Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات و

ویکی‌پدیا[1]. از دانشنامه‌های اینترنتی با محتوای آزاد و رایگان،و بزرگ‌ترین و پرخواننده‌ترین دانشنامة جهان است. تمام کاربران اینترنت با دسترسی به سایت ویکی‌پدیا می‌توانند تقریباً همة مقاله‌های آنرا ویرایش کنند. مقالات ویکی‌پدیا را می‌توان بدون محدودیت، تکثیر و توزیع و حتی بدون ذکر منبع، از آنها استفادة تجاری کرد؛ اما نویسندگان مقالات ویکی‌پدیا باید حق تکثیر[2] منابعی را که از آنها استفاده می کنند، در نوشتن مقاله ویکی پدیا  رعایت کنند. مقاله ویکیپدیا باید بی‌طرفانه نوشته شود، بدین معنا که در موضوع‌های مورد اختلاف، آرای موافقان و مخالفان به نحو متعادل در مقاله منعکس شود.

طبق سیاست‌های ویکی‌پدیا، متن مقاله باید مبتنی بر یک یا چند منبع معتبر باشد و حتی اطلاعاتِ به زعم نویسنده صحیح، اگر در منابع معتبر نیامده باشد، نباید در مقاله وارد شود. بدین ترتیب، اعتبار مطالب ویکی‌پدیا، به اعتبار منبع/منابعِ موردِ استناد بستگی دارد. از این رو، ویکی‌پدیا، بر خلاف دانشنامه‌ها متعارف، دارای «اعتبار ذاتی» نیست و اعتبار مطالب منتشرشده را تضمین نمی‌کند.

تفاوت دیگر ویکی‌پدیا با بسیاری دانشنامه‌های دیگر در آن است که نویسندگان مقالات آن، حتی اگر در آن حوزه، کارشناس باشند، مجاز به اظهار نظر نیستند. بدینگونه، نقش ویکی‌پدیا، تنها یکپارچه‌سازی و دسترس‌پذیر کردن منابع و مطالب پراکنده دربارة موضوع است. از این رو، در صفحه های راهنمای ویکی‌پدیا توصیه می‌شود که از ویکی‌پدیا به عنوان منبع اولیه، و نه نهایی، برای دریافت اطلاعات استفاده شود.

از آنجا که تعداد ویرایش‌ها در ویکی‌پدیا بسیار زیاد است، احتمال رعایت نشدن معیارهای نگارش در آن وجود دارد. نظارت بر رعایت معیارهای ویکی‌نویسی بر عهدة خود کاربران است. فرض بر آن است که هر چه میزان نظارت کاربران بر کار یکدیگر افزایش یابد، مطالب قابل اعتمادتر خواهند بود. نرم‌افزارهای ویکی‌پدیا، نویسندگان را قادر می‌سازد ویرایش‌های یکدیگر را بررسی و در آنها بازنگری کنند و تغییرات نادرست را به حالت اول بازگردانند. در ویکی‌پدیا از نرم‌افزارهای خودکار (ربات) نیز برای جلوگیری از ویرایش‌های نادرست و خرابکاری استفاده می‌شود. گردانندگان ویکی‌پدیا امیدوارند با وجود این سازوکارها به هدف خود یعنی افزایش دسترسی عمومی به دانش جهانی برسند، اما اعتبار مطالب ویکی‌پدیا در مقایسه با دانشنامه‌های مهم دیگر همچنان بحث‌انگیز است.

مقایسة چهل و دو مدخل در موضوع های علمی در ویکی‌پدیا و دانشنامة بریتانیکا نشان داد در هر مقالة  ویکی‌پدیا به طور متوسط چهار ، و در دانشنامة بریتانیکا، سه‌خطا یا مطلب نادقیق وجود دارد (۱). بروز خطا در ویکی‌پدیا،  به وِيژه در علوم انسانی و مسائل عمومی و سیاسی (و نه علوم پایه و علوم تجربی)، به سبب خرابکاری بیشتر رخ می دهد. .

