Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات پ

 

پايان‌نامه. "تز"[1] ، "رساله*"[2] ، يا پايان‌نامه نوشته‌اي است كه به‌وسيله داوطلب درجه دانشگاهي، به‌عنوان يكي از شرايط احراز آن، ارائه مي‌شود (3: ذيل "واژه") و نويسنده آن دانشجويي است كه زير نظر كلي يك هيأت علمي كار مي‌كند. موضوع انتخابي پايان‌نامه، معمولاً، محدود و تخصصي است و تحقيق در مورد آن، زمان مشخص و مبتني بر روش علمي را طلب مي‌كند (224:2). همين ويژگي است كه پايان‌نامه را تبديل به منبع اطلاعاتي ارزشمندي براي علاقه‌مندان به آن حوزه موضوعي مي‌سازد. پايان‌نامه‌ها معمولاً اساس تدوين مقاله‌ها يا كتاب‌هاي منتشر شده بعدي مي‌شوند و تا آن زمان تنها مدرك دسترس‌پذير آن فعاليت علمي محسوب مي‌شوند (8: 78).

تاريخچه. در 1861، دانشگاه ييل، نخستين مدرك دكتري خود را در سه رشته روانشناسي، فيزيك، و ادبيات كهن اعطا كرد (439:7). نخستين رساله دكتري كتابداري، با عنوان "آموزش حرفه‌اي كتابداري"، در سال 1925 توسط چيان‌تي در دانشگاه ايالتي آيوا ارائه شد. در انگليس، اولين رساله‌اي كه صرفاً به كتابداري اختصاص داشت، توسط دي. سرجنت تهيه گرديد كه در سال 1935 در مدرسه عالي اقتصاد انگليس، تحت عنوان >خدمات كتابخانه‌هاي عمومي زير نظر حكومت‌هاي محلي انگليس< پذيرفته شد. به‌طور كلي، در ايالات متحده امريكا، تهيه رساله‌هاي دكتري در اين رشته، از زمان تأسيس مدرسه عالي كتابداري دانشگاه شيكاگو در سال 1926 معمول گرديد (139:5). در فاصله سال‌هاي 1971 تا 1980، حدود 400000 مدرك دكتري در دانشگاه‌هاي امريكا اعطا شد كه بيش از نيمي از آنها در موضوع مهندسي، و علوم مانند رياضيات و علوم اجتماعي بود (439:7). در محدوده سال‌هاي 1909-1970 / 1289-1349 ش. تعداد 1605 عنوان و در 1971-1975 / 1350-1354 ش. تعداد 1474 عنوان و از آن زمان تاكنون مجموعاً بالغ بر 8900 عنوان پايان‌نامه توسط فارغ‌التحصيلان ايراني در دانشگاه‌هاي خارج از كشور به زبان‌هاي انگليسي، آلماني، و فرانسوي تهيه و به ثبت رسيده است. مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران* اقدام به تهيه پايگاه اطلاعاتيِ چكيده پايان‌نامه‌هاي فارغ‌التحصيلان ايراني خارج از كشور و نيز چكيده پايان‌نامه‌هاي دكتري و كارشناسي ارشد داخل كشور كرده است. قديمي‌ترين پايان‌نامه فارغ‌التحصيلان خارج از كشور در اين پايگاه اطلاعاتي، متعلق به سال 1909 در دكتراي مهندسي و قديم‌ترين پايان‌نامه فارغ‌التحصيلان داخل كشور، متعلق به سال تحصيلي 1310 ش. در مقطع كارشناسي ارشد علوم انساني (زبان‌شناسي) است. در دانشگاه‌هاي ايران، پس از تصويب قانون تهيه و ارائه رساله‌اي به‌عنوان پايان‌نامه تحصيلي و يكي از شرايط لازم جهت فراغت از تحصيلات تكميلي، تهيه و نگارش پايان‌نامه متداول شد. گرچه در سال‌هاي اوليه، تهيه پايان‌نامه تحصيلي اجباري بود، با كيفيت و دقت چنداني انجام نمي‌شد و اغلب در دفترچه‌هاي چهل الي صدبرگي با جلدهاي بسيار نازك كاغذي و به‌صورت دستنويس تهيه و گاه در صفحات معدودي (پنج الي شش صفحه) نوشته مي‌شد، اما به‌تدريج كيفيت آنها ارتقا يافت (157:1).

