Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ن

 

نشر[1] . نشر مجموعه فعاليت‌هايي است كه منجر به انتشار منابع اطلاعاتي مانند كتاب و مجله و مانند آن، در شكل‌هاي مختلف نظير چاپي و الكترونيكي مي‌شود. اين فعاليت‌ها توسط افراد حقيقي و حقوقي متعددي انجام مي‌شود كه در مجموع صنعت نشر[2]  را تشكيل مي‌دهند. فعاليت‌هايي مانند تأليف، ترجمه، ويراستاري، حروفچيني، صفحه‌آرايي، طراحي، ليتوگرافي، چاپ، بازاريابي، توزيع، و غيره كه عمدتآ توسط افراد يا نهادهايي مانند چاپخانه، كتابفروشي، پخش عمده، ناشر، و غيره انجام مي‌شود در حوزه نشر قرار مي‌گيرند. اين فعاليت توسط نهادي به‌نام ناشر[3]  يا مؤسسه انتشاراتي[4]انجام يا رهبري مي‌شود. ناشر، رابط بين توليدكننده و مصرف‌كننده اطلاعات است. مهم‌ترين فرايندهاي نشر را به‌شكل زير مي‌توان دسته‌بندي كرد (42:3).

1. توليد محتوا. منظور از محتوا[5]  آن چيزي است كه دركتاب، مقاله، پايگاه اطلاعاتي، و غيره وجود دارد. توليد محتوا مرحله اساسي و مقدماتي در فرايند نشر است كه عمدتآ توسط نويسندگان، محققان، مترجمان، و ويراستاران صورت مي‌پذيرد. روزانه اطلاعات زيادي به شكل كتاب، مقاله، گزارش، و غيره توليد مي‌شود، اما بخش عظيمي از اين اطلاعات به دلايل مختلف هرگز منتشر نمي‌شوند و دسترسي عمومي به آنها عملا ناممكن است. بنابراين، اطلاعاتي موضوع صنعت نشر است كه توسط مؤسسات انتشاراتي دولتي يا خصوصي يا ساير نهادها و افراد به شكل‌هاي مختلف منتشر شده و در اختيار عموم قرار گيرد.

نگارش نهايي محتواي خاص منابع اطلاعاتي مانند كتاب ممكن است توسط گروه‌هاي مختلفي نظير نويسندگان، مترجمان، ويراستاران ادبي، و يا ويراستاران علمي صورتپذيرد. معمولا ناشر، حلقه ارتباطي بين اين گروه‌هاست، زيرا ناشر ابتدا كتاب، مقاله، يا هر محتواي ديگر را از نويسنده يا مترجم تحويل مي‌گيرد. سپس، در صورت نياز، توسط ويراستاران مختلفي كه در خدمت ناشر هستند، ويرايش مي‌شود. پس از طي مراحل فوق كه عمدتآ منجر به تغيير يا اصلاح ادبي و يا محتوايي اثر مي‌شود، منبع مورد نظر براي آماده‌سازي فني به بخش‌هاي ديگر مي‌رود (3: 42-43).

2. آماده‌سازي فني محتوا. آماده‌سازي فني فرايندي است كه از طريق آن محتواي مورد نظر براي چاپ و نشر آماده مي‌شود. مهم‌ترين گروه‌هاي فعال در اين بخش عبارتند از: حروفچين‌ها، نمونه‌خوان‌ها، صفحه‌بندها، گرافيست‌ها، و ليتوگراف‌ها.

