Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ه

 

همكاري‌هاي بين كتابخانه‌اي[1] . گسترش دانش بشري، محدوديت امكانات مالي و فيزيكي كتابخانه‌ها و افزايش روزافزون بهاي منابع اطلاعاتي، كتابخانه‌ها را در زمينه تهيه منابع اطلاعاتي موردنياز كاربران خود با مشكل مواجه ساخته است؛ به‌گونه‌اي كه امروزه هيچ كتابخانه‌اي نمي‌تواند نيازهاي اطلاعاتي مراجعان خود را به‌تنهايي برآورده سازد و خودكفا بودن كتابخانه‌ها، به مفهوم در اختيار داشتن همه مدارك، نه امكان‌پذير و نه مقرون به صرفه است. از اين‌رو، سياست كتابخانه‌ها از مالكيت بر منابع، به دسترسي به منابع اطلاعاتي تغيير كرده است(2:1-3). همكاري‌هاي بين كتابخانه‌اي يكي از مهم‌ترين شيوه‌هاي تحقق اين سياست است كه مي‌تواند در سطح محلي، ملي، منطقه‌اي، و يا بين‌المللي صورت پذيرد.

همكاري بين كتابخانه‌اي اصطلاحي جامع براي طيف گسترده‌اي از فرايندهايي است كه در جريان آن گروهي از كتابخانه‌ها به منظور تحقق اهداف مشترك و بهره‌برداري بيشتر از منابع خود در شكل‌هاي گوناگوني مانند فهرستنويسي تعاوني[2] ، تبادل اطلاعات كتابشناختي، تهيه فهرستگان، اشتراك منابع[3] ، امانت بين كتابخانه‌اي (آي.ال.ال.)[4] ، و مانند آنها با يكديگر به همكاري مي‌پردازند.

همكاري بين كتابخانه‌اي ممكن است يك منظوره و يا چندمنظوره باشد. در همكاري يك منظوره، كتابخانه‌هاي عضو تنها از يك نوع همكاري مانند فهرستنويسي تعاوني و يا امانت بين كتابخانه‌اي بهره مي‌برند، در حالي كه در همكاري چندمنظوره، اين كتابخانه‌ها در دو يا چند زمينه با يكديگر همكاري مي‌كنند.

سابقه همكاري بين كتابخانه‌اي در جهان ظاهرآ به نخستين كنفرانس كتابداران در 1853 باز مي‌گردد كه در آن پيشنهادي مبني بر تهيه فهرستگان ملي (ان.يو.سي.)[5]  مطرح گرديد، امااقدامات اساسي و برنامه‌ريزي شده در اين زمينه پس از جنگ جهاني دوم آغاز شد (124:5). همكاري بين كتابخانه‌اي از جنبه‌هاي مختلف قابل تأمل و بررسي است. مهم‌ترين آنها همكاري در سازماندهي منابع و مجموعه‌سازي است.

فهرستنويسي تعاوني. فهرستنويسي تعاوني يكي از صورت‌هاي همكاري بين كتابخانه‌اي در زمينه سازماندهي منابع است. فهرستنويسي تعاوني توافقي است كه برمبناي آن يك كتابخانه با فهرستنويسي مدارك يا ايجاد ركوردهاي كتابشناختي به شكلي كه به‌وسيله ساير كتابخانه‌ها قابل استفاده باشد، موافقت مي‌كند (9: ذيل واژه). اين فرايند به منظور اجتناب از دوباره‌كاري و همچنين كاهش هزينه، زمان، و تلاش‌هايي صورت مي‌گيرد كه براي فهرستنويسي منابع اطلاعاتي در كتابخانه‌ها صرف مي‌شود. اصطلاح فهرستنويسي تعاوني در مقابل فهرستنويسي متمركز[6]  قرار مي‌گيرد كه در فرايند اخير، منابع اطلاعاتي توسط يك سازمان مركزي مانند كتابخانه كنگره يا كتابخانه بريتانيا فهرستنويسي مي‌شوند. در حالي كه در فهرستنويسي تعاوني، عمل تهيه ركوردهاي كتابشناختي توسط چند كتابخانه و به‌منظور استفاده اين كتابخانه‌ها و يا حتي كتابخانه‌هاي بيشتري صورت مي‌گيرد.

