پرش به محتوای اصلی

دايرة المعارف كتابداري و اطلاع‌رساني(نسخه آزمایشی)

برو به جستجو
آ
الف
ب
پ
ت
ث
ج
چ
ح
خ
د
ذ
ر
ز
ژ
س
ش
ص
ض
ط
ظ
ع
غ
ف
ق
ک
گ
ل
م
ن
و
ه
ی
  
دايرة المعارف كتابداري و اطلاع‌رساني(نسخه آزمایشی) > صفحات دايرة المعارف > نقشه  

نقشه

بازگشت به فهرست مقالات ن

 

نقشه. نقشه جغرافيايي، نمايش قسمت يا تمام سطح زمين، يا يكي از اجرام سماوي بر سطح مسطح است، به قسمي كه هر نقطه در رسم مطابق با موضوع جغرافيايي يا سماوي باشد. نقشه ممكن است مربوط به يك شهر، دهكده، يا منطقه كوچك‌تر باشد (5: ذيل "نقشه").

تاريخچه نقشه در جهان. قدمت تهيه نقشه به قبل از اختراع خط مي‌رسد. نخستين نقشه‌هاي شناخته شده به‌وسيله شيئي نوك تيز بر روي زمين، ديوار غارها، و لوحه‌هاي گلي يا سنگي به حدود 3800 قبل از ميلاد بازمي‌گردد كه متعلق به آشوري‌هاست و قدمت لوحه‌هاي گلي متعلق به بابلي‌ها به حدود 2500-600ق.م. مي‌رسد (6: 1). در اين نقشه‌ها مكان‌هايي مثل كوره راه‌ها، جاده‌ها، شكارگاه‌ها، محل تجمع افراد، دشت‌هاي سيل‌خيز، مواضع دشمن، حدود املاك، و مانند آن را علامت‌گذاري كرده بودند (10: 2).

نقشه‌هايي نيز بر روي لوحه‌هاي گلي در حدود 2300ق.م. توسط بابلي‌ها كشيده شده است (11: 806). نقشه‌هايي هم توسط چيني‌ها در 1125 ق.م. به‌وجود آمده است. نخستين نقشه ترسيم شده در 1320ق.م. تهيه شد و اكنون بر روي كاغذ پاپيروس در موزه توربن[1]  (ايتاليا) نگهداري مي‌شود (3: 65).

 نقشه‌برداري علمي را يونانيان ابداع كردند. بطلميوس نقشه اقليمي جهان را ترسيم نمود (122ق.م.). از اين رو، نخستين نقشه‌كش دنيا محسوب مي‌شود (2:7). رومي‌ها طراحي نقشه را از يوناني‌ها فرا گرفته و از جاده‌هاي امپراتوري خود، نقشه‌هايي تهيه كردند. اين نقشه‌ها بيشتر استفاده نظامي داشتند. يكي از نقشه‌هاي اين دوره، نقشه شهر روم است كه بر روي ديوار كليساي كاسموس كشيده شده و قدمت آن به‌سال 200م. مي‌رسد. نخستين نقشه درياهاي جهان را نيز يونانيان كشيدند (10: 3).

اكتشافات بزرگ قرن 15 و 16 موجب توسعه فن نقشه‌كشي شد و با اختراع چاپ، نقشه‌نگاري حرفه‌اي به‌وجود آمد (140:8).

با كشف سرزمين‌هاي جديد و اختراع چاپ، نقشه‌هاي بسياري تهيه شد، ولي دريانوردان و كاشفان قرن شانزدهم براي آنكه نقشه‌ها به‌دست دشمن نرسد آنها را به دريا مي‌ريختند. اين رسم ناخجسته براي جلوگيري از اشاعه اطلاعات بود، ولي با اين كار حتي با ارزش‌ترين و پر اهميت‌ترين نقشه‌ها هم در امان نمي‌ماندند.

مهم‌ترين نقشه‌بردار عصر اكتشافات، گراردوس مركاتور[2](امروز يكي از بزرگ‌ترين پروژه‌هاي تهيه نقشه در جهان به‌نام اوست)، اهل فلاندرز[3]  بود، او پروژكتور استوانه‌اي را ابداع كرد كه براي نشان دادن انحناي سطح زمين روي نقشه مسطح به‌كار مي‌رفت. وي در 1569 به كمك اين پروژكتور نقشه‌اي از جهان را ترسيم كرد (11: 806).

