Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

 بازگشت به فهرست مقالات ن

 

نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي. نرم‌افزار كتابخانه‌اي در واقع برنامه‌اي رايانه‌اي براي ذخيره، پردازش، و بازيابي اطلاعات است كه با يكي از زبان‌هاي رايج برنامه‌نويسي نوشته مي‌شود. استفاده از نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي براي مديريت اطلاعات، اكنون به‌صورت يك نياز مبرم درآمده و حرفة كتابداري و اطلاع‌رساني با آگاهي از توان رايانه در افزايش سرعت، دقت، و سهولت فرايندهاي كاري و عملياتي كتابخانه به‌طور گسترده از اين ابزار سودمند بهره مي‌گيرد.

 

تاريخچه. به موازات كاربرد رايانه*در بخش‌هاي مختلف آموزشي و پژوهشي و تجاري در دهة 1960، استفاده از آن در كتابخانه‌ها نيز آغاز شد. اگرچه بخش امانت* به دليل حجم زياد كار روزمره، نخستين قسمتي بود كه با تهية يك نرم‌افزار ساده براي امانت كتاب و كنترل آن از رايانه استفاده كرد، اما سرعت، دقت، و حجم كاري كه رايانه انجام مي‌داد باعث شد تا كتابداران از آن در امور ديگر نيز استفاده كنند. بدين ترتيب و به تدريج، نرم‌افزارهايي براي هريك از بخش‌هاي كتابخانه از جمله، فهرستنويسي*، سفارش و فراهم‌آوري، نشريه‌هاي ادواري، و فهرست همگاني كتابخانه طراحي و در اختيار كتابداران قرار گرفت. موفقيت طرح مارك* در اواخر دهة 1960 در طراحي يك الگو براي ورود و ذخيرة اطلاعات كتابشناختي نشان داد كه مي‌توان قابليت‌هاي ذخيره و بازيابي نرم‌افزارهاي كتابخانه را از طريق به كارگيري استانداردهاي ذخيره و مبادلة اطلاعات توسعه داد و از اطلاعات ذخيره شده در ساير بخش‌ها بهره گرفت.

همچنين تا قبل از اختراع رايانه‌هاي شخصي در اواخر دهة 1970، به طور معمول براي نصب و بهره‌گيري از نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي از رايانه‌هاي بزرگ استفاده مي‌شد. به همين دليل، توانايي كتابداران در كار با اين نرم‌افزارها محدود بود و كتابخانه‌ها به ناچار از متخصصان رايانه براي مديريت نرم‌افزار استفاده مي‌كردند.

افزون بر كتابخانة كنگرة امريكا*، برخي كتابخانه‌هايي كه امكان بهره‌گيري از رايانه‌هاي بزرگ[1] را داشتند، نرم‌افزارهاي ساده‌اي براي ذخيرة اطلاعات بخش امانت و فهرستنويسي طراحي كردند. با اين حال، شركت‌هاي بخش خصوصي، نرم‌افزار كتابخانه را از دهة 1970 به‌صورت اساسي توسعه دادند. نياز روزافزون كتابخانه‌ها به نرم‌افزار براي انجام امور مختلف، موجب تقويت شركت‌هاي طراح نرم‌افزار و توسعة اين تخصص شد. دهة 1980 شاهد توسعه و تنوع بيشتر در نرم‌افزار كتابخانه‌اي در بسياري از كشورها بود (8: 28- 38). تا اواخر دهة 1980، طراحي نرم‌افزارهاي كتابخانه در محيط داس[2]

و با استفاده از زبان‌هايي چون پاسكال[3]، كبال[4]، كوئيك بيسيك[5]، پرل[6]، و مانند آنها انجام مي‌گرفت.

يونسكو* نير در همين دهه با طراحي نرم‌افزار سي‌.دي.اس./ آي.سيس* يكي از قوي‌ترين نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي را براي كمك به كتابخانه‌هاي كشورهاي در حال رشد توليد كرد كه مورد استقبال و استفادة بسيار قرار گرفت. اين نرم‌افزار تاكنون مبناي طراحي بسياري از نرم‌افزارهاي ديگر، از جمله دو نرم‌افزار فارسي پارس آذرخش و نوسا (شركت نرم‌افزار و سخت‌افزار ايران) قرار گرفته است.

 

