دايرة المعارف كتابداري و اطلاع‌رساني(نسخه آزمایشی)

نظام ملي اطلاع‌رساني (ناتيس)[1] . اين نظام از فراهم‌آورندگان اطلاعات و منابع اطلاعاتي به شيوه‌اي هماهنگ در جهت منافع كاربران بهره‌برداري مي‌كند. انديشه اوليه نظام ملي كتابخانه‌اي در ايالات متحده امريكا و اروپا، به قرن نوزدهم و حتي پيش از آن باز مي‌گردد؛ يعني زماني كه امانت بين‌كتابخانه‌اي در اين كشورها امكان‌پذير شد. در 1930، كنيون در گزارش خود (1929) پيشنهاد كرد به‌منظور تشكيل يك دستگاه ملي اطلاع‌رساني، كتابخانه ملي مركزي بريتانيا تأسيس شود. جنگ جهاني دوم (1939-1345) عرصه‌هاي جديدي براي فعاليت‌هاي پژوهشي گشود و متعاقب آن وجود يك شبكه ملي اطلاع‌رساني، عمدتآ متكي بر منابع اطلاعاتي مكتوب و موضوعات مختلف، به‌ويژه حوزه‌هاي علوم، مهندسي، و فناوري ضرورت پيداكرد.

در اواخر دهه 1960 شوراي بين‌المللي انجمن‌هاي علمي[2]  به موضوع رشد انتشارات علمي پرداخت. در 1971 اين شورا با همكاري يونسكو همايشي بين‌الدولي در مورد نظام جهاني اطلاع‌رساني در حوزه علوم و فناوري (يونيسيست) برگزار كرد. در 1974، بخش سندپردازي، كتابخانه، و آرشيوهاي سازمان يونسكو[3]  همايش بين‌الدولي ديگري (همايش ناتيس) برگزار كرد كه موضوع آن طراحي زيرساخت‌هاي ايجاد مراكز سندپردازي، كتابخانه‌ها، و آرشيوهاي ملي بود. مباحث اين همايش حول پنج محور بود: 1) بررسي پيشنهادهاي متخصصان در گردهمايي‌هاي منطقه‌اي گذشته؛ 2) طراحي يكپارچه ساختارهاي تمامي مراكز سندپردازي، كتابخانه‌ها، و آرشيوها؛ 3) كنترل جهاني كتابشناختي؛ 4) برنامه‌ريزي براي فناوري اطلاعات؛ و 5) برنامه‌ريزي در مورد نيروي انساني حوزه اطلاع‌رساني.

علي‌رغم اينكه اطلاعات يكي از حياتي‌ترين منابع هر كشور محسوب مي‌شود، اما در اين همايش سازماندهي و اشاعه منظم اطلاعات چندان مورد توجه قرار نگرفت. اين همايش اتخاذ سياست ملي اطلاع‌رساني را توصيه كرد، اما كنترل جهاني كتابشناختي را بايد برنامه‌اي درازمدت در يك نظام اطلاعاتي جهان شمول تلقي كرد كه هدف آن كنترل و تبادل اطلاعات كتابشناختي خواهد بود. كنترل جهاني كتابشناختي به‌واسطه تأسيس يك مركز بين‌المللي صورت واقعيت به خود مي‌گرفت. اين مركز كه بعدها در كتابخانه بريتانيا تأسيس شد، گزارش مربوط به برنامه‌ريزي نيروي انساني، گرايش‌هاي موجود در آموزش، و تربيت نيروي انساني را ارزيابي كرد و در نهايت به‌منظور بهره‌گيري در برنامه‌هاي آموزشي مراكز سندپردازي، كتابخانه‌ها، و آرشيوها، يك برنامه درسي پايه مورد توافق بين‌المللي را پيشنهاد كرد.

اهداف همايش  ناتيس عبارت بودند از: 1) تدوين يك سياست ملي؛ 2) جلب نظر كاربران؛ 3) ترويج عادات خواندن؛ 4) ارزيابي نيازهاي كاربران؛ 5) تحليل منابع اطلاعاتي موجود؛ 6) تحليل منابع انساني؛ 7) طراحي ساختار سازماني؛ 8) تدارك نيروي انساني براي  ناتيس؛ 9) برنامه‌ريزي در مورد ملزومات فني مورد نياز ناتيس؛ 10) تدوين چارچوپ قانون‌گذاري در ناتيس؛ 11) حمايت مالي از ناتيس؛ 12) كنترل جهاني كتابشناختي؛ 13) كمك به دولت‌هاي عضو، به‌ويژه ارائه پيشنهادهايي در زمينه روش‌هاي مناسب، كاربرد فناوري اطلاعات، و رشد و گسترش آموزش و تربيت حرفه‌اي؛ 14) پيشبرد كنترل جهاني كتابشناختي؛ 15) ]تدوين[ برنامه عملي درازمدت براي برنامه‌ريزي‌هاي نظام‌هاي ملي و منسجم اطلاع‌رساني؛ و 16) تشكيل همايش ديگري در سال 1978 (كه در عمل در 1979 برگزار شد).