فهرستنويسي تعاوني از اوايل دهه 1960 و همزمان با بروز تحولات چشمگير در توسعه شبكه‌هاي رايانه‌اي و خودكارسازي نظام‌هاي كتابخانه‌اي به‌طور شاخص مورد توجه قرار گرفته است (4: 91).

كاربرد رايانه در فهرستنويسي تعاوني، نيازمند وجود قالبي مشترك براي مبادله اطلاعات كتابشناختي و همچنين قواعد پذيرفته‌شده‌اي براي پيكره‌بندي و نمايش اطلاعات است. بدين‌منظور، كتابخانه كنگره در 1965 قالب مارك، را به‌عنوان قالبي مشترك براي تبادل اطلاعات كتابشناختي ماشين‌خوان ميان كتابخانه‌هاي ايالات متحده امريكا پيشنهاد كرد. پس از آن كشورهاي ديگري نظير انگلستان نيز به تهيه و توسعه مارك ملي خود پرداختند. ايفلا هم به‌منظور ايجاد هماهنگي و تسهيل تبادل اطلاعات كتابشناختي در سطح بين‌المللي طراحي و توسعه قالب يوني‌مارك[7]  را آغاز كرد. يوني‌مارك يا مارك جهاني همه انواع منابع كتابخانه‌اي مانند تك‌نگاشت‌ها، پيايندها، مواد ديداري ـ شنيداري و حتي فايل‌هاي رايانه‌اي را پوشش مي‌دهد.

امروزه، فهرستنويسي به‌صورت متمركز ابعادي جهاني پيدا كرده، به‌طور مثال، اُ.سي.ال.سي. كه در 1967 در كتابخانه دانشگاه اوهايو شروع به‌كار كرد، امروزه منبع اصلي اطلاعات براي فهرستنويسي تعاوني جهت استفاده كتابخانه‌هاي سراسر دنيا به‌شمار مي‌رود. ورلدكت[8]فهرستگاني جهاني است كه توسط اُ.سي.ال.سي. تهيه شده است. اين فهرستگان بزرگ‌ترين بانك اطلاعات كتابشناختي پيوسته جهان است كه ميليون‌ها ركورد كتابشناختي مربوط به همه گونه مواد فيزيكي ديجيتالي كتابخانه‌ها را از لوح‌هاي گلين تا كتاب‌هاي الكترونيكي در خود ذخيره دارد. با عضويت در اُ.سي.ال.سي. مي‌توان به خدمات و بانك‌هاي اطلاعاتي زيادي نظير ورلدكت دسترسي پيدا كرد. در حال حاضر، بيش از 53000 كتابخانه در 96 كشور جهان از خدمات اُ.سي.ال.سي. براي فهرستنويسي، تعيين محل مدارك، سفارش، كنترل پيايندها، دسترسي به بانك‌هاي اطلاعاتي، و امانت بين كتابخانه‌اي استفاده مي‌كنند (7).

اشتراك منابع. اشتراك منابع يكي از صورت‌هاي همكاري بين كتابخانه‌اي در زمينه مجموعه است كه در نتيجه تجديد ساختار مجموعه‌سازي سنتي و تغيير در فلسفه مالكيت مجموعه ايجاد شده است. اشتراك منابع به فعاليت‌هايي اطلاق مي‌شود كه بر اساس يك توافق رسمي يا غيررسمي ميان گروهي از كتابخانه‌ها براي اشتراك مجموعه‌ها، اطلاعات، امكانات، نيروي انساني، و نظاير آن در جهت تأمين منافع كاربران و كاهش هزينه‌هاي مجموعه‌سازي انجام مي‌شود (9: ذيل واژه). اين توافق ممكن است در زمينه سفارش و خريد منابع اطلاعاتي باشد كه در اين صورت با عنوان مجموعه‌سازي تعاوني مطرح مي‌شود.