نسل‌هاي نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي. سير تحول طراحي نرم‌افزار كتابخانه را به چند نسل تقسيم كرده‌اند: نخستين نسل نرم‌افزار كتابخانه در دهة 1960 طراحي شد. اين نسل از نرم‌افزارها به دليل استفاده از زبان‌هاي برنامه‌نويسي كم انعطاف و نيز به دليل دانش ناچيز كتابداران در زمينة نرم‌افزار، از قابليت‌هاي محدودي برخوردار بود. در واقع تلاش طراحان اين نرم‌افزارها تقليد ساده‌اي از نظام‌هاي سنتي كتابخانه (مانند برگه‌دان و بايگاني‌هاي امانت) بود. اطلاعات موردنظر در يك قالب غيراستاندارد و بسيار ساده (مثل فهرستبرگه يا برگة امانت كتاب)، شامل چند فيلد محدود وارد و به ترتيب شمارة ركورد ذخيره مي‌شد. تعداد ناحيه‌هاي قابل جست‌وجو كه در نهايت به صورت نمايه در فايل‌هاي جانبي ذخيره مي‌شد تنها شامل برخي عناصر مهم مانند نام پديدآورندگان، عنوان‌ها، و موضوع‌ها بود. به همين دليل، جست‌وجو تنها با استفاده از زبان كنترل شده[7] و عبارت دقيق[8] امكان‌پذير بود. اين امر دشوارهاي يادي براي كاربران ايجاد مي‌كرد. در اين نسل از نرم‌افزارها، امكان مرور كردن[9] فايل به‌صورت الفبايي نام پديدآورندگان، عنوان‌ها، و موضوع‌ها وجود نداشت. محيط رابط[10] اين نرم‌افزارها به‌صورت منويي[11] و مرحله به مرحله بود. نمايش اطلاعات نيز تنها به‌صورت فهرستبرگه يا برچسب‌دار (منظور آن است كه نام هر جزء اطلاع كتابشناختي بر سر آن نوشته مي‌شود. مثلاً: نويسنده، و جزآن) امكان‌پذير بود و كتابخانه قادر نبود در شيوة نمايش تغييري ايجاد كند. نكتة قابل توجه در نسل اول نرم‌افزار كتابخانه آن است كه هر بخش (مثلاً امانت، سفارشات، يا فهرستنويسي) به‌صورت جداگانه و مستقل[12] طراحي مي‌شد و مورد استفاده قرار مي‌گرفت. به‌عبارت ديگر، كاربر به اطلاعات همة بخش‌ها دسترسي يكپارچه نداشت.

نسل دوم نرم‌افزارهاي كتابخانه در اواسط دهة 1980 و با تقليد از قابليت‌هاي نظام‌هاي بازيابي اطلاعات مانند ديالوگ* بي‌.آر.اس. [13]، و مدلاين (نظام‌هاي تجزيه و تحليل متون پزشكي*) در دسترس كتابداران قرار گرفت. در اين نرم‌افزارها، نيازهاي كاربران بيشتر مورد توجه قرار گرفت و امكانات قوي‌تري براي جست‌وجو به آنها افزوده شد. از جمله قابليت‌هاي جست‌وجوي اين نسل از نرم‌افزارها، مي‌توان به جست‌وجوهاي تركيبي با استفاده از عملگرهاي بولي (AND, OR, NOT) و عملگرهاي همجواري[14]، كوتاه‌سازي واژه‌ها[15]› و جست‌وجو براساس زبان غيركنترل شده مانند جست‌وجوي كليدواژه‌اي اشاره كرد. افزون بر قابليت‌هاي متنوع جست‌وجو، امكان نمايش ركوردها به دو صورت فهرستبرگه‌اي و برچسب‌دار و همراه با اطلاعاتي از فهرست مندرجات، خلاصة اثر، يادداشت‌ها، و مانند آنها نيز فراهم شد. به‌تدريج امكان مرتب‌سازي نتايج بازيابي، مثلاً براساس نام نويسنده، عنوان، و يا شمارة راهنما در اختيار كاربران قرار گرفت. محيط رابط نيز پيشرفته‌تر و شامل دو حالت منويي و دستوري[16] شد. ويژگي تعامل براي محاورة كاربر با نظام و افزودن گزينة «راهنمايي و كمك» به كاربر نيز از مزاياي نرم‌افزار نسل دوم به‌شمار مي‌آيد. ايجاد يكپارچگي در نرم‌افزار به معناي برقراري ارتباط ميان بخش‌هاي مختلف آن، مانند بخش جست‌وجو در فهرست‌هاي همگاني دستيابي پيوسته (اُپك)* و بخش امانت و يا سفارشات، همچنين امكان ورود اطلاعات به‌صورت همزمان و توسط چند نفر از قابليت‌هاي ديگر اين نسل از نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي بود (8: 28- 38؛ 9: 14- 36؛ 11: 323- 352).

نسل سوم كه در اوايل دهة 1990 و با استفاده از زبان‌هاي قوي‌تر و كامل‌تر از قبيل دلفي‌[17]، C++، J++، پرولوگ، و مانند آنها طراحي و توسعه يافت، باز هم امكانات و قابليت‌هاي بيشتري، نسبت به نسل‌هاي پيشين، در اختيار كاربران قرار داد. قابليت ذخيرة بيشتر، پردازش سريع‌تر، و جست‌وجو و بازيابي توانمندتر در اين نسل، نشان‌دهندة ساختار كامل‌تر و پيچيده‌تر بود. امكانات جديد جست‌وجو عبارت بود از: جست‌وجوي آزاد در متن ركوردها، امكان محدود كردن نتايج جست‌وجو براساس گزينه‌هاي موردنظر كاربر مانند تاريخ نشر، تعيين دامنه[18]، زبان، و مكان منبع در كتابخانه. همچنين، اين امكان در اختيار كاربر قرار گرفت تا بتواند خطاهاي تايپي خود را هنگام جست‌وجو اصلاح كند (17: 85- 93).