در حوزه پزشكي، قديم‌ترين پايان‌نامه متعلق به 1312 ش. است. با توجه به اينكه قديم‌ترين دانشگاه كشور يعني دانشگاه تهران در 1313 ش. تأسيس شده است؛ پايان‌نامه‌هاي ذكر شده متعلق به دانشسرايعالي و مدرسه دارالفنون است كه در كتابخانه‌هاي مركزي و پزشكي دانشگاه تهران نگهداري مي‌شوند.

در حوزه كتابداري و اطلاع‌رساني، قديم‌ترين پايان‌نامه مربوط به سال 1347 است كه در كتابخانه دانشكده علوم تربيتي دانشگاه تهران موجود است. تعداد كل پايان‌نامه‌هاي كارشناسي ارشد اين دانشكده، كه از اولين مراكز آموزشي كتابداري در مقطع كارشناسي ارشد است، تا پايان سال 1378 تعداد 440 عنوان است (:4 هشت). اولين پايان‌نامه دوره دكتري كتابداري و اطلاع‌رساني داخل كشور مربوط به سال تحصيلي 1375-1376 دانشگاه آزاد اسلامي است. تعداد كل پايان‌نامه‌هاي كارشناسي ارشد و دكتراي داخل كشور موجود در پايگاه اطلاعاتي مركز اطلاعات و مدارك علمي كشور، تا پايان سال 1377 بالغ بر 55031 عنوان است (2:6).

ضرورت. در كليه رشته‌هاي دانشگاهي، در دوره‌هاي كارشناسي ارشد و دكتري، نگارش و ارائه پايان‌نامه ضروري است. البته در دوره كارشناسي برخي رشته‌هاي فني و هنري نيز دانشجو ملزم به تهيه پايان‌نامه تحصيلي است. در حوزه علوم پزشكي، برحسب مقطع تحصيلي، پايان‌نامه‌ها به سه گروه علوم پايه، عمومي (باليني)، و تخصصي تقسيم مي‌شوند. پايان‌نامه‌هاي پژوهشي متعلق به دوره‌هاي تحصيلات تكميلي يكي از انواع منابع اطلاعاتي رديف اول محسوب مي‌شوند.

اهميت. پايان‌نامه‌ها را معمولاً از دو ديدگاه ارزيابي مي‌كنند: 1) به‌عنوان گامي مقدماتي و نخستين تحقيق جدّي و منضبط دانشجو در زمان‌بندي مشخص؛ 2) به مثابه كاري نهايي كه برآيند كل يافته‌هاي دانشجو در طول دوره تحصيلي است (2: 223-224).

عمده دلايل تهيه پايان‌نامه تحصيلي عبارتند از: 1) يادگيري روش‌شناسي تحقيق؛ 2) توسعه نگرش علمي؛ 3) كسب موفقيت براي مطالعه‌اي جدي و عميق و كسب تجربه علمي در حوزه موضوعي خاص؛ 4) كسب مهارت براي مطالعه نقّادانه و موشكافانه؛ 5) بهره‌مندي از اطلاعات جديدتر؛ 6) شرط لازم براي دريافت مدرك تحصيلي؛ و 7) انتشار نتايج پايان‌نامه به‌شكل مقاله پژوهشي در مجلات علمي و تخصصي.

قابليت‌هاي اين‌گونه منابع از نظر اطلاعاتي و پژوهشي، سبب شده است كه پايان‌نامه‌ها را از دو ديدگاه در رشته‌هاي مختلف دانشگاهي و پژوهشي مورد توجه قرار دهند: يكي به‌عنوان مدرك مفيد پژوهشي (به اعتبار متن تحقيق)؛ و ديگري به مثابه نوعي كتابشناسي تخصصي (به اعتبار فهرست مآخذ پاياني) (2: 226).

استفاده از پايان‌نامه تابع شرايط ويژه‌اي است زيرا، از لحاظ حقوقي، تكثير و نقل از پايان‌نامه‌هاي تحصيلي بدون اجازه از صاحبان اثر (دانشجو و استاد راهنما) مجاز نيست. طبق قانون واسپاري، نسخه هاي محدودي به دانشكده محل تحصيل و كتابخانه مربوط ارائه مي‌شود و در كتابخانه‌ها نيز سعي شده است از پايان‌نامه‌ها فقط در حد مطالعه در محل و احياناً معدودي نقل قول با ذكر منبع و يا استفاده از منابع و مراجع معرفي شده و نهايتاً روبرداشت چكيده پايان‌نامه‌ها استفاده شود (1: 167).