بعد از همايش [1974]، متخصصان در 1975 با هدف طراحي برنامه‌اي عملي جهت كنترل جهاني كتابشناختي گرد هم آمدند. در 1978 نيز همايش جامعي در همين زمينه برگزار شد.

در نخستين شماره >خبرنامه ناتيس<[4] (كه بعدها در <خبرنامه يونيسيست<[5] ادغام شد) مفهوم ناتيس بيشتر شرح داده شد. مفهوم ناتيس ضرورت تأسيس نظام‌هاي ملي اطلاع‌رساني با استفاده از خدمات مراكز سندپردازي، كتابخانه‌ها، و آرشيوها را به دولت‌ها گوشزد مي‌كرد تا اطلاعات با سهولت بيشتر در دسترس قرار گيرد. به‌علاوه، خبرنامه از آنها مي‌خواست تا مسئوليت آموزش شهروندان را برعهده گيرند. هسته‌هاي مركزي در تعدادي از كشورها، عمومآ در كتابخانه‌هاي ملي، تأسيس شد؛ هرچند كه در بسياري از كشورها كتابخانه‌هاي ملي براي مواجهه با رشد و گسترش خدمات اطلاع‌رساني به‌ميزان مورد انتظار تجهيز نشده بودند.

اين همايش نتوانست اهداف درازمدت خود را توجيه كند. انديشه سياست ملي اطلاع‌رساني در كشورهاي صنعتي توسط صاحبان ديرينه منافع، و در كشورهاي در حال توسعه به‌واسطه حسادت‌هاي حقير ناكام ماند. فقط كشور جامائيكا برنامه ناتيس را واقعآ اجرا كرد؛ هرچند كه برخي تجربيات آزمايشي در بعضي از كشورهاي ديگر نيز به اجرا درآمد. كشورهاي صنعتي و كشورهاي در حال توسعه، به برنامه‌هاي يونيسيست و ناتيس به‌عنوان برنامه‌هاي رقيب يكديگر (و نه به‌عنوان برنامه‌هاي مكمل) نگريستند. با اين وجود، همايش ناتيس به رشد و گسترش كنترل جهاني كتابشناختي و ساماندهي بهتر فهرستنويسي بين‌المللي منجر شد. همچنين همايش ناتيس موجب تحرك جديدي در زمينه ساماندهي وضعيت آموزش و تربيت حرفه‌اي شد و براي حرفه كتابداري و اطلاع‌رساني به‌عنوان حرفه‌اي بين‌المللي، شالوده‌اي فراهم كرد. برگزاري اين همايش به افزايش حجم انتشارات در موضوع‌هاي مربوط در دهه‌هاي 1970 و 1980 كمك كرد. به‌سبب رقابت‌هاي داخلي يونسكو و كناره‌گيري ايالات متحده امريكا و انگلستان از يونسكو در سال‌هاي 1984-1985، و نيز به‌سبب ركود جهاني اقتصاد، ميزان تلاش يونسكو در استمرار برنامه ناتيس به حداقل رسيد.

در 1978، يونيسيست و ناتيس با هدف تشكيل برنامه عمومي اطلاع‌رساني (جي.آي.پي.)[6]  در هم ادغام شدند. كميته برنامه عمومي اطلاع‌رساني كتابخانه بريتانيا كه در دهه 1970 فعال شده بود، در اوايل دهه 1980 به‌تدريج منحل شد. در 1988، برنامه عمومي اطلاع‌رساني و كتابخانه، مركز سندپردازي و آرشيوهاي يونسكو با هدف تشكيل دفتر برنامه‌ها و خدمات اطلاع‌رساني در هم ادغام شدند. به‌تدريج، ناتيس نيز به نفع يونيسيست حذف شد. در برنامه ميان مدت اخير يونسكو نيز تمامي اشارات به يونيسيست حذف شده است.

با اين همه، به تازگي كتابي به قلم مايكل هيل در بريتانيا منتشر شده كه در آن نويسنده چشم‌انداز گسترده‌تري از مفهوم ناتيس به‌دست مي‌دهد و در آن به جاي نظام‌ها[7] ، به سياست‌ها[8] پرداخته است.