افراد و متخصصان زيادي در آماده‌سازي فني منبع دخالت دارند. البته ممكن است ناشران، اين افراد را در استخدام خود داشته باشند و يا از خدمات افراد و شركت‌هاي ديگر استفاده و هزينه آن را پرداخت كنند. به هر حال، پس از آنكه متن مورد نظر از لحاظ علمي و ادبي ويرايش شد، اقدام به واژه‌پردازي[6]آن مي‌شود. حروف‌نگاري به‌وسيله واژه‌پردازها و توسط افرادي كه به همين منظور آموزش لازم را ديده‌اند صورت مي‌پذيرد. پس از حروفچيني كار نمونه‌خواني صورت مي‌گيرد. نمونه‌خواني عملي است كه از طريق آن نمونه‌خوان براي جلوگيري از اشتباهات تايپي، متن حروفچيني شده را با متن اصلي مقابله مي‌كند. پس از نمونه‌خواني كار صفحه‌بندي[7]شروع مي‌شود. صفحه‌بندها با استفاده از نرم‌افزارهاي واژه‌پردازي و صفحه‌بندي، متن تايپ شده را از نظر اندازه، نوع و زيبايي حروف، حاشيه متن و صفحه، فاصله بين كلمات، فاصله بين سطرها، اندازه و شكل عنوان‌ها، جاي تصاوير، سرصفحه و پاصفحه، شماره صفحه، و ساير ملاك‌هاي فني و زيبايي‌شناختي تنظيم مي‌كنند. اين افراد بايد حس زيبايي‌شناختي خوبي داشته باشند و با نرم‌افزارهاي صفحه‌بندي نيز آشنا باشند، زيرا پس از صفحه‌بندي، متن مورد نظر عينآ چاپ مي‌شود (1: 79-95؛ 3: 44).

3. چاپ و نشر در مورد منابع چاپي. توليد نهايي معمولا به شكل‌هاي مختلف به بازار عرضه مي‌شود. معمول‌ترين روش‌ها عبارتند از: شكل چاپي و شكل الكترونيكي. چاپ و نشر مرحله‌اي است پس از آماده‌سازي محتوا كه معمولا با سرمايه‌گذاري ناشر و توسط گروه‌هاي ديگر مانند ليتوگراف‌ها و چاپخانه‌ها انجام مي‌شود. كار چاپ تا حدودي با كار عكاسي قابل مقايسه است، زيرا افرادي به‌نام ليتوگراف از متن مورد نظر عكس و فيلم تهيه مي‌كنند و سپس آن را بر روي صفحه حساسي به‌نام زينك منتقل مي‌كنند. چاپخانه، زينك مورد نظر را كه توسط ليتوگرافي در اختيار وي قرار مي‌گيرد، به دستگاه چاپ مي‌بندد و به تعداد مورد نظر منتشر مي‌كند. پس از چاپ، دستگاه‌هاي مخصوصي كار برش، ته‌دوزي، و صحافي را انجام مي‌دهند و كتاب مورد نظر توسط ناشر و مراكز پخش به بازار عرضه مي‌شود. البته با پيشرفت فناوري‌هاي مربوط به ليتوگرافي و چاپ، تغييرات شگرفي در اين مراحل صورت گرفته است.

در نشر الكترونيكي انتشار محتواي آماده شده از طريق ديسك‌لرزان، ديسك نوري، دي وي دي (ديسك‌هاي چندمنظوره)، وب، و غيره صورت مي‌پذيرد. انتشار منابع اطلاعاتي از طريق ريزبرگه، ريزفيلم، نوارهاي كاست، نوارهاي ويدئويي، و غيره نيز مرسوم است. امروزه نشر الكترونيكي، توليد منابع اطلاعاتي (به‌خصوص منابع مرجع) پايگاه‌هاي اطلاعاتي و مجلات را تحت‌تأثير قرار داده است (3: 44-45).