با توجه به افزايش پذيرش دانشجو در مقاطع دكتري و كارشناسي ارشد، تعداد پايان‌نامه‌ها در سال‌هاي اخير افزايشي چشمگير داشته است. بعضي از پايان‌نامه‌هاي كارشناسي ارشد و دكتري به‌عنوان طرح پژوهشي دانشگاهي ارائه مي‌شوند و از اين راه كمك‌هاي مالي براي انجام پژوهشي مفيد و ارزنده و ترغيب پژوهش‌هاي بعدي برقرار شده كه "حاكي از به رسميت شناختن حقوق تأليف و تدوين اين‌گونه مدارك است" (2: 227). بسياري از دانشگاه‌ها در سال‌هاي اخير از پذيرش موضوع‌هاي غيرپژوهشي يا گردآوري مطالب، به‌عنوان موضوع پايان‌نامه‌ها، امتناع مي‌ورزند.

فهرست پايان‌نامه‌ها هم اكنون به‌گونه‌هاي مختلف چاپي و رايانه‌اي در دسترس است. مهم‌ترين منبع در سطح جهاني، >چكيده‌نامه بين‌المللي پايان نامه‌هاي تحصيلي<[3]  است كه چكيده پايان‌نامه‌هاي دكتراي پذيرفته شده در دانشگاه‌هاي امريكا از 1861 تاكنون را دربرمي‌گيرد. اين منبع هم به‌شكل چاپي و هم به‌صورت صفحه فشرده توليد مي‌شود. در پايگاه اطلاعاتي ليزا[4]  نيز اطلاعات كتابشناختي و چكيده پايان‌نامه‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني وجود دارد. در انگليس، >نمايه پايان‌نامه‌هاي اسليب<[5] ، رساله‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني را معرفي مي‌كند و نيز بخش اماني كتابخانه بريتانيا نشريه‌اي ماهانه حاوي چكيده گزارش‌ها و پژوهش‌هاي دولتي، از جمله پايان‌نامه‌هاي دانشگاهي، را چاپ و منتشر مي‌كند (140:5). از فعاليت‌هاي صورت گرفته در ايران، تهيه "پايگاه اطلاعاتي چكيده پايان‌نامه‌هاي كارشناسي ارشد و دكتري" به‌شكل چاپي و به‌صورت صفحه فشرده توسط مركز اطلاعات و مدارك علمي* را مي‌توان نام برد. درج فهرست پايان‌نامه‌ها در برخي نشريات و تهيه فهرست پايان‌نامه‌هاي حوزه‌اي از علوم و يا متعلق به رشته‌هاي مختلف يك دانشگاه و نيز سازماندهي اين منابع ارزشمند در كتابخانه‌ها، از جمله گام‌هاي مثبتي است كه براي دسترس‌پذير كردن اين‌گونه مدارك صورت مي‌گيرد.

 

مآخذ: 1) بني‌اقبال، ناهيد. "بررسي مجموعه پايان‌نامه‌هاي دانشگاه تهران". كتابداري. دفتر 28-29 (1377): 155-169؛ 2) حرّي، عباس. مروري بر اطلاعات و اطلاع‌رساني. تهران: دبيرخانه هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور، نشر كتابخانه، 1372؛ 3) سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. اصطلاحنامه كتابداري. ويرايش دوم. ذيل "پايان‌نامه"؛ 4) صديق بهزادي، ماندانا. چكيده‌نامه پايان‌نامه‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران؛ مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهاد سازندگي، 1379؛ 5) علي، ناظم. "نوشته‌هاي علوم كتابداري و اطلاع‌رساني: نتايج تحقيقات". ترجمه محمدحسين دياني. اطلاع‌رساني. دوره نهم، 1 و 2 (1365): 129-151؛ 6) وزارت فرهنگ و آموزش عالي. مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران. آشنايي با پايگاه‌هاي اطلاعاتي توليد شده در مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران. تهران: مركز اطلاعات مدارك علمي ايران، [1378]؛


 

 

 

7) "Dissertations". Encyclopedia of Library & Information Science. Vol. 26, PP. 439-440; 8) Hansen, C.W. Introduction to Science - Information Work. London: Aslib, 1971.

پروانه مديراماني

 



[1]. Thesis

[2]. Dissertation

[3]. Dissertation Abstracts International

[4]. Library & Information Science Abstracts (LISA)

[5]. Aslib᾽s Index to Thesis

 

بازگشت به فهرست مقالات پ