سیاست های مدخل گزینی. نخست آنکه در ویکی‌پدیا برای هر چیز نمی‌توان مدخل ایجاد کرد؛ بلکه هر موضوعی باید آنچه را که در سیاست  این دانشنامه "معیارهای سرشناسی" نام دارد، احراز کند؛ یعنی موضوع باید در رسانه‌های مهم یا نشریات علمی معتبر و مستقل مطرح و مورد توجه صاحبنظران یا رسانه‌ها قرار گرفته باشد تا بتوان مقاله‌ای در ویکی‌پدیا به آن اختصاص داد. سرشناسی در ویکی‌پدیا به خصوص دربارة مدخل‌های مربوط به افراد، بسیار بحث‌انگیز است. وقتی شایستگی یک موضوع برای داشتن مدخل در ویکی‌پدیا مورد مناقشه باشد، صفحه‌ای برای نظرخواهی از کاربران تشکیل می‌شود. این نظرخواهی بر پایة رأی‌گیری نیست، بلکه قوت استدلال‌ها به سود یا به زیان حذفِ مدخل، ملاک تصمیم‌گیری است.

دوم، ویکی‌پدیا تنها دانشی را عرضه می‌کند که پیشاپیش در منابع رسمی منتشر شده باشد، بنابراین، تحقیقِ دست اول در ویکی‌پدیا منتشر نمی‌شود. همچنین به کاربران توصیه می‌شود از منابع دست اول[3] یعنی منابعی که اطلاعات یا داده‌های را برای اولین بار منتشر می‌کنند، استفاده نکنند و به منابع ثانویه[4] که به تحلیل این اطلاعات یا داده‌ها پرداخته‌اند، متکی باشند.

سوم، در ویکی‌پدیا محدودیتی در میزان تخصصی بودنِ مدخل‌ها وجود ندارد، اما معمولاً در مقالات ویکی‌پدیا، باید ابتدا مطالب عمومی و همه‌فهم، و سپس بخش‌های تخصصی یا مدخل‌مستقل تخصصی افزوده شود

ویژگی‌ها.  مدخل‌های ویکی پدیا در پیوند با یکدیگر نوشته می‌شوند. ارتباط میان مقالات به این شیوه‌ها برقرار می‌شود: ۱) پیوندهای آبی‌رنگ در متن هر مقاله؛ 2) «رده‌[5]»ها برای دسته‌بندی افراد (مثلاً ردة پزشکان، سیاستمداران، نویسندگان) در پایان هر مقاله؛ ۳) «الگو[6]»ها که نمای کلی و مختصری از مقالات پیرامون یک موضوع خاص را نشان می‌دهند؛ 4) «جستارهای وابسته[7]» در پایان هر مقاله، مخاطب را به مدخل‌های مرتبط راهنمایی می‌کنند.

ویرایش. مقالات ویکی‌پدیا از نظر فنی به آسانی ویرایش می شود. تازه‌کاران  می‌توانند وارد صفحه ویرایش شوند و متن را تعدیل کنند. اخیراً امکان ویرایش مستقیم صفحات بدون ورود به صفحة ویرایش نیز به شکل آزمایشی ممکن است.

در ویکی‌پدیا نوعی سلسله‌مراتب دسترسی وجود دارد. مثلاً برخی کاربران که بر پایة رأیِ کاربران باسابقه «مدیر[8]» می‌شوند، می‌توانند مقالات را با ذکر دلیل، یا به پیشنهاد دیگران حذف کنند؛ یا آنکه ویرایش برخی را برای پیشگیری از خرابکاری محدود کنند و خود به جمع‌بندی نظرات خوانندگان بپردازند و نتیجه را به مقاله بیفزایند. کاربران دیگری که «دیوان‌سالار[9]» نامیده می‌شوند، امکان عزل و نصب مدیران را دارند. کاربرانی نیز که به شکل فاحش قواعد و سیاست‌ها را زیرپا بگذارند، دسترسی شان به صورت موقت یا دائمی قطع می‌شود. ترتیبات مشخصی نیز برای حل اختلاف میان کاربران وجود دارد.