4. بازاريابي و توزيع. تبليغ، بازاريابي، توزيع، و فروش آخرين مرحله در فرايند نشر است. با توجه به نوع چاپ و نشر، منابع اطلاعاتي به روش‌هاي مختلف به بازار عرضه مي‌شود. مسلم است كه دسترسي به تمامي بازارهاي ملي و بين‌المللي در توان يك ناشر نيست. مهم‌ترين كانال‌هاي توزيع محصولات نشر مراكز عمده پخش، كتابفروشي‌ها، فروشگاه‌هاي الكترونيكي كتاب، نمايشگاه‌ها، و وب سايت ناشران هستند. شبكه توزيع منابع اطلاعاتي با توجه به نوع منابع، گستردگي و تنوع خاصي دارد. معمولا كتاب‌ها از طريق ناشران، مراكز عمده پخش، و كارگزاران در اختيار كتابفروشي‌هايي قرار مي‌گيرد كه در تمامي شهرها و محلات پراكنده هستند (3: 45-47).

انواع ناشران. ناشران را از جهات مختلف مي‌توان دسته‌بندي كرد: از نظر شكل منابع اطلاعاتي مي‌توان آنها را به ناشران مجله، كتاب، گزارش، و غيره دسته‌بندي كرد؛ از نظر روش چاپ، ناشران به الكترونيكي و چاپي؛ از نظر وابستگي به بخش‌هاي مختلف، به ناشران دولتي، خصوصي، دانشگاهي، و غيره؛ و از نظر محتوا، به ناشران درسي، متون دانشگاهي، تخصصي، و عمومي دسته‌بندي مي‌شوند. به همين شكل مي‌توان دسته‌بندي‌هاي ديگري مانند ناشران انتفاعي و غيرانتفاعي، ناشران كودك، خودناشران[8]  (نويسنده يا مترجمي كه ناشر اثر خود است) و غيره نيز ارائه كرد (1: 58-67؛ 3: 43-44).

قيمت‌گذاري[9]  محصولات نشر. به‌طور كلي با توجه به محصول نهايي نشر دو نوع نظام قيمت‌گذاري وجود دارد: قيمت‌گذاري ثابت و متغير. در نخستين نظام، محصولات نشر بر اساس نسخه واحد مانند هر نسخه از يك كتاب قيمت‌گذاري مي‌شوند. اين نوع نظام قيمت‌گذاري از گذشته‌هاي دور براي انواع محصولات چاپي مانند كتاب، مجله، و ساير محصولات غيرالكترونيكي مثل ريزنگار ها، فيلم، نوار كاست، و غيره به‌كار مي‌رود. فروش مجله و ساير ادواري‌ها بيشتر به صورت اشتراك سالانه است.

با رواج نشر الكترونيكي و امكان استفاده چندين نفر از يك منبع واحد در محيط شبكه محلي و راه دور، قيمت‌گذاري اين نوع محصولات نيز پيچيده‌تر شد. از آن پس، بر اساس نوع مصرف و استفاده، قيمت‌هاي متفاوتي اعمال مي‌شود. محصولات الكترونيكي ممكن است در قالب‌هاي قابل حمل مانند ديسك نوري و لرزان و غيره باشند و يا از طريق نظام‌هاي پيوسته، مانند اينترنت ارائه شوند. در نوع اول، در صورتي كه مجوز شبكه‌سازي و استفاده همزمان چندين نفر وجود نداشته باشد، قيمت‌گذاري ثابت و براي نسخه واحد انجام مي‌شود. قيمت‌گذاري در نسخه چندكاربره[10]  يا شبكه‌اي متغير است، زيرا در اين روش چندين نفر به طور همزمان مي‌توانند از يك محصول استفاده كنند. نوع شبكه مانند شبكه محلي (لن)[11]  يا شبكه گسترده (ون)[12] ؛ تعداد كل استفاده‌كنندگان؛ تعداد استفاده‌كنندگان همزمان؛ نوع سازمانِ استفاده‌كننده مانند دانشگاهي، انتفاعي يا غيرانتفاعي؛ ميزان استفاده؛ و عوامل متعدد ديگر متغيرهايي هستند كه قيمت‌ها را تغيير مي‌دهند. حتي ممكن است روش قيمت‌گذاري يك پايگاه اطلاعاتي واحد براي يك ناشر و ميزبان با ديگران متفاوت باشد. اگر پايگاهي به‌صورت فصلي روزآمد شود، بسياري از ناشران از كتابخانه مي‌خواهند پس از ارسال نسخه جديد نسخه قبلي را عودت دهد يا آن را معدوم سازد. به عبارت ديگر، پايگاه اطلاعاتي به صورت استيجاري و طي قراردادي مكتوب كه نحوه و مدت استفاده از آن مشخص شده است، در اختيار كتابخانه‌ها قرار مي‌گيرد و پس از پايان قرارداد بايد عودت گردد. 