با توسعة فناوري رايانه، به‌ويژه توسعة سيستم عامل ويندوز با محيط گرافيكي براي رايانه‌هاي شخصي، طراحان نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي نيز از اواسط دهة 1990 محصولات خود را با رابط كاربر گرافيكي (جي. يو.آي.) [19] عرضه كردند؛ بدين ترتيب، نسل چهارم نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي محيط ساده‌تر و كاربرپسندتري براي تعامل ميان كاربر و نظام برقرار كردند. استفاده از علايم تصويري[20] و ماوس[21] و نوار پيمايش[22]، فهم و به‌كارگيري اين نرم‌افزارها را براي كاربران ساده كرده است.

قابليت‌هاي جست‌وجو نيز در نسل چهارم افزايش يافته است: جست‌وجوي فرامتني[23] در شناسه‌هاي مهم (مانند نام پديدآورندگان، موضوع‌ها، فروست، و گاه شمارة راهنما) امكان افزايش دامنة جست‌وجو و بازيابي آثار مشابه را فراهم كرده است. به عبارت ديگر، با انتخاب هر شناسه‌اي كه به شكل پيوند فرامتني[24] در ركورد مشخص شده است، ساير ركوردهاي مشابه، مثلاً ساير آثار همان پديدآورنده، ساير آثار داراي موضوع مشابه، و مانند آنها بازيابي مي‌شود. از ديگر قابليت‌هاي نرم‌افزارهاي نسل چهارم، امكان جست‌وجوي همزمان در چند پايگاه و يا فهرست متعلق به كتابخانه‌هاي مختلف است. به عبارت ديگر، به لحاظ فني اين امكان وجود دارد كه يك جست‌وجوي واحد در چندين پايگاه راه دور انجام شود و پاسخ‌ها همزمان دريافت، و نتايج روي صفحه ارائه شود. قابليت استفاده در محيط شبكه‌اي، امكان ايجاد خدمات امانت بين‌كتابخانه‌اي و تحويل مدرك نيز در اين نسل فراهم شده است (8: 28- 38؛ 9: 14- 36؛ 11: 323- 352).

نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي وب‌ پايه[25]. تقريباً پنج سال پس از ابداع و توسعة شبكة وب* (كه در 1993 صورت گرفت)، طراحان نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي تلاش كردند تا نرم‌افزارهايي طراحي كنند كه در محيط وب قابل استفاده باشد و هر كاربر بتواند به سادگي از هر كجاي جهان به فهرست كتابخانه دسترسي يابد (12: 91- 101؛ 19). بدين ‌منظور، استفاده از زبان‌هاي جديدتر از قبيل نت[26]، اِي. اس. پي.[27]، پي.اچ.پي[28]، وي.بي.نت[29]، سي.[30]، و مانند آنها كه مبتني بر معماري مشتري- كارگزار[31] بودند، به‌كارگيري استانداردها و پروتكل‌هاي شبكه‌ را الزامي كرد. يكي از استانداردهاي مهم در محيط شبكه، استاندارد z39.50 است كه در بسياري از نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي تعبيه شده است. اين استاندارد، كاربر را قادر مي‌سازد كه از درون فهرست‌ هر كتابخانه، فهرست كتابخانه‌هاي ديگر را كه در شبكة اينترنتي موجودند و استاندارد z39.50 را تعبيه كرده‌اند، جست‌وجو و مشاهده كند. به عبارت ديگر، استاندارد z39.50 يك پروتكل جستظوجو و بازيابي اطلاعات است كه امكان تبديل محيط رابط نرم‌افزار ساير كتابخانه‌هايي را كه از راه دور مورد جست‌وجو قرار مي‌گيرد به محيط رابط كتابخانه‌اي كه شخص در آن قرار دارد، فراهم مي‌سازد (2: 153- 160؛ 11: 323- 352؛ 12: 91- 101؛ 23: 357- 369). اين ويژگي موجب سادگي فهم و سهولت استفاده از ساير فهرست‌ها در شبكه و همچنين امكان دسترسي همزمان به ده‌ها فهرست راه دور شده است.

مهم‌ترين ويژگي نرم‌افزارهاي مبتني بروب آن است كه محيط رابط آنها كاملاً فرامتني است. بدين معني كه هر ركورد مي‌تواند تعدادي پيوند به ساير ركوردهاي مشابه داشته باشد و بدين ترتيب، ادامة گسترش و تعميق عمليات جست‌وجو و بازيابي را تسهيل كند، بدون آنكه كاربر مجبور باشد از صفحة نتايج بازيابي خارج شود و جست‌وجو را دوباره آغاز كند. كاربر مي‌تواند با انتخاب شناسه‌هاي فرامتني، چكيده و يا متن الكترونيكي اثر مربوط در همان پايگاه و يا ساير آثار مرتبط در اينترنت دسترسي يابد. از ويژگي‌هاي ديگر نرم‌افزار مبتني بر وب امكان ارسال نتايج بازيابي از طريق پست الكترونيكي براي ديگران است. اين قابليت مي‌تواند براي توسعة خدمات اشاعة اطلاعات از راه دور بسيار سودمند باشد.