تاريخچه نقشه در ايران و اسلام. دانش كارتوگرافي در ايران باستان با دانش رياضي و نجوم و جغرافيا بستگي بسياري دارد. گفته مي‌شود تقسيم‌بندي كشور در دوران هخامنشي مي‌تواند نشان‌دهنده اين مطلب باشد كه ايرانيان قديم از سرزمين خود اطلاعات دقيق جغرافيايي، به‌صورت نقشه‌هاي تشريحي، داشته‌اند. در تاريخ طبري آمده است كه در زمان پادشاهي قباد و انوشيروان به‌منظور گردآوري خراج، تمام مملكت را مساحي كردند (8: 13). اعتقاد بر اين است كه تأثير ايران در جغرافياي ناحيه‌اي و توصيفي و نيز در نقشه‌نگاري قابل توجه بود، ولي مسلم آن است كه سنت يوناني بر شالوده جغرافياي اسلامي تأثير گذاشته است (6:8).

نقشه‌نگاري از دوران باستان در خاور ميانه مرسوم بود، ولي با ظهور اسلام توجه ويژه‌اي به آن مبذول شد. در قرن دوم هجري نقشه‌اي از ديلم براي حجاج بن يوسف تهيه شد. جغرافي‌دان معروف ايراني، محمد بن موسي خوارزمي(184- 232ق.)، مؤلف صوره الارض، بر اساس اقاليم بطلميوس جداولي از طول و عرض جغرافيايي مكان‌ها (شهرها، كوه‌ها، رودها، و ...) عرضه كرده است.در اوايل قرن سوم هجري به نخستين نقشه‌هاي عالم برمي‌خوريم كه به زبان عربي و حاوي جزئيات هستند. نخستين نقشه عالم، الصوره المأمونيه، توسط علماي بغداد تهيه شد. ثابت بن قره (221-288 ق.)، نقشه‌اي از عالم موسوم به صفه‌الارض، كشيد. در قرن چهارم، ابوالحسن بن يونس به اتفاق حسن بن احمد مهبلي، نقشه‌اي از عالم بر روي پارچه ابريشمي ترسيم كردند. در همين قرن بود كه ابوزيد احمد بن سهل بلخي (235ق؟-322 ق.) سنتي نو در نقشه‌نگاري اسلامي پايه گذارد. او در نقشه‌هايي كه مي‌كشيد مكه را در مركز عالم قرار مي‌داد (3: 43-44). گروهي هم چهار جهت شمال، جنوب، شرق، و غرب را مبنا قرار داده و بغداد را مركز جهان به شمار مي‌آوردند (6: 9).

ابوريحان بيروني (362-440ق.) را نخستين كسي مي‌دانند كه اصول تسطيح كره را بر سطح صاف به‌كار برده و مفاهيم جديدي در جغرافياي طبيعي وارد كرده‌است. اين مفاهيم در نقشه‌هايي كه از آن پس به‌دست نقشه‌نگاران مسلمان كشيده مي‌شد، نوآوري‌هايي را موجب گرديد. وي نخستين كسي بود كه نظريه ارتباط اقيانوس هند با اقيانوس اطلس را از طريق تنگه‌هايي در جنوب جبال القمر و منابع سنتي رود نيل (تعدادي رود كه به هم متصل مي‌شدند و رود نيل را تشكيل مي‌دادند)، ارائه كرد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شكل 1 - نقشه درياها آن‌گونه كه در كتاب التفهيم بيروني آمده است.

ابوعبدالله محمد بن محمد ادريسي (493-560 ق.)، معروف به شيخ ادريسي نيز نقشه‌اي از جهان تهيه كرد كه در موزه اسكوريال نگهداري مي‌شود (3: 65-66).

از قرن يازدهم، كه ظاهرآ نقشه‌نگاري نوين جايگزين نقشه‌نگاري سنتي شد، دانشمنداني نظير اصطخري (     -346ق.)، مسعودي(       -345؟ق.)، محمود كاشغري(       -466ق.)، و ابن حوقل به نقشه‌نگاري پرداخت (8: 140).