محصولات نشر الكترونيكي ممكن است از طريق خدمات ميزبانان پيوسته[13]  نيز ارائه شود. ميزبانان شركت‌هايي هستند كه از طريق شبكه‌هاي ارتباطي راه دور و نرم‌افزارهاي بازيابي اطلاعات، پايگاه‌هاي اطلاعاتي مرجع و ساير منابع را در اختيار كتابخانه‌ها و افراد قرار مي‌دهند. قيمت‌گذاري در اين نظام‌ها بسيار پيچيده‌تر از نظام‌هاي چاپي و ديسك نوري است. در اين روش علاوه بر روش‌هاي قيمت‌گذاريِ نسخه‌هاي چندكاربره قابل‌حمل، روش‌هاي ديگر نيز وجود دارد. بعضي از ميزبانان هزينه ثابت و پايه‌اي را به‌عنوان هزينه اوليه يا هزينه اشتراك دريافت مي‌كنند و از آن پس به ازاي ميزان خروجي از پايگاه اطلاعاتي و نوع آن مبلغي را دريافت مي‌كنند. مثلا خروجي مربوط به اطلاعات توصيفي يا چكيده ممكن است قيمت متفاوتي داشته باشد. تعداد ايستگاه‌هاي جست‌وجو، تعداد كاركنان سازمان، ساعات استفاده، نوع استفاده، داشتن اشتراك نسخه چاپي و الكترونيكي قابل حمل، استفاده از متن كامل، و عوامل ديگر ممكن است قيمت‌ها را به‌شدت افزايش دهد. بيشتر ميزبانان بر اساس ميزان استفاده تخفيف‌هاي بيشتري اعمال مي‌كنند. يعني هر چه ميزان خروجي بيشتر باشد قيمت واحد آن كاهش خواهد يافت. بر اين اساس تعدادي از كتابخانه‌ها و سازمان‌ها براي استفاده هر چه بيشتر از اين تخفيف‌ها ائتلافي[14]  را به‌وجود مي‌آورند كه به صورت واحد با ميزبان مربوط قرارداد امضا مي‌كنند. در اين صورت با توجه به افزايش استفاده از خدمات ميزبانان، قيمت واحد به‌شدت كاهش مي‌يابد و صرفه‌جويي زيادي حاصل مي‌شود.

