Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات پ

 

پاورقي[1] . اين اصطلاح به داستاني دنباله‌دار گفته مي‌شود كه به‌صورت پياپي در چندين شماره از مجله يا روزنامه چاپ و منتشر گردد (2: 275). روزنامه‌هاي پاريس، نخستين روزنامه‌هايي بودند كه از دهه 1830 به چاپ و انتشار داستان‌هاي دنباله‌دار در پايين صفحات (پاورقي) روزنامه پرداختند. الكساندر دوما از مردم فرانسه، چارلز ديكنز از اهالي انگليس، و فئودور داستايفسكي از مردم روسيه، با چاپ آثار خود به‌صورت پاورقي در مطبوعات، خوانندگان تازه‌اي براي آثار خود يافتند (2: 275). اين افراد كوشيدند كه با عادت‌دادن خوانندگان كم‌سواد به خواندن آثار ادبي، فرهنگ جامعه را ارتقاء دهند. پس از رواج پاورقي‌نويسي، نويسندگاني سر برآوردند كه كار حرفه‌اي آنان توليد اين نوع "كالا"هاي ادبي بود.

در ايران، پاورقي‌نويسي در واقع از اواخر دوران ناصرالدين شاه و اوايل سلطنت مظفرالدين شاه قاجار و در نشريه‌هاي ايران، روزنامه مرآت‌السفر و مشكوه‌الحضر، المنطبعه في‌الفارس، روزنامه علمي، تبريز، مريخ، فرهنگ، اطلاع، دانش، و ناصري آغاز شد و محمدحسن خان اعتمادالسلطنه نخستين كسي است كه به‌سبب نگارش پاورقي در نشريه ايران پاداش گرفت (3: 18؛ 1: 42).

بعدها مجله‌هايي چون دانشكده، بهار، نوبهار، كاوه، ارمغان، و ايرانشهر كه در سال‌هاي پس از انقلاب مشروطه (1324 ق.) منتشر مي‌شدند، نيز به پاورقي‌نويسي روي آوردند (2: 276). نشريه ادبي حقايق (1286 ش.)، كه در باكو منتشر مي‌شد، نخستين پاورقي را با ترجمه ماجراهاي آرسن لوپن، نوشته موريس لبلان[2]  چاپ و منتشر كرد. ماهنامه آفتاب(1289 ش.) در اصفهان نيز بخشي را به ترجمه رمان‌هاي كوتاه اختصاص داده بود. نشريه بهار، ادبيات اروپايي، مانند تيره‌بختان (بينوايان) ويكتورهوگو و سفينه غواص ژول ورن را به‌طور منظم منتشر مي‌كرد. ملك‌الشعراي بهار (1266-1330 ش.) رمان سلطنت الكساندر دوما را در پاورقي مجله دانشكده (1297 ش.) و رمان شاگرد پول بورژه را در پاورقي مجله نوبهار (1301ش.) چاپ مي‌كرد (2: 276). وحيد دستگردي ترجمه آثار نويسندگان اروپايي و نيز رمان‌هاي تاريخي ايراني را به‌صورت پياپي در پاورقي ماهنامه ارمغان (1298 ش.) انتشار داد. نشريات ديگري نيز در اين زمان داستان‌هايي از نويسندگان ايراني و خارجي چاپ و منتشر مي‌كردند.

از سويي، نويسندگان رمان‌هاي اجتماعي و تاريخي به‌سبب دشواري‌هاي چاپ و فروش رمان به‌صورت كتاب، آثار خود را در پاورقي نشريه‌ها به چاپ مي‌رساندند. مرتضي مشفق كاظمي (1281-1356 ش.) جلد يكم تهران مخوف (1301 ش.) را در روزنامه ستاره ايران انتشار داد؛ عباس خليلي (1272-1350 ش.) بعضي از رمان‌هاي خود را در پاورقي روزنامه اقدام منتشر كرد؛ حتي بوف كور هدايت (1281-1330 ش.) نيز در 1320 ش. به كوشش حميد رهنما در پاورقي روزنامه ايران انتشار يافت (2: 276).