در نيمه اول قرن سيزدهم، عباس ميرزا فرزند فتحعلي‌شاه، ميرزا جعفر (نوه ميرزا عيسي قائم مقام) را براي تحصيل مساحي (ژئودزي) به انگستان فرستاد. ميرزاجعفر در 1265ق. مأمور تهيه نقشه حدود مرز ايران و عثماني شد (10: 13).

در 1009ق. نقشه‌اي از شهرهاي ايران به‌منظور تعيين فاصله بين اصفهان تا مشهد تهيه شد. عبدالرسول خان نواده محمدحسين خان صدراعظم اصفهاني كه در زمان اميركبير مأمور مميزي مناطق اطراف تهران بود، از تهران نقشه‌برداري كرد.

نخستين مسيريابي توسط مهندس الممالك غفاري از راه قديم تهران ـ قم انجام گرفت و رفته رفته از 1318ق. تهيه نقشه مرزي در وزارت امور خارجه، با نظر عبدالرزاق بغايري (1246-1332ق.) آغاز شد. وي را پايه‌گذار نقشه‌برداري در ايران، ناميده‌اند (7: 18-20). او خدمات ارزشمندي براي نقشه‌برداري كشور انجام داده و به‌ويژه نقشه حدود و ثغور كشور را تهيه كرده است (8: 13). از خدمات ديگر او تهيه يك دوره نقشه مفصل ايران و يك دوره نقشه دنيا در هفت قطعه بود. به‌تدريج كه ارتش ايران شكل صحيح و منظم به‌خود مي‌گرفت، نقشه‌برداري از مناطق نظامي با كمك افسران ايراني فارغ‌التحصيل از دانشكده سن سير فرانسه آغاز شد. امريكايي‌ها هم اقدام به عكسبرداري هوايي از سراسر كشور كرد و بر اساس آن نقشه‌هايي با مقياس 250000: 1 از ايران تهيه شد. اين نقشه‌ها نسبتآ دقيق‌تر از نقشه‌هاي انگليسي هستند و به همين ميزان هم اهميت بيشتري دارند.

در تشكيلات كشوري، براي نخستين بار قبل از شهريور 1320، اداره زمين‌پيمايي وابسته به وزارت فرهنگ و هنر تشكيل شد و گروهي از نقشه‌برداران قديمي در آنجا گرد آمدند. بخشي از عمليات نقشه‌برداري از معادن با همان روش‌هاي سابق در اين اداره انجام مي‌گرفت.

پس از آنكه هواپيما و عكس‌برداري هوايي در كار تهيه نقشه مورد استفاده قرار گرفت، عمليات سنگين صحرايي براي تهيه نقشه كاهش يافت و دستگاه‌هاي تبديل عكس به نقشه، مهياي كار شد (7: 20-22).

انواع نقشه. نقشه‌ها را مي‌توان از ديدگاه‌هاي گوناگون تقسيم‌بندي كرد :

1) از نظر شكل ظاهري، شامل نقشه‌هاي مسطح، برجسته‌نما (نقشه‌اي كه پستي و بلندي‌ها را به شكل برجسته و سه بعدي نشان مي‌دهد)، و برجسته‌وار (نقشه‌اي كه به كمك نقاشي و سايه‌زدن ارتفاعات را برجسته نشان مي‌دهد، ولي سه بعدي نيست)؛ 2) از نظر جنس، شامل نقشه‌هاي كاغذي، مقوايي، پارچه‌اي، پلاستيكي، و فلزي، و نقشه‌هاي الكترونيكي؛ 3) از نظر اندازه، برحسب مقياس (بزرگ مقياس و كوچك مقياس)، برحسب اندازه طول و عرض، و نقشه‌هاي تك‌برگي و چندبرگي؛ 4) نقشه‌هاي طبيعي شامل نقشه‌هاي اقليمي، زمين‌شناسي، رودها، كوه‌ها، و مانند آنها؛ 5) نقشه‌هاي اقتصادي، شامل تراكم جمعيت، راه‌ها، خطوط ارتباطي، و جز آن؛ 6) نقشه‌هاي سياسي، شامل تقسيمات كشوري، حوزه‌هاي حكومتي، نظامي، و مانند اينها؛ 7) نقشه‌هاي كشاورزي شامل محصولات كشاورزي، فرآورده‌هاي دامي و مانند آنها؛ 8) نقشه‌هاي تاريخي؛ و 9) نقشه‌هاي شهري يا منطقه‌اي و ناحيه‌اي (2: الف-ب).

