Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات م

 

منطق بولي[1] . منطق بولي شاخه‌اي از منطق رياضي است كه در 1847 توسط رياضيداني به‌نام جرج بول تدوين شد و در مورد نظريه احتمالات و كار با مجموعه‌هاي جبري به‌كار رفته است. اين منطق، علاوه بر ساير رشته‌ها، در الكترونيك به‌عنوان اساس طراحي مدار الكترونيكي؛ و در علوم كتابداري و اطلاع‌رساني به‌عنوان رايج‌ترين روش جست‌وجو در پايگاه‌هاي اطلاعاتي به‌كار رفته است.

منطق بولي و بازيابي اطلاعات. اكثر نظام‌هاي بازيابي اطلاعات برمبناي اصل تطابق با متن كار مي‌كنند كه در آن واژه يا عبارت مورد جست‌وجو توسط كاربر وارد مي‌شود و نظام بازيابي، ركوردهايي را كه واژه موردنظر در سؤال را دارند از پايگاه بازيابي مي‌كند (آنچه بازيابي مي‌شود ممكن است خود مدرك يا مشخصات كتابشناختي آن باشد).

اما موضوع‌هايي كه بتوان آنها را به خوبي با يك كلمه يا يك عبارت كوتاه بيان كرد عملا بسيار نادرند. منطق بولي وسيله‌اي است براي تركيب واژه‌هاي كوتاه كه عين آنها در متن ذخيره شده وجود دارد، تا بتوان سؤال‌هاي پيچيده و با جزئيات بيشتر را در پايگاه اطلاعاتي مطرح كرد.

اكثر نظام‌هاي بازيابي اطلاعات سه عملگرAND ،OR ، و NOT را براي ارتباط دادن واژه‌هاي جست‌وجو پيشنهاد مي‌كنند. معمولا براي توضيح اين سه عملگر از نمودار (دياگرام) ون[2]  استفاده مي‌شود.

نمودارهاي ون. فرض كنيد در يك پايگاه تعداد معيني ركورد حاوي واژه X و تعدادي ديگر حاوي واژه  Yهستند. در نمودار ون اين دو مجموعه مدارك به‌وسيله دو دايره نشان داده مي‌شوند. هرگاه تعدادي از مدارك هر دو واژه را داشته باشند، دايره‌ها همپوشان مي‌شوند.

 

 

 

 تصویر

  

دياگرام ون

 

در سه مثال بعدي، عبارت جست‌وجو در سمت راست بالاي نمودار آمده و مدارك بازيابي شده در ناحيه هاشورزده نمودار ون قرار گرفته‌اند.

عملگرِ AND. اين عملگر بازيابي را محدود مي‌كند.

سيب‌زميني و شته

 

 

 تصویر

 

 

 

مداركي كه هر دو واژه "سيب‌زميني" و "شته" را دارند بازيابي مي‌شوند.

AND براي ارتباط دو واژه مجزا به‌كار مي‌رود تا يك موضوع جست‌وجوي تركيبي ايجاد كند. مثال: "طراحي وسايل آشپزخانه" براي "معلولان جسمي" (سه مفهوم).

گاهي عملگر بولي AND به اشتراك  (ח)، يا تركيب عطفي ـ و (Λ) ارجاع داده مي‌شود. اين واژه‌شناسي و نشانه مرتبط با آن، از دو شاخه رياضي نظريه مجموعه‌ها و منطق گزاره‌نما مي‌آيد كه با منطق بولي ارتباط نزديكي دارد.

عملگر OR. اين عملگر بازيابي را گسترده مي‌كند.

زن يا مؤنث

 

 

 

 تصویر

 

 

با استفاده از اين عملگر مداركي بازيابي مي‌شوند كه هريك از دو واژه "زن" يا "مؤنث" يا هر دو را دارند.