هر مقاله و هر کاربر، دارای صفحة «بحث» از آنِ خود است. صفحة «بحث» مجرای اصلی ارتباط میان کاربران برای بحث و هماهنگی است. در ویکی‌پدیا هیچ الزامی برای شناسایی هویت کاربران وجود ندارد و بیشتر آنها نام کاربری غیرواقعی دارند. در عین حال، همة ویرایش‌ها (حتی ویرایش‌هایی که خنثی می‌شوند) همراه با تاریخ و ساعت دقیق در تاریخچة هر مقاله ثبت می‌شود. به این ترتیب، دانسته است که هر کاربر، کدام مطالب را اضافه یا حذف کرده‌است.

به موازات رشد ویکی‌پدیا، پروژه‌های دیگری مثل ویکی‌واژه، ویکی‌کتاب و ویکی‌انبار[10] نیز در کنار آن پدید آمده‌است. بیشتر این پروژه‌ها کار ویرایش ویکی‌پدیا را تسهیل می‌کنند. مثلاً ویکی‌انبار، محل قرار دادن فایل‌های چندرسانه‌ای آزاد از حق تکثیر (عمدتاً تصویر) است و می‌توان با یک پیوند ساده آنها را در ویکی‌پدیا به کار برد. بیشتر محتوای ویکی‌پدیا تابع قوانین آمریکا (خصوصاً قوانین حق تکثیر) است، زیرا بیشتر سِروِر‌های ویکی‌پدیا در این کشور قرار دارد.

پیشینه. دانشنامة ویکی‌پدیا را جیمی ولز[11] و لری سنگر[12] در تاریخ ۱۵ ژانویة ۲۰۰۱ پایه‌گذاشتند. نام آن برگرفته از «ویکی» (سایت مبتنی بر مشارکت جمعی و انسایکلوپدیا (به معنی دانشنامه) است. ویکی‌پدیا در ابتدا پروژه‌ای تکمیلی برای دانشنامة نُوپدیا[13] (دانشنامة انگلیسی آنلاین و آزاد) بود که فعالیتش از اکتبر ۱۹۹۹ آغاز کرد و در سپتامبر ۲۰۰۳ به آن پایان داد. تا پایان سال ۲۰۰۱، تعداد مقالات ویکی‌پدیا حدود ۲۰ هزار به هجده زبان بود. سپس شما مقالات به سرعت افزایش یافت و تا سال ۲۰۰۳ به حدود ۵۰۰ هزار و تا پایان سال ۲۰۰۴ به بیش از یک میلیون رسید. در سال ۲۰۰۵، ویکی‌پدیا به پربازدیدترین وب‌سایت مرجع در اینترنت تبدیل شد. در سال ۲۰۰۷، تعداد مقالات ویکی‌پدیا به حدود ۵/۷ میلیون و در اواخر اوت ۲۰۰۹ به بیش از ۱۴ میلیون رسید. در نوامبر ۲۰۱۱، تعداد مقالات ویکی‌پدیا از مرز ۲۰ میلیون گذشت. هم‌اکنون (اواخر ۲۰۱۵) ویکی‌پدیا بیش از ۳۵ میلیون مقاله به ۲۸۸ زبان دارد. (۲)به گزارش نیویورک‌تایمز در فوریة ۲۰۱۴، ماهانه ۱۸ میلیارد بازدید از ویکی‌پدیا صورت می‌گیرد (۳).

ویکی‌پدیای انگلیسی با بیش از ۵ میلیون مدخل، جایگاه اول را دارد. یازده زبانِ عمدتاً اروپایی (از جمله آلمانی، سوئدی، فرانسوی، روسی و هلندی) هر یک بیش از یک میلیون مقاله در ویکی‌پدیا دارند. ویکی‌پدیای فارسی با حدود ۵۰۰ هزار مقاله، بالاتر از ویکی‌پدیای کره‌ای، ترکی، مجاری و عربی قرار دارد. اولین مقالات ویکی‌پدیای فارسی در اواخر آذرماه ۱۳۸۲ نوشته شده‌است.