 

يكپارچگي در نرم‌افزارهاي كتابخانه. همان‌گونه كه پيش‌تر اشاره شد، نسل‌هاي اولية نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي به‌صورت مجزا و مستقل طراحي مي‌شدند و مورد استفاده قرار مي‌گرفتند. براي مثال، نرم‌افزار بخش امانت هيچ ارتباطي با نرم‌افزار بخش سفارشات يا فهرستنويسي نداشت و تبادل اطلاعات ميان آن بخش‌ها و يا استفاده از داده‌ها و فايل‌هاي مشترك امكان‌پذير نبود. با توسعة علوم رايانه و ارتباطات شبكه‌اي، نرم‌افزارها به‌صورت يكپارچه و در اصطلاح، جامع، طراحي شدند. در حال حاضر نيز بيشتر نرم‌افزارهاي موجود به‌صورت يكپارچه در دسترس هستند. اين قابليت، امكان مديريت بهتر اطلاعات را در مراحل ورود، پردازش، و برونداد اطلاعات فراهم مي‌سازد. براي مثال، كتابدار بخش امانت مي‌تواند به‌طور مستقيم به پايگاه بخش سفارشات دسترسي داشته باشد و چنانچه كتابي در دست سفارش باشد از فرايند كار مطلع شود. در بخش فهرست كتابخانه نيز مي‌توان وضعيت اثر مورد جست‌وجو را از نظر در دست سفارش بودن، در دست فهرستنويسي بودن، در امانت بودن، مفقود بودن، ارسال به صحافي، و مانند آنها مشاهده كرد.

محيط رابط در نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي. محيط رابط در واقع بخشي از نرم‌افزار است كه تعامل كاربر با پايگاه يا سايت موردنظر را برقرار مي‌سازد و بدين جهت در تسهيل فهم متقابل ميان كاربر و نظام، كارآمدي و موفقيت تعامل ميان اين دو، و در نهايت رضايت كاربران اهميت بسيار دارد. انتقال اطلاعات كاربر به نظام و بالعكس توسط محيط رابط صورت مي‌گيرد. براي مثال، براي كتابداراني كه مسئوليت ورود اطلاعات به نرم‌افزار را برعهده دارند، محيط رابط عبارت است از بخشي در نرم‌افزار كه فرمت لازم را براي ورود اطلاعات و ايجاد ركورد جديد، اصلاح ركوردهاي موجود، روزآمدسازي فايل‌‌ها و مانند اينها در دسترس قرار مي‌دهد.

كاربران نهايي نيز براي جست‌وجو و بازيابي اطلاعات از محيط رابط ويژه استفاده مي‌كنند. اين بخش از نرم‌افزار به‌گونه‌اي طراحي مي‌شود كه در عين سادگي، بتواند انواع جست‌وجوها، انواع ارائة نتايج، و انواع نمايش اطلاعات را امكان‌پذير كرده و سوابق جست‌وجو را مديريت كند. انعطاف‌پذيري محيط رابط كاربرو ارائة حداقل دو سطح جست‌وجو (ساده و پيشرفته) و نيز قابليت نمايش اطلاعات برحسب نياز كاربر از ملزومات نرم‌افزارهاي جديد است.

اهميت محيط رابط در نظام‌هاي رايانه‌اي به اندازه‌اي است كه آن را به‌صورت حوزة پژوهشي فعالي درآورده و پژوهشگران بسياري را به شناسايي عوامل و عناصر مطرح در آن ترغيب كرده است (16: 231- 240؛ 18؛ 23:357- 369؛ 24). يافته‌هاي اين پژوشها برخي عناصر مهم محيط رابط، از جمله عوامل مطرح در صفحة جست‌وجو و نمايش (طرح كلي)، واژگان مورداستفاده، اطلاعات مربوط به چگونگي استفاده از نرم‌افزار، انواع قابليت‌هاي جست‌وجو، زمان پاسخگويي، سهولت دسترسي به بخش مربوط در نظام، و امكانات كمك و راهنمايي كاربر را دربرمي‌گيرد.

 

معيارهاي ارزيابي نرم‌افزار كتابخانه. براي سنجش كيفيت كار نرم‌افزار كتابخانة به‌طور معمول، از مجموعه‌اي از معيارها و شاخص‌ها استفاده مي‌شودكه به شكل سياهة‌وارسي[32] تدوين شده و در دسترس قرار دارد (5؛ 6: 6- 16؛ 10؛ 14: 247- 270؛ 20؛ 22).