مجموعه‌سازي تعاوني اغلب بين كتابخانه‌هاي مختلف وابسته به يك سازمان يا يك منطقه جغرافيايي و يا يك زمينه موضوعي صورت مي‌گيرد و بر اساس آن، هر يك از كتابخانه‌هاي عضو در يك حيطه به‌خصوص، منابع موردنياز را تهيه مي‌كند. منابع تهيه شده، طبق ضوابط از پيش تعيين شده، مورداستفاده كاربران اين كتابخانه‌ها قرار مي‌گيرد.

مجموعه‌سازي تعاوني در سطح وسيع براي نخستين بار در 1945 با عنوان طرح فراهم‌آوري تعاوني وارتايم[9]  در ايالات متحده امريكا آغاز شد و در جريان آن 819022 جلد كتاب و دوره مجله تا 1948 در بين 115 كتابخانه توزيع شد. پس از آن و در سطحي وسيع‌تر، انجمن كتابخانه‌هاي پژوهشي(اِي.آر.ال.)[10]امريكا يك تجربه همكاري مهم را با نام طرح فارمينگتون[11]انجام دادند. اين طرح در 1948 آغاز شد و تا 1972 به‌طول انجاميد. هدف از انجام طرح فارمينگتون آن بود كه حداقل يك نسخه از هر كتاب يا جزوه خارجي كه ممكن است موردنياز پژوهشگري در ايالات متحده باشد، توسط يكي از كتابخانه‌هاي امريكايي تهيه شود و سپس از طريق امانت بين كتابخانه‌اي يا تهيه كپي در اختيار ايشان قرار گيرد (10: ج 15، ص 219).

امانت بين كتابخانه‌اي. امانت بين كتابخانه‌اي نوع ديگري از همكاري بين كتابخانه‌اي است كه در حيطه اشتراك منابع مطرح مي‌شود. در نظام امانت بين كتابخانه‌اي مراجعان هر كتابخانه مي‌توانند به شكل غيرمستقيم به منابع اطلاعاتي ساير كتابخانه‌ها دسترسي پيدا كنند. هنگامي كه كتاب يا مدرك توسط يكي از اعضاي كتابخانه به امانت رفته يا به دلايل ديگري دسترسي به آن امكان‌پذير نباشد و يا اصولا كتابخانه فاقد آن مدرك باشد، كتابخانه مي‌تواند آن را به‌صورت امانت از كتابخانه ديگري درخواست كند. اين درخواست به‌صورت كتبي و يا از طريق تلفن، پست تصويري، پست الكترونيكي، و جز آن طبق شرايط و ضوابط خاصي صورت مي‌گيرد. اين فرايند را امانت بين كتابخانه‌اي مي‌نامند (9: ذيل واژه). طرح‌هاي امانت بين كتابخانه‌اي معمولا موفقيت‌آميزترين رويكردهاي همكاري بين كتابخانه‌اي هستند.