بنیاد غیرانتفاعی و غیردولتی ویکی‌مدیا[14] هزینه‌های ویکی‌پدیا را سالانه با جذب میلیون‌ها دلار به صورت هدیه از علاقه‌مندان تأمین می‌کند. در هیچ‌یک از پروژه‌های ویکی‌مدیا، از تبلیغ تجاری برای تأمین هزینه‌ها استفاده نمی‌شود. هیچ‌یک از نویسندگان و ویراستاران ویکی‌پدیا در هیچ سطحی دستمزد دریافت نمی‌کنند و تنها حدود ۲۵۰ نفر کارمند بنیاد ویکی حقوق بگیرند (۴).

سیاست‌ها و مقررات ویکی‌پدیا پیوسته در معرض تغییر و بهبوداست. نسخه‌های ویکی‌پدیا به زبان‌های غیر از انگلیسی عمدتاً خودمختارند و می‌توانند بنا به تناسب شرایط، مقررات خود را داشته باشند. ویکی‌پدیا پبوسته از نرم‌افزارها و ربات‌های جدیداستفاده می کند تا ویرایش مطالب آن سریع‌تر و آسان‌تر باشد. آمار ویکی‌پدیا از قبیل تعداد کاربران، تعداد ویرایش‌ها، تعداد بازدیدها و حتی بودجة بنیاد ویکی‌مدیا به صورت شفاف در دسترس همگان قرار دارد (۵).

پژوهش نشان داده است زنان تنها حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد کل کاربران ویکی‌پدیا را تشکیل می‌دهند. متوسط سن کاربران حدود ۲۵ سال است (۶). در سال‌های اخیر، کاربران برخی از بخش های مهم ویکی‌پدیا   کاهش یافته‌است (۷). به همین سبب تلاش‌هایی برای متعادل‌سازی ویژگی‌های جمعیتی کاربران، مثلاً تشویق زنان به مشارکت   و شناسایی جاذبه‌ها و دافعه‌های ویکی‌پدیا صورت گرفته است.

 

مآخذ:

1) Giles, Jim. "Internet encyclopedias go head to head". NatureVol. 438, No 7070(December 2005): 900–901 [online]. Available: Error! Hyperlink reference not valid. [14 December 2005]; 2) Wikipedia contributors. History of Wikipedia. Wikipedia: The Free Encyclopedia. September 2015. [online], Available: https://en. wikipedia. org/w/index. php?title=History_of_Wikipedia&oldid=681514046. [10 September 2015]; 3) Cohen, Noam. "Wikipedia vs. the Small Screen". The New York Times. 9 February 2014 [online], Available:https://www. nytimes. com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen. html?_r=0[10 September 2015]; 4) Wikimedia Foundation. "Staff and contractors page (Wikimedia Foundation website)". 2015. [online]Available: https://wikimediafoundation. org/wiki/Staff _and_contractors [7 August 2015]; 5) Wikimedia Foundation. "Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013" (PDF). 2014. [online]Available: https://upload. wikimedia. org/ wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2. pdf [10September 2014]; 6) "Where Are the Women in Wikipedia? - Room for Debate". The New York Times. 2 February 2011. [online]Available: http://www. nytimes. com/roomfordebate/2011/02/02/where-are-the-women-in-wikipedia[10 September 2015]; 7) "The future of Wikipedia: WikiPeaks?". The Economist. 1 March 2014. [online], Available: http://www. economist. com/news/international/21597959-popular-online-encyclopedia-must-work-out-what-next-wikipeaks[10 September 2015].

 


 

[1]Wikipedia

[2]Copyright

[3] Primary Sources

[4] Secondary Sources

[5] Category

[6] Template

[7]See also

[8]administrator

[9] ureaucrat

[10] WikiWord, WikiBook, WikiWarehouse

[11]Jimmy Wales

[12]Larry Sanger

[13] Nupedia

[14]Wikimedia

علی پیرحیاتی

بازگشت به فهرست مقالات و