Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات م

 

مِفتاح‌السعادةََ و مِصباح‌السيادةََ (كتاب). اين اثر در موضوعات علوم (انواع دانش‌ها و تقسيم‌بندي آنها) به زبان عربي است. مؤلف آن، ابوالخير عصام‌الدين احمد كه بيشتر به طاش كوپري (كبري) زاده شهرت دارد، در 901ق.، در بروسه (بورساي امروز) زاده شد (8: ج 1، ص 42). نزد پدرش مصطفي، و استادان مشهوري چون سيدي محمد قوچوي، ميرم (ميريم) چَلَبي، و شيخ محمد تونسي، علوم ادبي، شرعي، رياضي، هيئت، تفسير، و حديث آموخت و اجازه تدريس گرفت و در مدارس شهرهاي عثماني، از جمله بورسا و استانبول، به تعليم و تدريس پرداخت (3: ج 4، ص 2985). در 958ق.، به مقام قضاي استانبول منصوب گرديد و پس از هفت سال نابينايي، در 968ق.، در استانبول در گذشت (8: ج 1، ص 43). طاش كوپري زاده بر دقايق ادبيات عرب واقف بود و اشعاري نيز بدان زبان سروده است. او تأليفات بسياري دارد كه معروف‌ترين آنها شقايق نعمانيه و مفتاح‌السعاده است (5: ج 1، ص 346).

مفتاح السعاده به تعريف انواع علوم و فنون، معرفي كتاب‌هاي مهم پرداخته و حاوي شرح حال مختصر مؤلفان است (3: ج 4، ص 2985). مؤلف، آن را به دو طرف ]طَرْف/ طَرَف؟ [تقسيم كرده است؛ طرف اول "في ارشاد الي كيفيه تحصيل طريق النظر" ]در راهنمايي به علوم نظري[، طرف دوم در علوم متعلق به "تصفيه" كه حاصل عمل كردن به علم است (4: ج 1، ص 7؛ ج 3، ص 3). اين كتاب با عباراتي مشتمل بر حمد خدا، نعت رسول اكرم، منقبت آل و اصحاب او، و بيان هدف از تأليف آغاز مي‌شود و با چهار مقدمه درباره فضليت علم وتعليم و تعلم، وظايف متعلم، وظايف معلم، و نسبت ميان طريق نظر و طريق تصفيه ادامه مي‌يابد. طاش كوپري‌زاده كه در تقسيم‌بندي علوم نظري ابداعي دارد (7: 172)، در بخشي از كتاب، "حصرالعلوم في‌الاجمال (دسته‌بندي علوم به اختصار)"، براي اشيا چهار مرتبه وجودي نوشتاري، گفتاري، ذهني، و عيني بيان داشته و اثر خود را با توجه به اين مراتب، به هفت "دَوْحه" (درخت بزرگ) تقسيم‌بندي كرده است كه عبارتند از: دوحه اول در علوم خطي، مشتمل بر مباحثي چون ادوات خط، قوانين كتابت، علم املا، و ...؛ دوحه دوم در علوم متعلق به الفاظ، مانند علم مخارج حروف، علم لغت، اشتقاق، صرف، نحو، معاني و بيان، تاريخ، و ...؛ دوحه سوم در معقولات ذهني، شامل منطق، آداب درس، جدل، خلاف، و ...؛ دوحه چهارم در علوم متعلق به اعيان، مشتمل بر علوم الهي و علوم طبيعي؛ دوحه پنجم در حكمت عملي، شامل علم اخلاق، تدبير منزل، سياست، و ...؛ دوحه ششم در علوم شرعي، چون كلام، اصول، حديث، تفسير، و ...؛ دوحه هفتم در علوم باطن، شامل عبادات، عادات، مهلكات، و منجيات. مؤلف براي تقسيمات فرعي، دوحه‌ها را به "شعبه" (شاخه)ها و شعبه‌ها را به "عنقود"ها (خوشه‌هاي انگور) تقسيم كرده است.