نظام امانت بين كتابخانه‌اي به شيوه جديد، با پيشرفت حرفه كتابداري در امريكا و در اواخر قرن نوزدهم شكل عملي به‌خود گرفت. در 1876 ساموئل گرين در نامه‌اي به سردبير مجله كتابداري پيشنهادي مبني بر اتكاي كتابخانه‌ها به يكديگر در برآوردن نياز مراجعان ارائه داد كه بر اساس آن كتاب‌هاي يك كتابخانه براي مدت كوتاهي به مراجعان كتابخانه ديگر امانت داده مي‌شد (6: ج 12، ص 197). در 1913، انجمن كتابداران امريكا همايشي در زمينه خدمات امانت بين كتابخانه‌اي برگزار كرد كه به تصويب قانون امانت بين كتابخانه‌اي در 1916 منجر شد. در 1970 دستورالعمل استفاده از خدمات امانت بين كتابخانه‌اي در 116 صفحه منتشر شد. در اين قانون چنين آمده كه چون كتابخانه‌ها قادر به تهيه كليه مدارك و منابع موردنياز مراجعان خود نيستند و از سوي ديگر، پيشرفت علم و دانش هدف اوليه آنها محسوب مي‌شود، استفاده از نظام امانت بين كتابخانه‌اي براي برآوردن نيازهاي اطلاعاتي، آموزشي، پژوهشي، و مطالعاتي ضرورت دارد (3).

در حال حاضر، مركز تهيه مدارك كتابخانه بريتانيا (بي.ال.دي.اس.سي.)[12]  مهم‌ترين سازماني است كه در سراسر جهان در زمينه امانت بين كتابخانه‌اي فعاليت دارد. اين مركز كه در جولاي 1973 به‌وجود آمد، قادر به تهيه بيش از 80 درصد عناوين موجود در بانك‌هاي اطلاعاتي مقالات است. در اواسط دهه 1980 بيش از 75 درصد درخواست‌هاي امانت بين كتابخانه‌اي در انگلستان و در حدود 50 درصد درخواست‌هاي امانت بين كتابخانه‌اي در دنيا از طريق اين كتابخانه تأمين شده است (21:1-22).

امانت بين كتابخانه‌اي درايران. در كشور ما، امانت بين كتابخانه‌اي هر چند كه از سال‌ها پيش مورد توجه مسئولان و صاحب‌نظران علوم كتابداري قرار داشته، ولي عملا تا 1348 ناشناخته بوده است. طرح امانت بين كتابخانه‌اي در ايران براي نخستين‌بار در بيستم آذرماه 1348 با حضور جمعي از نمايندگان كتابخانه‌هاي كشور در قالب آيين‌نامه‌اي پيشنهاد شد و اجراي آن در همان سال توسط مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران (مركز هماهنگ‌كننده طرح ) آغاز گرديد، اما وجود مشكلات و نقايصي از جمله كند بودن روند خدمات، نبود سيستم اطلاعاتي و عملياتي لازم، مشخص نبودن هزينه‌ها و روش‌هاي دريافت و پرداخت، خسارت ديدن يا گم شدن كتاب‌ها و نبود حمايت‌هاي مالي باعث عدم‌موفقيت طرح شد. اجراي ناموفق طرح امانت بين كتابخانه‌ها طي اين سال‌ها، مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران را بر آن داشت تا با طراحي و اجراي مجدد سيستم خدمات امانت بين كتابخانه‌ها، فرايند اجراي آن را هموار سازد. بدين‌منظور، در 1375 بررسي با عنوان "طراحي سيستم جديد امانت بين كتابخانه‌ها" و با هدف فراهم‌آوري ضروريات اجراي كارا و اثربخش طرح امانت بين كتابخانه‌ها انجام شد. طرح جديد امانت بين كتابخانه‌ها با عنوان "طرح امين" از بهمن 1379 به اجرا درآمد. طرح امين توافقي رسمي ميان تعدادي كتابخانه است كه بر اساس آن هر يك از كتابخانه‌هاي عضو طرح، مي‌تواند منابع موردنياز كاربران خود را كه هنگام درخواست در مجموعه موجود نيست، از مجموعه كتابخانه‌هاي ديگر تأمين كند. عضويت در اين طرح ساليانه بوده و پيش از آغاز هردوره تمديد مي‌شود. بر اساس آيين‌نامه طرح امين كليه كتابخانه‌هاي دانشگاه‌ها و مراكز آموزش عالي و پژوهشي سراسر كشور مي‌توانند در اين طرح شركت كنند. با عضويت در اين طرح، كتابخانه‌ها مي‌توانند منابع موجود در ديگر كتابخانه‌هاي عضو را امانت گرفته و يا از آنها تصوير تهيه كنند. هر كتابخانه در ازاي خدماتي كه از ديگر كتابخانه‌ها دريافت مي‌كند، هزينه‌اي مي‌پردازد. پرداخت هزينه‌هاي خدمات در اين طرح از طريق برگ‌هاي بهاداري به‌نام بهامهر (برگ بهادار يا تمبر) انجام مي‌شود. از سوي ديگر، به‌منظور بالا بردن اطمينان از جايگزيني مدارك گم شده و خسارت‌ديده، كتابخانه‌هاي عضو طرح وجه‌الضماني را به‌صورت سپرده نزد مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران قرار مي‌دهند (2).