تاريخچه نقشه در كتابخانه. كتابخانه كنگره تا قبل از 1865 كه قرار شد نقشه‌هاي هر ايالت را جمع‌آوري كند كوششي براي بهبود وضع نقشه در كتابخانه به عمل نياورده بود و تا 1897 اتاق نقشه و اطلس در آنجا وجود نداشت؛ نقشه‌ها و اطلس‌ها بخشي از مجموعه عمومي كتابخانه را تشكيل مي‌دادند. در فهرست‌هاي اوليه كتابخانه كنگره در 1802 تنها هفت نقشه و شش اطلس فهرست شده بود. زماني كه نخستين مجموعه نقشه سازمان يافت، شمار آن بيش از 50000 برگ نبود و به‌تدريج بر آن افزوده شد. "فيليپ لي فيليپس"[4]  براي نخستين بار مسئول منظم كردن نقشه‌ها در كتابخانه كنگره شد. بي‌توجهي بنيان‌گذاران كتابخانه كنگره به كتابخانه‌هاي ساير ممالك هم سرايت كرد و آنها حتي از پذيرفتن نقشه و اطلس به‌عنوان هديه اجتناب مي‌كردند. گفته مي‌شود ريشه اين اكراه به آغاز عصر مسيحيت مربوط مي‌شود، يعني زماني كه كليسا بررسي اسرار عالم طبيعت را گناه محسوب مي‌كرد. علاوه بر اين، گروهي از حكمرانان نيز از جمع‌آوري و نگهداري نقشه‌ها هراس داشتند، زيرا نقشه‌ها را منابع اطلاعاتي براي دشمن مي‌دانستند. دريانوردان و كاشفان قرن شانزدهم براي آنكه نقشه‌ها به‌دست دشمن نرسد آنها را به دريا مي‌ريختند. دور ريختن نقشه‌هاي قديمي براي تهيه نقشه‌هاي جديد دليل ديگر بود. تا قبل از قرن بيستم نقشه‌ها اكثرآ جنبه تزييني داشت و به شكل كار هنري عرضه مي‌شد.

امروزه، نياز به نقشه روز به روز بيشتر شده است، ولي ميان اين نياز و گسترش روش‌هاي سازماندهي آن هنوز شكاف وجود دارد. بسياري از كتابخانه‌ها از نظر نقشه غني نيستند و به نقشه به‌عنوان ابزار مرجع، چندان اهميت نمي‌دهند.

طي سال‌هاي اخير، تهيه نقشه‌هاي ديجيتالي آغاز شده است. نقشه‌هاي كوچك 30×20 سانتي‌متر را مي‌توان با پويشگرهاي تجاري معمولي پويش كرد و با استفاده از نرم‌افزار جي.پي.اي. جي.[5] (كم حجم‌ترين الگوي ذخيره‌سازي تصويري براي فشرده ساختن تصاوير ديجيتالي) نمايش آن را در وب ميسر ساخت.

شايان ذكر است كه صرف قرار دادن تصاوير نقشه‌ها در اينترنت، كفايت نمي‌كند. تصاوير،نياز به اطلاعات كتابشناختي دارند و بايد براي دسترس‌پذير ساختن آنها براي كاربران، آنها را سازماندهي كرد. شايد ما درخصوص تهيه اطلاعات كتابشناختي نقشه‌هاي تصويري، جدي نباشيم و به حداقل اطلاعات مانند (مؤلف، عنوان، و تاريخ نشر نقشه اصلي) اكتفا كنيم. اگر مجموعه‌هاي تصاوير ديجيتالي منعكس‌كننده منطقه جغرافيايي خاصي باشد، اين كار نسبتآ خوب است (13: 251-254؛ 14).

اما طي سال‌هاي اخير غالب مردم نسبت به جغرافياي دنيا مانند جغرافياي كشور خود كنجكاو شده‌اند و مايلند درباره آن اطلاع كسب كنند. به همين سبب نقشه‌ها بيشتر به ابزاري براي پژوهش و راهنمايي مبدل شده‌اند (8: 141-142).