قيمت‌گذاري مجلات الكترونيكي و منابع متن كامل تا حدود زيادي با قيمت‌گذاري پايگاه‌هاي اطلاعاتي كتابشناختي، چكيده‌نامه‌ها، و ساير منابع متفاوت است. براي مثال در صورتي كه كتابخانه‌اي مجله چاپي را مشترك باشد، دسترسي به شكل الكترونيكي آن از طريق اينترنت رايگان يا با پرداخت حداكثر 30 درصد هزينه اضافي قابل دسترسي است. هزينه مجلات الكترونيكي و اينترنتي نيز ممكن است بر اساس دريافت حق اشتراك يا روش‌هاي ديگر باشد. در حالت نخست كتابخانه‌ها يا افراد با پرداخت هزينه اشتراك ثابت مي‌توانند از مجله مورد نظر استفاده كنند. البته هزينه اشتراك يك مجله ممكن است بر اساس تعداد افرادي كه همزمان از آن استفاده مي‌كنند متفاوت باشد. افزايش مجلات اينترنتي و قيمت بالاي اشتراك سالانه، شيوه‌هاي جديدي را رونق داده كه به آن خدمات تحويل مدرك[15]  مي‌گويند. در اين روش كتابخانه‌ها و افراد به‌جاي پرداخت هزينه سنگين اشتراك دوره كامل مجله، هزينه مقالاتي را مي‌پردازند كه از آن استفاده واقعي كرده‌اند. به‌اين‌ترتيب، به كاربران اجازه داده مي‌شود در اطلاعات توصيفي، چكيده، و حتي فهرست مندرجات تمامي دوره‌هاي مجلات جست‌وجو و آن را رايگان دريافت كنند. اما اگر به متن كامل مقاله‌اي نياز داشتند، به ازاي هر بار استفاده از متن كامل يك مقاله، هزينه آن را بايد جداگانه پرداخت كنند. استفاده از اين روش به‌جاي اشتراك مجلات گران‌قيمتي كه بر اساس آمار كتابخانه‌ها سالي يك‌بار نيز استفاده‌اي از آن نمي‌شود، مورد استقبال زياد كتابخانه‌ها و افراد قرار گرفته است. با استفاده از اين روش، بدون پرداخت هيچ هزينه اشتراك، مي‌توان مجلات بيشتري را در اختيار مراجعان كتابخانه گذاشت (2: 229-241؛ 3: 47-52، 253-269).

فناوري اطلاعات و صنعت نشر. با توجه به اينكه تمامي محصولات نهايي نشر، اطلاعاتي است كه مي‌توان آن را به شكل الكترونيكي تبديل كرد، صنعت نشر بيشترين تأثير را از فناوري اطلاعات پذيرفته است. اين تأثيرات را از دو جنبه مختلف مي‌توان بررسي كرد:

1. كاربرد فناوري اطلاعات در نشر سنتي. فناوري اطلاعات تقريبآ بر تمامي فرايندهاي توليد كتاب و مجله از قبيل واژه‌پردازي، صفحه‌بندي، ليتوگرافي، چاپ، بازاريابي، توزيع، و فروش تأثير گذاشته است؛ تا جايي كه امروزه بعضي از حرفه‌هاي چاپ نشر سنتي مانند حروفچيني سربي، ليتوگرافي سنتي با استفاده از دوربين عكاسي، و بسياري از تجهيزات چاپ سنتي در حال از بين رفتن هستند. فناوري اطلاعات به سرعت جايگزين اين ابزارهاي سنتي مي‌شود، هزينه‌ها كاهش يافته و سرعت و كيفيت توليد محصولات نشر سنتي افزايش يافته است. بازاريابي و فروش محصولات نشر سنتي نيز از فناوري اطلاعات به‌شدت تأثير گرفته‌اند. براي مثال فروشگاه‌هاي الكترونيكي كتاب تهديدي جدي براي شيوه‌هاي سنتي كتابفروشي است. در فروشگاه‌هاي الكترونيكي مي‌توان در ميليون‌ها جلد كتاب موجود جست‌وجو، انتخاب، و در همان لحظه خريد كرد و كتاب را در منزل تحويل گرفت؛ حتي مي‌توان تصوير پشت جلد كتاب، فهرست مندرجات، صفحات مقدماتي، و بسياري از اطلاعات مربوط به نويسنده و غيره را نيز رايگان ملاحظه كرد. چنين فروشگاه‌هايي امكان ارسال اطلاعات مربوط به كتاب‌هاي جديد به‌صورت خودكار را نيز دارند. رواج نشر روميزي به تنهايي نشان‌دهنده تأثير عميق فناوري اطلاعات بر نشر سنتي است. نشر روميزي به معني انجام تمامي فرايندهاي نشر مانند حروفچيني، صفحه‌بندي، ليتوگرافي، چاپ، و صحافي كتاب يا مجله با استفاده از رايانه و نرم‌افزارها و سخت‌افزارهاي مرتبطي است كه در فضاي بسيار كم روي ميز جاي مي‌گيرند (1: 112-115؛ 3: 55؛ 4: ذيل واژه).