همكاري بين كتابخانه‌اي در عصر اطلاعات. ايجاد تنوع در قالب‌هاي اطلاعاتي و افزايش استفاده از منابع الكترونيكي در عصر حاضر نحوه همكاري بين كتابخانه‌ها را نيز تحت‌تأثير قرار داده و همزمان با خلق فرصت‌هاي بيشتر براي همكاري كتابخانه‌ها چالش‌هاي تازه‌تري را نيز مطرح ساخته است.

تهيه فهرست‌هاي مشترك از منابع كتابخانه‌ها به‌صورت پيوسته يكي از موارد همكاري بين كتابخانه‌ها در عصر اطلاعات است. دسترسي از راه دور به بسياري از منابع كتابخانه‌ها از ديگر آثار فناوري اطلاعات و ارتباطات است كه كاربران را از مراجعه حضوري به كتابخانه‌ها بي‌نياز ساخته و آنان را قادر مي‌سازد تا از طريق شبكه‌هاي رايانه‌اي در فهرست كتابخانه‌ها به جست‌وجو بپردازند، كتابي را از كتابخانه خود يا ديگر كتابخانه‌ها براي امانت رزرو كرده و سفارش تصوير مدركي را به كتابخانه خود يا ديگر مراكز تحويل مدرك ارسال دارند (3). به اين ترتيب، رشد و گسترش فناوري اطلاعات و ارتباطات امكان تحقق ارتباطات مؤثرتري را در بسياري از زمينه‌هاي همكاري بين كتابخانه‌اي نظير فهرستنويسي تعاوني، تبادل اطلاعات كتابشناختي، و تهيه فهرست‌هاي مشترك از طريق شبكه‌هاي رايانه‌اي فراهم كرده است. اُ.سي.ال.سي. مهم‌ترين سازماني است كه در حال حاضر در زمينه‌هاي ياد شده خدمات گسترده خود را در اختيار سازمان‌ها، كتابخانه‌ها، و پژوهشگران قرار مي‌دهد. از سوي ديگر، تاكنون توافقات متعددي در قالب كنسرسيوم و در زمينه‌هاي گوناگون همكاري بين كتابخانه‌اي مانند فهرستنويسي، سفارش و مجموعه‌سازي تعاوني، و امانت بين كتابخانه‌اي صورت گرفته است. امروزه، قالب الكترونيكي مدارك به شرط موافقت ناشر مي‌تواند بين مؤسسات گوناگون به اشتراك گذاشته شود. اما از آنجا كه كتابخانه‌ها مالكان محتواي الكترونيكي منابع پيوسته نيستند و فقط حق بهره‌برداري از آنها را دارند، همكاري بين كتابخانه‌ها براي اشتراك منابع الكترونيكي با اعتراض مالك اصلي روبه‌رو مي‌شود. به همين دليل، امروزه سازمان‌ها، كتابخانه‌ها، و گروه‌هاي هم مقصد بيشتر به تشكيل كنسرسيوم‌هايي جهت سفارش تعاوني منابع اطلاعاتي الكترونيكي روي آورده‌اند تا بدين وسيله با هزينه‌هاي گزاف سفارش انفرادي اين منابع مقابله كنند. سي.اِي.يو.ال.[13]  و سي.آي.سي.[14]  دو نمونه از كنسرسيوم‌هايي هستند كه بيشتر بر سفارش و استفاده از منابع رقومي تأكيد دارند.