معيارها را مي‌توان در چند مقولة كلي گروه‌بندي كرد. براي مثال، معيارهاي موردنظر در طراحي كلي، ذخيره، جست‌وجو و بازيابي، دسترسي، و نيز معيارهاي ويژة ارزيابي بخش سفارشات، فهرستنويسي، امانت، و نشريه‌هاي ادواري. با داشتن اين معيارها، كه در برخي موارد به منظور تعميم‌پذيري و افزايش اعتبار، هنجاريابي نيز شده‌اند، امكان سنجش كارايي نرم‌افزارها در مقايسه با هم نيز وجود دارد (1: 73- 79). اين امر به كتابداران كمك مي‌كند حتي با مطالعة بخشي از نرم‌افزار بتوانند نرم‌افزار مناسب كتابخانة خود را انتخاب كنند. به‌عنوان نمونه، يكي از معتبرترين و رايج‌ترين سياهه‌هاي وارسي محيط رابط، پرسشنامه كوئيز[33] است كه به‌وسيلة پژوهشگران «آزمايشگاه تعامل انسان با رايانه» در دانشگاه مريلند طراحي شده است (3). در اين سياهه، قابليت‌ها و ويژگي‌هاي مطلوب نرم‌افزار كتابخانه معرفي شده است.

قابليت‌ها و ويژگي‌هاي نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي جديد. با امكاناتي كه فناوري‌هاي جديد از قبيل سيستم عامل ويندوز، مرورگرهاي وب، و به‌ويژه زبان‌هاي برنامه‌نويسي جديد در دسترس طراحان نرم‌افزارها قرار داده، مي‌توان پيشرفت‌هاي مهمي را در آيندة نزديك در نرم‌افزارها شاهد بود (7: 253- 268). بيشتر نرم‌افزارها شبيه مرورگر وب طراحي خواهند شد تا كاربر بتواند از قابليت‌هاي وب به خوبي استفاده كند و به‌طور مستقيم از نتايج بازيابي شده به صفحات و سايت‌هاي مرتبط دسترسي يابد و يا نتايج را از طريق پست الكترونيكي براي ديگران ارسال كند. براي مثال، نرم‌افزار بوپاك[34] كه يك طرح آزمايشي طولاني‌ مدت است و توسط يك گروه پژوهشي متشكل از كتابداران و متخصصان نرم‌افزاري دانشگاه بردفورد انگلستان اجرا مي‌شود، نمونه‌اي از پيشرفت‌هاي جديد در نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي است (21).

قابليت‌ها و ويژگي‌هاي عمومي اين نرم‌افزارها عبارتند از: يكپارچه بودن كه در آن همة قسمت‌هاي عملياتي ويژة بخش‌هاي مختلف كتابخانه به يكديگر مرتبط شده‌اند؛ قابليت استفاده از آنها در سرويس‌گيرندة ويندوز و نيز سرويس‌گيرندة وب؛ قابليت عمل به‌صورت شبكه‌اي و چند كاربري؛ داشتن محيط ساده، روشن، و كاربرمدار، و نيز امكان ايجاد تغييرات دلخواه در طرح، واژگان، رنگ، و گزينه‌هاي محيط رابط؛ داشتن امكانات كمك و راهنمايي كاربر در هر قسمت از نرم‌افزار؛ امكان تعريف  و كنترل سطوح دسترسي براي انواع كاربران؛ امكان تهية انواع گزارش‌ها از عملكرد قسمت‌هاي مختلف، امكان كننترل درستي، جامعيت و روزآمدسازي پايگاه و فايل واژه‌نامه‌اي در حداقل زمان؛ امكان پشتيباني مستقيم و سريع از سوي شركت توليدكننده (از راه دور و نيز به صورت حضوري)؛ امكان تهية نسخة پشتيبان، امكان جايگزيني نرم‌افزار با نسخه‌هاي جديد آن (بدون بروز هرگونه مشكل در نصب نرم‌افزار و انتقال اطلاعات)؛ امكان آموزش مستقيم و راه دور از سوي شركت توليدكننده؛ وجود راهنماهاي نصب و استفاده از نرم‌افزار به صورت چاپي و الكترونيكي (در وب سايت)؛ قابليت‌هاي ورود و ذخيرة اطلاعات؛ امكان طراحي انواع پايگاه و فرمت‌هاي ورود اطلاعات براي انواع مواد اطلاعاتي؛ امكان تعبية استانداردهاي لازم براي ورود و ذخيرة اطلاعات مانند مارك ايران، يوني مارك، و يا مارك موردنظر، و نيز فرمت سرعنوان‌هاي موضوعي، فرمت فهرست مستند اسامي، و فرمت موجودي[35]، امكان ورود اطلاعات به صورت دستي و نيز از طريق انتقال ركوردها (با استفاده از ديسك لرزان، لوح فشرده، يا از طريق شبكه)؛ امكان ورود اطلاعات از چند پايانه به‌طور همزمان؛ امكان كنترل و بازدارندگي در برابر هر نوع اشتباه در ورود اطلاعات مانند ورود داده‌هاي تكراري، غلط‌هاي املايي، و جز آن با توجه به نوع فيلدها، قابليت پيوند (برقراري رابطه) با فايل‌هاي جانبي و ارجاعي براي مستندسازي* (فهرست سرعنوان‌هاي موضوعي، فهرست مستند اسامي مشاهير و مؤلفان، اصطلاحنامه*ها)؛ امكان انتقال اطلاعات از نرم‌افزاراي ديگر (براساس استانداردهاي موجود و بدون بروز هرگونه مشكل مانند تكرار ركورد، نقص در داده‌هاي انتقالي، و يا جابه‌جايي در فيلدهاي اشتباه)؛ قابليت‌هاي جست‌وجو و بازيابي؛ داشتن دو سطح جست‌وجوي ساده و پيشرفته؛ قابليت جست‌وجو در انواع فيلدها (پديدآورندگان، عنوان‌ها، موضوع‌ها، شمارة راهنما، آي.اس.اس.ان.، آي.اس.بي.ان.، و جست‌وجوي عمومي در همة فيلدها)؛ امكان انجام انواع جست‌وجوها (عبارت دقيق، كليدواژه‌اي، سرعنواني، كوتاه‌سازي و برش واژه‌ها، تركيب بولي، قابليت محدودسازي نتايج جست‌وجو براساس زبان، تاريخ نشر، محدودة زماني، محل نگهداري مدرك، و نوع مدرك)؛ قابليت محدود كردن جست‌وجو به يك يا چند فيلد خاص؛ امكان جست‌وجوي عمومي در همه فيلدهاي جست‌وجوپذير؛ امكان ذخيرة سابقة جست‌وجو[36] براي استفاده‌هاي بعدي؛ استفاده از استاندارد رابط دروازه‌هاي مشترك (سي.جي.آي.) [37] براي دستيابي به پايگاه‌هاي اطلاعاتي و سايت‌هاي راه دور؛ قابليت‌هاي نمايش اطلاعات؛ امكان نمايش نتايج جست‌وجو در سه سطح: بسيار خلاصه (هر ركورد در يك سطر)، متوسط، و كامل (ركورد كامل در يك صفحه)؛ امكان نمايش نتايج جست‌وجو در سه فرمت: فهرستبرگة استاندارد، برچسب‌دار، و يا فيلدهاي مارك؛ امكان مرتب‌سازي نتايج جست‌وجو توسط كاربر نهايي براساس سرشناسه، عنوان، تاريخ نشر، و مانند آنها؛ نمايش فهرستبرگه‌ها به صورت فرامتني (با مشخص كردن فيلدهاي فرامتني براي برقراري پيوند با ساير ركوردهاي همان نويسنده، همان موضوع، همان فروست، و مانند آنها)؛ نمايش محل نگهداري مدرك (محل نسخه‌هاي مختلف يك مدرك در بخش‌هاي مختلف كتابخانه)؛ نمايش وضعيت مدرك از نظر در امانت بودن، در دستِ سفارش بودن، در مرحلة فهرستنويسي بودن، مفقود بودن، و مانند آنها.

