م