مؤسسه‌هاي نقشه برداري در ايران. برخي از اين مؤسسه‌ها عبارتند از :

الف. مؤسسات كارتوگرافي دولتي. 1) سازمان جغرافيايي كشور (جايگزين اداره جغرافيايي ارتش)، به‌منظور تهيه نقشه‌هاي عمومي، موضوعي، و نظامي با رعايت جنبه‌هاي حفاظتي كار طراحي، نظارت، و هماهنگ‌كردن كليه فعاليت‌هاي نقشه‌برداري كشور (نقشه‌برداري زميني، دريايي، و عكسبرداري هوايي)، و بسياري فعاليت‌هاي ديگر پس از تصويب مجلسين در 1347 در وزارت جنگ تأسيس شد (9: 447-451). البته سنگ بناي اين سازمان رسمي نقشه‌برداري در 1300ش. گذاشته شد و در سير تحول به دايره جغرافيايي، اداره جغرافيايي، سازمان جغرافيايي كشور، و سازمان جغرافيايي تغيير نام يافت (4)؛ 2) سازمان نقشه‌برداري، كه در 1332 به تصويب هيئت دولت رسيد و به‌عنوان سازماني وابسته به سازمان برنامه، به‌منظور تمركز فعاليت‌هاي نقشه‌برداري، تهيه نقشه‌هاي كل كشور، ايجاد يكنواختي در تهيه نقشه، نظارت و كنترل فني عمليات نقشه‌برداري، استاندارد كردن عمليات نقشه‌برداري، عمليات عكسبرداري هوايي، تهيه اطلس‌هاي ملي، ايجاد سيستم‌هاي اطلاعات جغرافيايي، تهيه مدل ديجيتالي زمين، و مانند آنها تأسيس شد (1).

ب. مؤسسات كارتوگرافي خصوصي. 1) مؤسسه جغرافيايي و كارتوگرافي سحاب، در ميان چند مؤسسه كارتوگرافي خصوصي موجود در ايران، از همه قديمي‌تر و بزرگ‌تر است و در امر اشاعه دانش جغرافيا خدمات ارزنده‌اي انجام داده است. عباس سحاب مؤسس و صاحب اين مؤسسه فرزند ابوالقاسم سحاب است. سحاب كار خود را با تهيه نقشه سياه و سفيد شهر تهران آغاز كرد و بلافاصله نقشه‌هاي آموزشي را براي استفاده مدارس ارائه داد. بعد از آن به نقشه‌هاي كشورهاي هم‌جوار پرداخت، سپس به فكر تهيه اطلس جغرافيايي و كره‌هاي مصنوعي و نيز چاپ نقشه شهرها و استان‌ها و راه‌ها (براي شركت نفت و وزارت راه و مانند آن) افتاد. با متداول شدن جهانگردي در ايران، اين مؤسسه اغلب اين نقشه‌ها را به زبان‌هاي اروپايي نيز چاپ كرد. به‌علاوه سحاب، به چاپ كتاب‌هاي جغرافيايي نيز پرداخت و انواع متون اصلي و ترجمه‌هاي كتاب را به چاپ رساند. محصولات سحاب نه فقط در سراسر كشور مورد استفاده است، بلكه به گفته خودش با مهم‌ترين مراكز جغرافيايي جهان روابط متقابل علمي و مبادله آثار دارد (9: 467-469)؛ 2) مؤسسه گيتاشناسي، يكي از مؤسسات خصوصي كارتوگرافي است كه در 1351 به‌صورت مستقل به همت سعيد بختياري و برادرانش آغاز به‌كاركرد. اين مؤسسه علاوه بر نقشه‌ها به نشر آثار و كتاب‌هاي جغرافيايي نيز مي‌پردازد؛ و 3) كارتوگرافي ملي ايران، كه در 1344 تأسيس و در 1347 نام آن به شركت جغرافيايي و كارتوگرافي ايران تبديل شده است نيز در تهران فعاليت دارد و گاه‌گاه نقشه‌هايي به‌نام آن مشاهده مي‌شود (9: 470-471).