در مجموع، نرم‌افزار كتابخانه بايد از قابليت و كارآيي لازم براي استفادة كتابداران و نيز كاربران نهايي برخوردار باشد. كتابداران با آشنايي بيشتر و عميق‌تر نسبت به قابليت‌ها، امكانات، و ويژگي‌هاي نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي قادر خواهند بود نه تنها بهره‌گيري بيشتر و مؤثرتري از آنها در جهت كاركردهاي كتابخانه به عمل آورند، بلكه به طراحان نرم‌افزارها نيز در ارائة محصولات كارآمدتر و كامل‌تر كمك خواهند كرد. طراحي و توسعة نرم‌افزارهاي كتابخانه عرصة گسترده‌اي است كه كتابداران مي‌توانند با دانش خود در زمينة ارتباط‌شناسي، نيازشناسي، رفتارشناسي، سازماندهي، و اشاعة اطلاعات* نقش مؤثري در آن ايفا كنند.

 

توسعة نرم‌افزارهاي ايراني. از اواخر دهة 1360و پس از استفاده از نرم‌افزار سي.دي.اس./ آي.سيس توسط چند كتابخانه و مؤسسه، برخي شركت‌هاي نرم‌افزاري در ايران اقدام به ترجمه و توسعة نسخة فارسي سي.دي.اس./ آي.سيس كردند. بدين ترتيب، شركت‌هاي پارس آذرخش و نوسا توليدات خود را به كتابخانه‌هاي ايران عرضه داشتند. اين دو نرم‌افزار به تدريج و به موازات استفاده در كتابخانه‌ها بهبود يافت و نسخه‌هاي جديدي از آنها در اختيار كتابخانه‌ها قرار گرفت. در توسعه و اصلاح اين نرم‌افزارها، كتابداران نقش عمده‌اي داشتند و با ارزيابي‌هاي نقادانة خود در طول دهة 1370، نقاط قوت و ضعف آنها را به شركت‌هاي مربوط منعكس ساختند. همچنين، مقاله‌هاي ارائه شده در «همايش كاربرد و توسعة فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران» كه در آبان‌ماه 1378 در مشهد برگزار شد و نيز برخي پايان‌نامه‌هاي كارشناسي ارشد كتابداري  واطلاع‌رساني كمك فكري شاياني به توسعة نرم‌افزارهاي ايراني كرده است (1: 73- 79؛ 12: 91- 101؛ 161- 190). امروزه در ايران هفت نرم‌افزار كتابخانه‌اي وجود دارد كه همه براي استفاده در محيط ويندوز و وب طراحي شده‌اند. شركت‌هاي پارس آذرخش، نوسا، پويش كاوش، گنجينه، و مراكزي چون دانشگاه تهران، دانشگاه اصفهان، دبيرخانة هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور، و مانند آنها نرم‌افزارهايي تهيه كرده يا نسخه‌هاي جديد آنها را در دست تهيه دارند كه به لحاظ كيفيت كار نسبت به نسخه‌هاي قديمي‌تر و نيز نرم‌افزارهاي خارجي پيشرفته‌تر هستند. بيشتر اين نرم‌افزارها در حال حاضر خود را از قيد نرم‌افزار سي.دي.اس./ آي.سيس رها كرده و با امكانات جديدي چون دلفي، اوراكل[38]، و اس.كيو.ال. [39] طراحي شده‌اند. مؤسسات تهيه‌كنندة اين نرم‌افزارها با چاپ بروشور و كاتالوگ، و يا با طراحي پايگاه وب براي محصولات خود، قابليت‌ها و ويژگي‌هاي فني و عملياتي اين نرم‌افزارها را در دسترس گذارده‌اند (3؛ 4؛ 12: 91- 101؛ 15: 283- 306).