طاش كوپري‌زاده، در تدوين دانشنامه خود، از تعاريف علوم ابن اكفاني و بخش عمده‌اي از كتابشناسي او بهره‌مند شده است (7: 172). مأخذ مؤلف مفتاح‌السعاده و مصباح‌السياده، كتاب >ارشاد القاصد الي اسني المقاصد< ابن اكفاني بوده كه كتابي كوتاه در تاريخ علوم است (1: ج ،3 ص 36). البته ابن اكفاني از >احصاءالعلوم< فارابي و >كتاب النجاه <ابن سينا نيز سود جسته است (7: 167). طاش كوپري‌زاده، مفتاح‌السعاده خود را با عنوان مدينه‌العلوم تلخيص كرده است و پسرش، كمال‌الدين محمد، مفتاح‌السعاده را با عنوان >موضوعات العلوم <به تركي برگردانده است (3: ج 4، ص 2986؛ 5: ج 1، ص 346).

حاجي خليفه، در تأليف كشف‌الظنون، از مفتاح‌السعاده بهره فراوان برده است (2: ج 1، مقدمه، 7).

مفتاح‌السعاده در 1910-1937، به اقلام ]مؤسسه[ "دايره‌المعارف العثمانيه" در حيدرآباد دكن، در سه جلد، به چاپ اول رسيده؛ و چاپ دوم آن در 1977-1979، همان‌جا، در دو جلد انجام گرفته است. چاپ ديگري از اين اثر، به تحقيق كامل بكري و عبدالوهاب ابوالنور، همراه با فهرست‌هاي گوناگون، در قاهره 1968، منتشر شده است (6: ج 2، ص 654). ظاهرآ جديدترين چاپ اين كتاب، در 1405 ه.ق./ 1985م.، در سه جلد، در بيروت - لبنان صورت گرفته كه داراي نمايه كاملي مشتمل بر فهرست‌هاي علوم (325 علم)، اسامي كتاب‌ها، اعلام و مؤلفان و اماكن و بقعه‌هاست.

همچنين اين كتاب توسط ريشر[1]  به آلماني برگردانده شده و در 1934 در استانبول به چاپ رسيده است(9: ج10، ص351).

 

مآخذ: 1) "ابن اكفاني". دايره‌المعارف بزرگ اسلامي. ج 3، ص 35-36؛ 2) حاجي خليفه، مصطفي بن عبدالله. كشف‌الظنون عن اسامي الكتب و الفنون. تهران (افست). 1967م.= 1378ق.=1337؛ 3) سامي، شمس‌الدين بن خالد. قاموس الاعلام. استانبول: تهران، 1306-1316؛ 4) طاش كبري‌زاده، احمدبن مصطفي. مفتاح‌السعاده و مصباح‌السياده. بيروت: دارالكتب العلميه، 1985م.=1405ق.=1363؛ 5) طاهربك، بروسه لي‌محمد. عثمانلي مؤلفلري. استانبول: معارف عموميه، 1333، چاپ دوم (افست)، آلمان غربي، 1971؛ 6) عبدالرحمن، عبدالجبار. ذخائر التراث العربي الاسلامي (دليل ببليوغرافي للمخطوطات العربيه المطبوعه حتي عام 1980 م.). ج 2. بغداد: ]بي‌نا[، چاپ اول 1983م.=1403ق.=1361؛ 7) ويتكام، ج. ج. "كتابشناسي علوم ابن اكفاني". ترجمه عباس حرّي. تحقيقات اسلامي. س. ششم، 1 و 2 (1370): 161ـ173؛

8) M. Münir Aktepe. "Tasköprizâde". Islam Ansiklopedisi. Vol. 1, PP. 42-43; 9)"Tashköprüzáde". Encyclopedia of Islam. Vol. 10, PP. 351-352. 

               علي كاتبي

 


[1]. Rescher

 

 

بازگشت به فهرست مقالات م