عملگر OR براي پيوند مترادف‌ها، ديگرنويسي واژه‌ها از نظر املا، و يا ريخت‌شناسي آنها و كلماتي كه از نظر معنا در يك جست‌وجوي خاص به‌هم نزديك هستند، به‌كار مي‌رود. اين عملگر معمولا توسط كاربران مبتدي نظام‌هاي بازيابي اطلاعات الكترونيكي ناديده گرفته مي‌شود، در حالي كه مي‌تواند براي بازيابي موفق ضروري باشد؛ زيرا كلمات و عباراتي كه براي توصيف يك موضوع واحد در مدارك مختلف به‌كار مي‌رود ممكن است بسيار متفاوت باشد. بنابراين جست‌وجوگر بايد شكل‌هاي متفاوت و متعارف يك واژه جست‌وجو را پيش‌بيني و آنها را به‌وسيله عملگر OR، قبل از به‌كار بردن عملگر AND، به يكديگر وصل كند. در مثال زير فرمول جست‌وجوي بولي براي يافتن اطلاعات درباره تمام جنبه‌هاي مرض جنون گاوي در ارتباط با اتحاديه اروپا آمده است:

1. Mad cow disease OR bovine spongiform encephalopathy OR BSE

2. European union OR EU OR EC OR EEC OR european community

3. 1 AND 2

واژه‌ها و نشانه‌هاي جايگزين براي عملگر  ORعبارتند از: تركيب فصلي (V) و اجتماع(U)

عملگر  NOT. اين عملگر بازيابي را محدود مي‌كند.

ترويج "نه" تبليغات

 

 

 

 

 تصویر

 

  

 

از اين عملگر، به‌منظور اجتناب از بازيابي غيرمرتبط استفاده مي‌شود. براي مثال عبارت "ترويج "نه" تبليغات" به‌منظور استثناي مدارك مربوط به ترويج كالاها و خدمات از تبليغات شغلي به‌كار مي‌رود، اما در اينجا ممكن است پاره‌اي اقلام مفيد حذف شوند. حُسن آن در اين است كه اين عملگر مي‌تواند براي جلوگيري از دردسر و هزينه‌هاي رؤيت دوباره مطالب بازيابي شده، آنها را از جست‌وجوهاي بعدي حذف كند.

واژه‌ها و نشانه‌هاي جايگزين براي NOT عبارتند از: نفي ( ـ ) و نقيض ( ~ ).

عبارت‌هاي پيچيده جست‌وجو. براي اولويت‌بندي پردازش در يك عبارت جست‌وجوي بولي پرانتز به‌كار مي‌رود. مثال: (آلودگي يا كثافت) "و" (اقيانوس يا دريا) اگر يك عبارت جست‌وجو شامل دو يا چند عملگر بولي مختلف باشد، تقريبآ به‌طور حتم احتياج به پرانتز دارد تا اطمينان حاصل شود كه منطق به‌كار گرفته شده روشن است.

مشكلات و برخي راه حل‌ها. براي پاسخ به يك درخواست، بايد واژه‌هاي مورد جست‌وجو كه در هريك از ركوردهاي پايگاه اطلاعاتي يافت مي‌شود، بر اساس رابطه خاص بولي، به سادگي نشان داده شوند. بنابراين، در يك پايگاه داده‌هاي كتابشناختي كه يك ركورد حاوي واژه "مدرسه" در عنوان، و واژه "كتابخانه‌ها" در چكيده است، به‌وسيله عبارت جست‌وجوي مدرسه "و" كتابخانه‌ها بازيابي خواهد شد. بدون توجه به اينكه آيا مدرك واقعآ درباره كتابخانه‌هاي مدارس (كه احتمالا مدنظر جست‌وجوگر بوده) هست يا خير. براي مقابله با بسياري از نظام‌هاي بازيابي، عملگرهاي موقعيتي يا وضعيتي را هم به‌كار مي‌برند تا امكان جست‌وجوي تركيبي براي عبارات و كلمات همجوار را فراهم سازند.