در دوره رضا پهلوي (1304-1320 ش.) پاورقي‌نويسي رونق چنداني نداشت. بارزترين پاورقي‌نويس اين دوره حسينقلي مستعان (1283-1362 ش.) بود كه چند پاورقي در مجله راهنماي زندگي به چاپ رساند. اما سال‌هاي پس از 1320 ش. دوره رونق پاورقي‌نويسي است (276:2-277). پاورقي‌نويسان اين دوره، پيروان مرتضي مشفق كاظمي و محمدباقر ميرزا خسروي بودند. در اين سال‌ها، بسياري ازپاورقي‌ها به‌صورت جزوه چاپ و منتشر مي‌شد. در واقع در اين دهه بود كه پاورقي‌نويسي حرفه‌اي پديد آمد. پرشمار بودن مجله‌ها و نشريات ادواري و تقاضاي روزافزون براي رمان‌هاي پاورقي، موجب پيدايش داستان‌هاي عجولانه و گاه تكراري و قالبي گرديد، ولي انواع گوناگون پاورقي، همچون پاورقي تاريخي، اجتماعي، سياسي، جنايي، و فكاهي محصول اين دوره است (2: 277).

پس از كودتاي 28 مرداد و تحت تأثير جنجال‌هاي سياسي و حزبي، پاورقي‌نويسي سياسي پا گرفت كه هدفش افشاي دغل‌كاري‌هاي زمامداران وقت بود (2: 277). از جمله پاورقي‌نويسان سياسي مي‌توان از قاسم لاربن با لات و عشق و سياست، و سعيد نفيسي با نيمه‌راه بهشت و آتش‌هاي نهفته ياد كرد. پس از 1332 ش.، پاورقي‌نويسي دستخوش بحران شد. سير داستاني پيچ‌درپيچ، مشكلات همسان كليه قهرمان‌ها، طرح‌هاي نينديشيده، نثر ضعيف، و ساختار گسسته از ويژگي‌هاي پاورقي‌هاي اين دوره است. اما در سال‌هاي پس از كودتا، پاورقي‌هايي نيز در تأييد و بازنمايي شكوه تاريخي ايران و متناسب با فضاي سياسي همان سال‌ها پديد آمد و رفته‌رفته پاورقي سياسي جايگزين مطالب سياسي و انتقادي مطبوعات شد (2: 278). علي‌اكبر كسمايي با زيباي حسود، و ذبيح‌الله منصوري با عشاق نامدار از پاورقي‌نويسان اين دوره‌اند. در اين سال‌ها، پس از موفقيت گسترده داستان پاورقي اسمال در نيويورك نوشته حسن مدني، پاورقي فكاهي نيز رواج بيشتري يافت. اين دوران تا اوايل دهه 1350، اوج كار پاورقي در مطبوعات ايران بود (1: 44-45). از ديگر پاورقي‌نويساني كه در سال‌هاي 1332 تا 1357 ش. فعاليت مي‌كردند به كساني چون امير عشيري با لبخند در مراسم تدفين و نبرد در ظلمت؛ احمد احرار با مردي از جنگل و شاهزاده و عيار؛ و پرويز قاضي‌سعيد با تابوت سرخ و پلنگ و دختر غريب مي‌توان اشاره كرد.

در نخستين سال‌هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي، پاورقي‌نويسان مجال چنداني براي عرضه آثار خويش نيافتند، اما با فرونشستن تنش‌ها، آثار پاورقي‌نويسان پيشين تجديد چاپ شد؛ ضمن آنكه نسل جديدي از پاورقي‌نويسان نيز ظهور كرد. از اين نسل مي‌توان پاورقي‌نويساني چون منوچهر مطيعي، نسرين ثامني، فهيمه رحيمي، و احمد محققي را نام برد.

 

مآخذ: 1) بهزادي، علي. "سيري در پاورقي‌نويسي ايران". گردون. س. چهارم، 25 و 26 (خرداد و تير 1372): 42-46؛ 2) عابديني، حسن؛ قاسم‌نژاد، علي. "پاورقي". دانشنامه ادب فارسي (2): فرهنگنامه ادبي فارسي، ص 275-278؛ 3) قاسمي، فريد. "سرآغاز پاورقي‌نويسي در ايران". جهان كتاب. س. پنجم، 17 و 18 (آذر 1379): 18.

               ايرج فرجي

  

 



[1]. Feuilleton

[2]. Maurice Leblanc

 

بازگشت به فهرست مقالات پ