وضعيت جاري. در قرن 18 و 19 بر اثر به‌وجود آمدن دستگاه‌هاي دقيق كارتوگرافي، فن نقشه‌برداري متحول شد (11: 807). فناوري نوين براي تهيه و تكثير نقشه، روش‌هاي پيشرفته‌اي را ارائه كرده است؛ رواج عكسبرداري هوايي جايگزين يادداشت‌هاي دستي شده است، و به‌جاي مساحي از عكسبرداري فضايي و ماهواره‌اي براي تهيه نقشه جغرافيايي استفاده مي‌شود (7: 141). پيشرفت‌هاي فني در زمينه ديجيتالي كردن داده‌ها و ديگر انواع ضبط الكترونيكي اسناد كارتوگرافي به‌جاي چاپ، سريع‌تر، ارزان‌تر، و دقيق‌تر است و شيوه كار را دگرگون كرده است (6: 9). در كتابخانه‌هاي جديد با استفاده از دستگاه پويشگر، نقشه‌ها را به حافظه رايانه منتقل مي‌كنند تا به هنگام نياز به‌صورتي دلخواه آنها را چاپ كنند. امروزه، نقشه‌ها را بر روي لوح‌هاي فشرده نيز ضبط مي‌كنند و با اتصال به شبكه‌هاي جهاني مانند اينترنت دسترسي به انواع نقشه‌ها نيز ميسر شده است (8: 142).

 

 

 مآخذ: 1) اطلس نقشه و اطلاعات مكاني. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور، 1384؛ 2) بزرگي، اشرف‌السادات؛ سلطاني‌فر، صديقه. فهرست نقشه‌هاي فارسي. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1374؛ 3) تشنز، مقبول احمد. تاريخچه جغرافيا در تمدن اسلامي. تهران: دايره‌المعارف اسلامي،دانشگاه تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1368؛ 4) "سازمان جغرافيايي: معرفي". به نقل از: http:///www.ngo-iran.ir/morefi.htm.[30Jan.2006]؛  5) سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. دانشنامه كتابداري و اطلاع‌رساني. ذيل "نقشه"؛ 6) شكويي، حسين. فلسفه جغرافيا. تهران: مؤسسه جغرافيايي و كارتوگرافي گيتاشناسي، 1376؛ 7) صميمي، گلفام. "بررسي وضعيت نقشه‌ها و اطلس‌ها در ايران به‌ويژه در كتابخانه‌هاي تهران". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1354؛ 8) طاهري، طاهره. "بررسي وضعيت مواد غيركتابي در كتابخانه ملي". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، واحد علوم و تحقيقات، دانشگاه آزاد اسلامي، 1379؛ 9) گنجي، محمدحسن. جغرافيا در ايران از دارالفنون تا انقلاب اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1367؛ 10) مويدطلوع، پرويز. "فهرستنويسي مواد نقشه‌اي بر اساس قواعد ISBD (CM) ". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1364؛ 11) يلينگ آلن، ديويد. چگونگي انتقال نقشه بر روي اينترنت". ترجمه عبدالله نجفي. گزيده مقالات ايفلا 99 (بانكوك: 20-28 اوت 1999)، زيرنظر دكتر عباس حري، به همت و ويراستاري تاج‌الملوك ارجمند. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1380، ص 250-257؛

12) "Map". Encyclopedia of Britanica. Vol. 7, PP. 806-807; 13) Besser & Irent. "Introduction to Imaging". [On-line]. Available: http://www.hip.gettyedd/intro-imaging; 14) History of Map an line Feature".2002. [On-line]. Available: http://ihr. sas.ac.uk/ihr/Resource/Theses/index.htm; 15) Images of the World the Atlas Through History. Edited by Johna, Wolter & Ronald E. Grim. Washington Dc: Library of Congress, 1997.     

          طاهره طاهري

 


[1]. Torben

[2]. Gerardus Mercator

[3]. Flanders

[4]. Philip Lee Philips

[5]. (JPEG) Joint Photographic Experts Group

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ن

 

 

نام و نام خانوادگی ویرایشگر
 
آدرس پست الکترونیکی
 
توضیحات
 
آخرین اصلاح در 2007/12/05 05:39 ب.ظ  توسط مدیر محتوا