 

مآخذ: 1) رحيمي، علي‌رضا. «موفقيت و كارايي نظام‌هاي رايانه‌اي، معياري براي ارزيابي موفقيت نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي». در فهرست‌هاي رايانه‌اي: كاربرد و توسعه (مجموعه مقالات همايش كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران، 27 و 28 آبان 1378). مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد؛ تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهادسازندگي، 1379، ص 73- 89؛ 2) روحاني، زهرا. "Z39.50 مناسب‌ترين استاندارد تعريف شده و تنها رابط مطمئن در تبادل اطلاعات كتابخانه‌اي". در فهرست‌هاي رايانه‌اي: كاربرد و توسعه (مجموعه مقالات همايش كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران، 27 و 28 آبان 1378). مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد؛ تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهادسازندگي، 1379، ص 153- 160؛ 3) زره‌ساز، محمد. «بررسي عناصر و ويژگي‌هاي مطرح در رابط كاربر نرم‌افزار سيمرغ و تعيين ميزان رضايت دانشجويان دانشكده علوم تربيتي و روانشناسي دانشگاه فردوسي مشهد از تعامل با اين نرم‌افزار». پايان‌نامة كارشاسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني. مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد، 1383؛ 4) شاپوري، سودابه. «بررسي مشكلات موضوعي استفاده‌كنندگان از فهرست رايانه‌اي كتابخانه مركزي دانشگاه فردوسي». پايان‌نامة كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني. مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد، 1379؛ 5) غائبي، امير. «سنجش و ارزيابي نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي با تأكيد بر نرم‌‌افزارهاي موجود در ايران». پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌‌رساني. تهران: دانشگاه آزاد اسلامي، 1372؛ 6) فتاحي، رحمت‌الله. «آشنايي با ويژگي‌هاي نظام خودكار و نرم‌افزار كتابخانه». پيام كتابخانه. س. پنجم، 3 و 4 (پاييز و زمستان 1374): 6-16؛ 7) همو. ررويكردهاي نو به ساختار پيشينه‌هاي كتابشناختي و نمايش آثار در فهرست‌هاي گرافيكي با استفاده از فناوري فرامتن». در فهرست‌هاي رايانه‌اي: كاربرد و توسعه (مجموعه مقالات همايش كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران، 27 و 28 آبان 1378). مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد؛ تهران: مركز اطلاع‌سراني و خدمات علمي جهادسازندگي، 1379، ص 253- 268؛ 8) همو. «فهرست‌هاي رايانه‌اي نسل چهارم». پيام كتابخانه. س. پنجم، 1 و 2 (بهار و تابستان 1374): 28- 38؛ 9) همو. «فهرست‌هاي كامپيوتري و تفاوت آن با برگه‌دان». فصلنامه كتاب. دوره پنجم، 1 و 2 (بهار و تابستان 1373): 14- 36غ 10) فتاحي، رحمت‌الله؛ رداد، ايرج. نظام‌هاي رايانه‌اي يكپارچه كتابخانه. تهران: سازمان و اسناد كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران؛ انجمن كتابداري و اطلاع‌رساني ايران، 1382؛ 11) فتاحي، رحمت‌الله؛ پريرخ، مهري. «بررسي و ارزيابي كيفيت نمايش اطلاعات در فهرست‌هاي رايانه‌اي. در فهرست‌هاي اراينه‌اي: كاربرد و توسعه (مجموعه مقالات همايش كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران، 27 و 28 آبان 1378). مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد؛ تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهادسازندگي، 1379، ص 323- 352؛ 12) كمال‌پور، محبوبه. «معرفي نظام اينويتيو: به عنوان يك نرم‌افزار كتابخانه‌اي موفقز. در فهرست‌هاي رايانه‌اي: كاربرد و توسعه (مجموعه مقالات همايش كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران، 27 و 28 آبان 1378). مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد؛ تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهادسازندگي، 1379، ص 91- 101؛ 13) كوشا، كيوان. «فهرست‌‌هاي همگاني و شبكه جهاني وب: بررسي امكانات فهرست پيوسته كتابخانه‌هاي ملي در محيط وب». در فهرست‌هاي رايانه‌اي: كاربرد و توسعه (مجموعه مقالات همايش كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران، 27 و 28 آبان 1378). مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد؛ تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهادسازندگي، 1379، ص 161- 190؛ 14) موسوي، افشين. «بررسي تطبيقي كارايي نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي از ديدگاه فهرستنويسي». در فهرست‌هاي رايانه‌اي: كاربرد و توسعه (مجموعه مقالات همايش كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران، 27 و 28 آبان 1378). مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد؛ تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهادسازندگي، 1379، ص 247- 270؛ 15) يوسفي، احمد؛ داوودزاده، سيروس. «بررسي مشكلات نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي (نوسا، پارس آذرخش و كاوش) در انتقال اطلاعات از سي دي مارك و اينترنت». در فهرست‌هاي رايانه‌اي: كاربرد و توسعه (مجموعه مقالات همايش كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران، 27 و 28 آبان 1378). مشهد؛ دانشگاه فردوسي مشهد؛ تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهادسازندگي، 1379، ص 283- 306؛