2. توليد محصولات الكترونيكي. تأثير اصلي فناوري اطلاعات بر صنعت نشر مربوط به توليد محصولات جديد الكترونيكي است. امروزه ميليون‌ها صفحه اطلاعات به شكل الكترونيكي توليد و توزيع مي‌شوند. اين محصولات بدون محدوديت مكاني و زماني، قابل جست‌وجو و بازيابي هستند. انبوهي از اطلاعات در يك فضاي بسيار كوچك مانند ديسك نوري نگهداري مي‌شوند، به طوري كه اطلاعات يك كتابخانه بسيار بزرگ را مي‌توان در يك جيب يا كيف دستي جاي داد. كاهش هزينه توليد و توزيع، افزايش سرعت توليد، امكان روزآمدسازي، و دسترسي به اطلاعات از ديگر مزاياي ويژه اين شيوه از توليد است. به‌دليل اين مزايا امروزه تقريبآ تمامي پايگاه‌هاي اطلاعاتي و بسياري از منابع مرجع مانند كتابشناسي‌ها، چكيده‌نامه‌ها، نمايه‌نامه‌ها، فهرست كتابخانه‌ها، روزنامه‌ها و مجلات، دايره‌المعارف‌ها و سالنامه‌ها، راهنماها، و بسياري از منابع اطلاعاتي ديگر به شكل الكترونيكي نيز توليد و توزيع مي‌شوند. افراد، شركت‌ها، دانشگاه‌ها، سازمان‌هاي غيرانتفاعي ملي و بين‌المللي، و ناشران تجاري بسياري از اطلاعات خود را به اين شيوه و گاهي به صورت رايگان در اختيار عموم قرار مي‌دهند. به هر شكل، فرايندهاي جديد توليد و مصرف اطلاعات، صنعت نشر را به‌شدت متحول ساخته است و اين موضوع جنبه‌هاي مختلف كتابداري و اطلاع‌رساني را نيز تحت تأثير قرار داده است، زيرا بسياري از اطلاعات به شكل الكترونيكي توليد، سازماندهي، پردازش، و نگهداري شده و به مصرف‌كنندگان نهايي ارائه مي‌شوند. به عبارت ديگر، بسياري از فرايندهاي كاري كتابداران و كتابخانه‌ها توسط ناشران و توليدكنندگان اطلاعات انجام مي‌شود (3: 55-58).

 

مآخذ: 1) آذرنگ، عبدالحسين. مباني نشر كتاب. تهران: سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها (سمت)، 1381؛ 2) باليو، ديويد ب.؛ نانسي اچ. نايت. "ايجاد الگوهاي جديد قيمت‌گذاري براي نشر الكترونيكي". ترجمه حميد محسني. در فراگام‌هايي در اطلاع‌رساني 3: گزيده مقالات بيستمين كنفرانس اطلاع‌رساني پيوسته، دسامبر 1996. به كوشش حميد محسني و احمد يوسفي. تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهاد سازندگي،1379، ص. 229-241؛ 3) محسني، حميد. مجموعه‌سازي و خدمات تحويل مدرك. تهران: نشر كتابدار، 1382؛

4) Prytherch, Ray. Harrod᾽s Librarian᾽s Glossary: 9000 Terms Used in Information Management, Library Science, Publishing, the Book Trade and Archive Management. 8th. ed. S.V. "Desktop Publishing".

            حميد محسني

 

 



 

[1]. Publishing

[2]. Publishing industry

[3]. Publisher

[4]. Publishing house

[5]. Content

[6]. Type

[7]. Page make up

[8]. Selfpublishers

[9]. Pricing

[10].  Multiple user

[11]. Local Area Network (LAN)

[12]. Wide Area Network (WAN)

[13]. Online hosts

[14]. Coalition

[15]. Document Delivery Services

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ن