همكاري در زمينه توليد و اشتراك محتواي ديجيتالي يكي ديگر از زمينه‌هاي مهم است كه در اين راستا، فدارسيون كتابخانه‌اي ديجيتال (دي.ال.اف.)[15]  تلاش‌هاي فراواني به‌منظور اشتراك در توليد و تبادل محتواي ديجيتالي انجام داده است كه مي‌توان آن را پيشرفتي چشمگير در عرصه همكاري بين كتابخانه‌اي در عصر اطلاعات به‌شمار آورد (8: 90-95).

 

مآخذ: 1)  امين‌پور، فرزانه. "بررسي عوامل مؤثر بر امانت بين كتابخانه‌اي در دانشگاه‌هاي علوم پزشكي كشور از ديدگاه مديران كتابخانه‌ها". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري واطلاع‌رساني پزشكي، دانشكده مديريت و اطلاع‌رساني پزشكي، دانشگاه علوم پزشكي ايران، 1382؛ 2) "طرح امين: طرح امانت بين كتابخانه‌ها". به نقل از :http://www.irandoc.ir/Sharing/Amin/amingrl.htm.[10 Jul. 2004]؛ 3) فرزين، فرزانه؛ احمدي لاري، ركن‌الدين. "امانت بين كتابخانه‌ها". فصلنامه اطلاع‌رساني. دوره سيزدهم،1(پاييز 1376). به‌نقل از: http://www.irandoc.ac.ir/ETELA-ART/13/13-1.htm.  [10Jul.2004]؛

4) Bryant, Philip. "Cooperative Cataloguing". International Encyclopedia of Library and Information Science. PP. 91-92; 5) Chao, Sheau-yueh J. "Library Cooperation on Overseas Chinese Studies: From Resource Sharing to the Devlopment of Library Collections". Collection Building. Vol.20, No.3 (2001): 123-130; 6) King, Geraldi; Johnson, Herbert F. "Interlibrary Loan". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol.12, PP.196-211; 7) OCLC: On-line Computer Library Center." About OCLC". [On-line]. Available: http://www.oclc.org/about/default.htm. [10 Jul. 2004]; 8) "Pisani, Assunta. Library Consortia and Copperation in the Digital Age". Biblioteca Universitaria: Revista de la OirecciÆn General de Bibliotecas de la UNAM. Vol.5, No.2 (2002): 87-102; 9) Reitz. John M. On-line Dictionary of Library and Information Science. (ODLIS) S.V. "Cooperative Cataloguing", "Resource Sharing", "Interlibrary Loan". [On-line]. Available: http:// lu.com/odlis/ about.cfm [10 Jul.2004]; 10) Savary, Jennifer. "Library Cooperation in Latin America". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol. 15, PP. 214-247.

                 فرزانه امين‌پور

 

 

 

 



[1]. Library Cooperation  

[2]. Cooperative Cataloging   

[3]. Rosource Sharing   

[4]. Interlibrary Loan (ILL)

[5]. National Union Catalog (NUC)

[6]. Central Cataloging   

[7]. UNIMARC (Universal Machine Readable Catalog)

[8]. Worldcat

[9]. Wartime Cooperative Acquisition Project   

[10]. Association of Research Libraries (ARL)

[11]. Farmington   

[12]. British Library Document Supply Center (BLDSC)

[13]. (CAUL) Council of Australian University Librarians

[14]. (CIC) Committee on Institutional Cooperation

[15]. Digital Library Fedration (DLF)

 

بازگشت به فهرست مقالات ه