علي‌رغم كاربرد گسترده منطق بولي در نظام‌هاي بازيابي، انتقادهايي به آن شده كه عبارتند از:

1. براي بسياري از مردم استفاده صحيح از منطق بولي ساده نيست، احتمالا به اين دليل كه با سبك عبارت‌پردازي متعارف انگليسي در تقابل است (مثلا تقابلي كه در سؤال "اسامي كالج‌هاي آكسفورد و كمبريج را پيدا كنيد" و مترادف اين سؤال در قالب بولي، "آكسفورد يا كمبريج"، مشاهده مي‌شود).

2. منطق بولي قادر نيست بعضي سؤالات را به دقت نشان دهد. اين امر منجر به بازيابي غيردقيق مي‌شود (به‌طور مثال، عبارت بولي "آموزش" و "فرانسه" و "مدارس" مداركي را بازيابي مي‌كند كه مي‌تواند هم درباره "آموزش فرانسه در مدارس" و هم درباره "آموزش در مدارس فرانسه" و جز آن باشد).

3. روابط بولي بسيار انعطاف‌ناپذيرند، مطالب به يك مجموعه تعلق دارند يا ندارند، بنابراين يا بازيابي مي‌شوند يا نمي‌شوند، در حالي كه در واقعيت، مدارك از درجات مختلفي از ارتباط و مفيد بودن برخوردارند.

از ديدگاه فلسفي، بسياري از سؤالات عرضه شده در نظام‌هاي بازيابي اطلاعات مبهم و نارساست، زيرا جست‌وجوگر درگير فرايند حل مسئله بوده و به‌دنبال اطلاعات جديد درباره موضوعي است كه ممكن است فقط به‌طور محدود آن را درك كرده باشد، به همين دليل استفاده از يك نظام رسمي منطق در اين حالت مفيد نيست.

براي غلبه بر ضعف ناآشنايي جست‌وجوگران با منطق بولي، در برخي ديسك‌هاي نوري از تكميل برگه (فرم) يا روش‌هاي ديگر وارد كردن سؤال، كه صورت تبديل يافته بازيابي برمبناي منطق بولي است، استفاده مي‌شود. پژوهشگران حوزه بازيابي اطلاعات، روش‌هاي جايگزيني را براي مدل بازيابي بولي ارائه كرده‌اند؛ از جمله خوشه‌اي كردن مدارك، به اين معني كه يك خوشه از مدارك مشابه با قابليت اندازه‌گيري، براي تشابه آن با يك سؤال ارزيابي مي‌شود؛ وزن دادن به واژه‌ها، كه در آن به واژه‌هاي نمايه‌سازي برمبناي كثرت حضورشان در يك پايگاه داده‌ها وزن داده مي‌شود و تطبيق مبهم يا محدودي بين واژه‌هاي نمايه‌سازي و جست‌وجو ممكن است؛ و بازيابي بر اساس احتمال، كه مدارك را بر اساس احتمال مرتبط بودن آنها با يك پرسش از زياد به كم رتبه‌بندي مي‌كند. علي‌رغم عملكرد اميدبخش اين الگوها در محيط پژوهشي، به‌خاطر هزينه مخارج ثابت كار و پردازش رايانه‌اي، تعداد كمي از آنها در نظام‌هاي اجرايي به‌كار گرفته شده‌اند.

 

مآخذ:

1) Belkin, N.J., Oddy, R.N. and Brooks, H.M. "ASK for Information Retrieval. Part I: Background and Theory". Journal of Documentation. Vol.38, No.2 (1982): 61-71; 2) Belnap, N.D.; Steel, T.D. The Logic of Questions and Answers. New Haven: Yale University Press, 1976; 3) Swell, W.; Teitelbaum, S. "Observations of end-user online Searching Behavior Over Eleven Years". Journal of American Society for Information Science. Vol.37, No.4 (1986): 234-245.  

              گوئينت دزنگ[3]  (IEILS)

  ترجمه سعيد رضايي شريف‌آبادي

 

 

 


 

[1]. Boolean Logic

[2]. Venn Diagrams        

[3]. Gwyneth Tseng        

 

 

بازگشت به فهرست مقالات م