Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات م

منزوی، علینقی (1300- 1389). فهرست‌نگار، ایرانشناس، مصحح، مترجم، و محقق فلسفه اسلامی، بزرگ‌ترین پسر آقا بزرگ تهرانی مؤلف کتابشناسی مشهور الذریعه و طبقات الاعلام الشیعه، در سامرا به‌دنیا آمد. در چهارده سالگی با خانواده‌اش به نجف مهاجرت کرد و در آن شهر طلبه شد. ابتدا شش سال در مدرسه سیدکاظم یزدی، در نزد عالمان طراز اول دینی درس آموخت (7: 4) و سه سال شاگرد آیت‌الله ابوالقاسم خویی (1378- 1371) بود (4: 586). از برخی استادانش، علما و مجتهدان اجازه روایت حدیث یافت. در سال 1321 به پیشنهاد پدرش همراه با برادارنش، از جمله احمد منزوی به ایران بازگشت تا به چاپ الذریعه ادامه دهد زیرا با آغاز جنگ جهانی دوم تعصبات شوونیستی ضد ایرانی حکومت بغداد در عراق کار انتشار الذریعه را با مشکل رو‌به‌رو کرده بود. علینقی در مدرسه سپهسالار اقامت کرد و با کمک نصرالله تقوی (1241- 1326) و محمد مشکوه (1280- 1359) چاپ الذریعه را ادامه داد. در تهران دیپلم دبیرستان و در ۱۳۲۶ از دانشکده معقول و منقول دانشگاه تهران (الهیات و معارف اسلامی امروزی) لیسانس دریافت کرد. از 1325 تا 1327 دردبیرستان‌های تهران درس داد. در ۱۳۲۹ لیسانس دیگری از دانشسرای عالی، و در سال 1330 لیسانس سوم را از دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران دریافت کرد. در ۱۳۳۷ تحصیلات دکتری در رشته علوم عقلی از دانشگاه تهران را به پایان رساند. او از 1327 تا درگذشت علی اکبر دهخدا (1257- 1334) در تدوین لغت‌نامه با او همکاری کرد و پس از آن نیز این همکاری را تا 1345 با محمد معین (1297-1350) ادامه داد. در تمام این مدت او عضو اصلی «هیئت مدیره مقابله» در بنیاد لعتنامه دهخدا بود (9: ده). او ویراستار اصطلاحات حقوقی، شرعی و کتابشناسی فرهنگ فارسی معین نیز بود.

علینقی منزوی و دو برادر از سه برادر جوان‌ترش، احمد منزوی و محمد رضا منزوی، در دهه 1320 فعال سیاسی و عضو حزب کمونیست توده بودند. او در سال‌های بلافاصله پس از کودتای 28 مرداد 1332 به زندان افتاد. برادر کوچک‌ترش محمد رضا، افسر ارتش، در بیست و پنج سالگی در زندان در اثر شکنجه شدید به قتل رسید. علینقی برای بار دوم نیز در سال 1337 پیش از دفاع از پایان‌نامه دکتری‌اش در دانشکده الهیات دانشگاه تهران، دستگیر و زندانی شد (7: 4). او برای در امان ماندن از تعقیب به مدت ده سال (1345- 1355) ایران را ترک کرد؛ ابتدا به نجف و سپس به توصیه پدرش به بیروت رفت. در بیروت تحصیل دکترای دیگری را در فلسفه در دانشگاه فرانسوی سن‌ژُزِف آغاز کرد و در 1351 به پایان رساند (7: 4).

او در 1355 به ایران بازگشت و سال بعد در پژوهشکده فلسفه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران به تدریس پرداخت. پس از انقلاب اسلامی نیز به مدت سه سال و نیم به دلیل سابقه فعالیت حزبی و سیاسی قبل از انقلاب و انتشار نقدهایی درباره تاریخ اسلام، زندانی بود. سپس او را از دانشگاه اخراج و حقوق بازنشستگی‌اش را قطع کردند (4: 594- 595). با این همه، همچنان به خدمات علمی خود به‌ویژه تصحیح و عرضه آثار پدر ادامه ‌داد (3: 693).

از علینقی منزوی 54 جلد در 17 عنوان كتاب ( الذریعه و اعلام آن 15 جلد، طبقات اعلام شیعه 5 جلد، فهرست نسخه‌های خطی 12 جلد، تصحیح 7 جلد، ترجمه 7 جلد، تألیف 6 جلد و لغت‌نامه 2 جلد) و بیش از 100 مقاله و مصاحبه چاپ شده است. وی تعدادی اثر چاپ نشده نیز دارد. تعدادی از آثار او با نام مستعار «م. وزین» چاپ شده است. او از نوجوانی دانش کتابشناسی را زیر نظر پدر و به صورت عملی در جریان تدوین الذریعه فراگرفت (3: 691). در نوجوانی در چاپخانه کوچکی که پدرش در نجف برای چاپ الذریعه بر پا کرده بود حروف‌چینی می‌کرد (5: 28). در همان سال‌ها به خواست پدر بخشی از کتابخانه شیخ علی‌اکبر خوانساری را برای افزودن به  الذریعه فهرست کرد (7: 4).