16) Beheshti, J., Large, V; and M. Bialek. "Public Access Catalogue Extension (PACE). A Browwsable Graphical Interface". Information technologies and Libraries. Vol.15, No.4 (1996): 231- 240; 17) Crawford, C; Tom, L. C; and Pawles, J. A. "A Survey of Subject Access to academic Library Catalogs in great Britain". Journal of Librarianship and Information Science. Vol.25, No.2 (1993): 85- 93; 18) Lam, Vinh. "Online Catalogs User Interfaces", Project for Vietnamese Libraries, 2001. [On-line]. Available: http:// www.leaf-vn.org/newsletter4.htm. [28Nov. 2004]; 19) Moen, William. "The ANSI/ NOSO Z39.50 Protocol: Information Retrieval in the Information Infrastructure". 2004. [On- line]. Available: http://www.cni.org/pub/ NISO/ docs/Z39.50-brochure/5. obrochure.part01.html. [28Nov. 2004]; 20) "Planning and Evaluating Library Automation Systems", 2004. [On-line]. Available: http://d;os/ dps/state/fl.is/bld/ Library_Tech/ Autoplan.htm. [28Nov. 2004]; 21) Ridley, Mike. "BOPAC2 (Bradford OPAC). University of Bradford, Department of Computing", 2004. [On-line]. Available: http:// www.bopac2/ comp.brad.ac.uk/ ~bopac2/ [28 Nov. 2004]; 22) Schrock, Kathy. "Library Automation: A Buyine Guide". [On- line]. Available: http:// www.techlearning.com/story/ showArticle.jhtml? articleID= 17602661. [28Nov. 2004]; 23) Shires, Nancy; Olzsak, Lydiap. "What our Screens Should Look Like: an Introduction to Affection to Effective OPAC Screen". RQ (Spring 1992): 357- 369; 24) Yu, Li- Chuan; Lin, Tsung- Yuan. "What Should we Consider for Interface Design?". [On-line]. Available: http:// slis- two. Lis.fsu.edu/~design/ interface/resource- html. [28Nov. 2004].

رحمت‌الله فتاحي؛ مهري پريرخ



[1]. Main Frame

[2]. Dos

[3]. Pascal

[4]. COBOL

[5]. Quick BASIC

[6]. Perl

[7]. Controlled vocabulary

[8]. Exact phrase

[9]. Browsing

[10]. User interface

[11]. Menu- driven

[12]. Stand-alone

[13]. BRS (Bibliographic Retrieval Services)

[14]. Adjacency operators

[15]. Truncation

[16]. Command- Driven

[17]. Delphi

[18]. Range specifier

[19]. Graphical User Interface (GUI)

[20].  Icons

[21]. Mouse

[22]. Scrollbar

[23]. Hypertext search

[24]. Hyperlinks

[25]. Web- Based Library Softwares

[26]. Net

[27]. ASP

[28]. PHP4

[29]. VB.Net

[30]. C#

[31]. Client- server architecture

[32]. Checklist

[33]. QUIS (Questionnaire for User Interaction Satisfaction)

[34]. BOPAC

[35]. Holdings format

[36]  .Search history

[37]. Common Gateways Interface (CGI)

[38]. ORACLE

[39]. SQL

پدیدآور
رحمت الله فتاحی و مهری پریرخ
کلمات کلیدی
 
توضیحات
 
تعداد بازدید
41
موضوع
 
نام و نام خانوادگی ویرایشگر
 
آدرس پست الکترونیکی
 
صفحات فرعی
 
مقالات جدید
 
زمان آخرین تغییر 1397/05/21 08:36 ق.ظ توسط Jafari, Talieh