Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات پ

 

پايگاه اطلاعاتي[1]  و بانك اطلاعاتي[2] . در برخي متون، اين دو اصطلاح به‌صورت مترادف به‌كار رفته و در برخي ديگر، از لحاظ مفهومي ميان آنها تفاوت قائل شده‌اند. پرسشي كه در حوزه كتابداري و اطلاع رساني مطرح است آن است كه يا اين دو اصطلاح، دلالت بر مفاهيمي يكسان دارند يا خير، و وجوه اشتراك و افتراق آن دو چيست. پرداختن به اين موضوع به‌ويژه به‌منظور كنترل واژگان در فرايند نمايه‌سازي اطلاعات و نيز گزينش مدخل و برقراري ارجاع ميان اصطلاحات در دايره‌المعارف‌ها و فرهنگ‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني از اهميت بسزايي برخوردار است.

بررسي مدخل‌هاي "پايگاه اطلاعاتي" و "بانك اطلاعاتي" در ويرايش  1998<اصطلاحنامه اطلاع‌رساني و كتابداري انجمن اطلاع‌رساني امريكا>[3] نشان مي‌دهد كه اين اصطلاحنامه، كلمه پايگاه اطلاعاتي را مرجّح دانسته و از استفاده‌كنندگان خواسته است كه، به‌جاي اصطلاح بانك داده‌ها، اصطلاح پايگاه اطلاعاتي را به‌كار برند (26:6). هرگاه بپذيريم كه اين اصطلاحنامه يكي از معتبرترين و جامع‌ترين اصطلاحنامه‌هاي تخصصي منتشرشده در حوزه كتابداري و اطلاع‌رساني است، بايد پذيرفت كه اين دو اصطلاح از لحاظ مفهومي با يكديگر تفاوتي ندارند و، در واقع، مترادف يكديگرند.

بررسي آنها در اصطلاحنامه <پايگاه اطلاعاتي چكيده‌نامه كتابداري و اطلاع رساني (ليزا)> [4] ، كه منحصراً براي بازيابي اطلاعات در اين پايگاه الكترونيكي طراحي شده است، نشان مي‌دهد كه اصطلاح "پايگاه اطلاعاتي" اصطلاح پذيرفته‌شده و اعم است و اصطلاح بانك داده‌ها در سلسله مراتب روابط مفهومي ميان واژه‌ها اصطلاح اخص به شمار آمده است (5).

در <دايره‌المعارف بين‌المللي اطلاع‌رساني و كتابداري>[5]، دو مدخل جداگانه و مختصر تحت عناوين پايگاه اطلاعاتي و بانك اطلاعاتي پيش‌بيني شده كه خود نمايانگر آن است كه اين دايره‌المعارف تا حدودي ميان اين دو مفهوم تفاوت قائل شده است. با اين همه، با بررسي دقيق تعاريف ارائه شده در هر دو مدخل نمي‌توان تفاوت اساسي ميان اين دو مفهوم مشاهده كرد. اين دايره‌المعارف اصطلاح پايگاه اطلاعاتي را اين‌گونه تعريف كرده است: "به‌طور كلي، به هر مجموعه نظام‌مند از اطلاعات در هر قالبي كه باشد، حتي به‌صورت چاپي، مي‌توان پايگاه اطلاعاتي اطلاق كرد. داده‌ها در يك پايگاه اطلاعاتي به‌صورت پرونده‌هاي رايانه‌اي يا بر روي صفحه فشرده ذخيره مي‌شوند. هر پايگاه اطلاعاتي ممكن است حاوي اطلاعات كتابشناختي، عددي يا آماري، و جز آن باشد.... داده‌ها در هر پايگاه اطلاعاتي معمولاً به‌گونه‌اي ساختاردهي مي‌شوند كه امكان بازيابي خودكار آنها وجود داشته باشد...» (100:3). تعريف مختصري كه در اين دايره‌المعارف از بانك اطلاعاتي ارائه شده چنين است: «اين اصطلاح معمولاً مترادف پايگاه اطلاعاتي به‌كار مي‌رود، اما در برخي موارد از اصطلاح بانك اطلاعاتي به‌منظور مشخص كردن مجموعه‌هاي غير كتابشناختي و داده‌هاي عددي استفاده مي‌شود» (98:2). با مقايسه اين دو مدخل مي‌توان دريافت كه تنها تفاوت ميان اصطلاحات مورد بحث اين است كه در پايگاه اطلاعاتي هر نوع اطلاعات شامل داده‌هاي عددي را مي‌توان ذخيره و بازيابي كرد، امّا بانك‌هاي اطلاعاتي فقط حاوي داده‌هاي عددي هستند. بنابراين، هيچ تفاوت ساختاري ميان اين دو (به عنوان مجموعه‌اي نظام‌مند از اطلاعات) وجود ندارد.