او فهرست نسخه‌های خطی چند کتابخانه را تدوین کرده است که توضیحات برخی آنها در باره آثار بسیار مفصل و در اصطلاح نسخه شناسان "دائره المعارفی" است (1: 35).

در ایران هنگامی که محمد مشکوه بیش از هزار نسخه خطی نفیس به دانشگاه تهران هدیه کرد، جلدهای اول و دوم فهرست آنها را او تهیه کرد. گفته می‌شود با این کار، او شیوه‌های نوین فهرست‌نگاری نسحه‌های خطی را در ایران معرفی کرد (3: 692). غیر از آن، او همراه با محمدتقی دانش‌پژوه فهرست نسخه‌های نفیس کتابخانه مدرسه سپهسالار ناصری را تدوین کرد (1: 35)؛ نیز در تهیه فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مجلس شورای ملی (1345)، به اتفاق محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار و برادرش احمد منزوی مشارکت داشت (5: 28). در 1368 فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه ملی ایران را که ده جلد آن را پیشتر (1340- 1359) عبدالله انوار تهیه کرده بود، ادامه داد (8: مقدمه). مقدمه‌های منزوی در ابتدای فهرست‌ها و مقالات او در موضوع نسخه‌شناسی، منابع مهم آموزشی هستند. در نخستین دوره کارشناسی ارشد نسخ خطی و آثار کمیاب در سال های  1369 تا 1372 در دانشگاه تهران تدریس کرد و راهنمائی چند پایان‌نامه را نیز بر عهده داشت.

یک خدمت بسیار مهم او به اثر پدرش الذریعه مربوط می شود (1: 35). او سال‌ها برای تکمیل و ویرایش و انتشار یازده جلد (4 تا 12، 15، 24 و 25) آن اثر کوشید (6: 339- 340). او فهرست سه جلدی نام‌های الذریعه را نیز تهیه و دانشگاه تهران آن را در سال 1377 منتشر کرد.

او در سال‌های اقامت در بیروت همراه با آموزگاری دبستان، نامه‌های عین القضات همدانی را ویرایش و منتشر کرد و پنج کتاب دیگر پدرش، یعنی طبقات اعلام الشیعه را تنظیم و منتشر کرد (4: 592). همچنین رساله دکترایش را به نام ابن کمونه و فلسفه نوشت. از او مقالاتی در مجله فارسی زبان کاوه در مونیخ منتشر شده است (4: 592). از دیگر خدمات او ترجمه مُعجَم‌البُلدان (1380- 1383) یاقوت حَمَوی و اَحسنُ ‌التقاسیم فی معرفه الاقالیم مَقدَسی (1361) در جغرافی و تجارب الاُمَم  (1377) ابن مُسکُویه در تاریخ اسلام از عربی به فارسی است (3: 692).

 

مآخذ: 1) انوار، سید عبدالله. «در سوگ استاد منزوی». کتاب ماه کلیات، س 13، ش  12ش: پیاپی 156 (آذر 1389): 34- 35؛ 2) بابایی، حبیب. علینقی منزوی. تهران:‌ خانه کتاب، 1394؛ 3) ثبوت، اکبر. «یادی از یک اندیشمند و کتابشناس (دکتر علینقی منزوی)». اوراق عتیق (دفتر سوم). تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1392: 691- 695؛ 4) دهباشی، علی. «گفتگو با دکتر علینقی منزوی» در: گفتگوها. تهران: صدای معاصر، 1379: 580- 622؛ 5) مطلبی کاشانی، نادر؛ مرعشی، محمدحسین. احمد منزوی؛ زندگی‌نامه خودنوشت، گزیده مقالات و نامه‌ها. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1382؛  6) منزوی، علینقی. «الذریعه و آقا بزرگ طهرانی» در: شیخ آقا بزرگ تهران: نامه‌ها، مقالات و آثاری از شیخ آقا بزرگ، و مباحث و مطالبی درباره وی. به کوشش علی‌اکبر صفری. قم: موسسه کتاب‌شناسی شیعه، 1390: 325- 342؛ 7) منزوی، علینقی. «زندگی‌نامه خودنوشت دکتر علینقی منزوی». نامه بهارستان، س 11، ش 17 (1389): 4- 6؛ 8) منزوی، علینقی. فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی ایران (جلد 11). تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1375؛ 9) "شرح احوال و آثار دکتر علینقی منزوی" در یاقوت حموی بغدادی. معجم البُلدان (جلد دوم). ترجمان علینقی منزوی، ویراستار محمد جوزی، بخش پیشگفتار، به‌کوشش نادر کریمیان سردشتی. تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، 1383: ص نه- پانزده.

 

علی صادق‌زاده وایقان

بازگشت به فهرست مقالات م