در بخش واژه‌نامه مديريت اطلاعات <دايره‌المعارف كتابداري و اطلاع رساني>[6]  نيز مي‌توان رويكرد مشابهي را مشاهده كرد؛ و اين دايره‌المعارف نيز بر اين نكته تأكيد ورزيده است كه اصطلاحات پايگاه اطلاعاتي، بانك داده‌ها، و بانك اطلاعاتي[7]  تا حدودي مترادف يكديگر به‌شمار مي‌روند. پايگاه اطلاعاتي ممكن است حاوي اطلاعات عددي، الفبايي، يا كتابشناختي باشد (1: 108).

با مرور كتاب‌هاي نگاشته شده در زمينه طراحي، ساخت، و توسعه پايگاه‌هاي اطلاعاتي از ديد متخصصان كتابداري و اطلاع‌رساني، مي‌توان اين نكته را دريافت كه اصطلاح "پايگاه اطلاعاتي" مورد نظر كليه اين منابع بوده و سخني از طراحي، ساخت، و توسعه "بانك اطلاعاتي" به‌ميان نيامده است (4؛8).

تجزيه و تحليل آماري در پايگاه اطلاعاتي >چكيده مقالات كتابداري و اطلاع‌رساني< نيز نشان مي‌دهد كه آنچه در طي چند سال گذشته در مقالات كتابداري و اطلاع‌رساني نگاشته شده است، اصطلاح پايگاه اطلاعاتي را به‌منظور توصيف "مجموعه‌اي نظام‌مند از داده‌ها كه امكان جست‌وجو و بازيابي اطلاعات در آن پيش بيني شده باشد"، به‌كار برده‌اند؛ به‌طوري كه جست‌وجوي اين كليدواژه‌ها در عناوين مقالات كتابداري و اطلاع رساني در فاصله سال‌هاي 1996 تا 2000 نشان داد كه در عناوين 874 مقاله اصطلاح پايگاه اطلاعاتي و تنها در عناوين 8 مقاله ـ در همان مقطع زماني ـ اصطلاح بانك اطلاعاتي به‌كار رفته است (5).

امروزه آنچه بيشتر در منابع كتابداري و اطلاع‌رساني مي‌توان يافت طراحي، توسعه، پياده‌سازي، و ارزيابي "پايگاه‌هاي اطلاعاتي" است. از سوي ديگر، حتي ناشران معروف و برجسته‌اي چون سيلور پِلاتر[8]  نيز از اصطلاح پايگاه اطلاعاتي براي معرفي تعداد بي‌شماري از محصولات خود استفاده كرده‌اند (7). بنابراين، دو اصطلاح پايگاه اطلاعاتي و بانك اطلاعاتي را مي‌بايست، حداقل در حوزه اطلاع‌رساني، مفاهيمي يكسان به‌شمار آورد. تنها تفاوت ميان نوع اطلاعات قابل دسترس در هريك از نظام‌هاي مورد بحث (در پايگاه اطلاعاتي كليه انواع اطلاعات و در بانك اطلاعاتي تنها اطلاعات عددي) را نمي‌توان ملاك اساسي تفاوت ميان دو نظام كه ساختار واحدي دارند (مجموعه‌اي نظام‌مند از داده‌ها كه امكان جست‌وجو و بازيابي اطلاعات در آنها وجود دارد) و هدفي مشخص را دنبال مي‌كنند (دسترسي سريع و كارآمد به اطلاعات) تلقي كرد. حتي اگر اين ديدگاه را نيز نپذيريم، بايد قبول كرد كه اصطلاح پايگاه اطلاعاتي كلان‌تر از بانك اطلاعاتي است؛ زيرا كليه انواع اطلاعات، از جمله داده‌هاي عددي، را دربر دارد.

 

مآخذ:

1)  Bose, Anindya. "Data Base".  Encyclopedia of Library and Information Science. Vol. 41, P.108; 2) "Data Bank". International Encyclopedia of Information and Library Science. P.98; 3) " Data Base". Ibid., P.100; 4)  Jasco, Peter; Lancaster, F.W. Build Your Own Data Base. Chicago: American Library Association, 1999; 5) Library and Information Science Abstract. [bibliographic database]. [Autumn 2000]. [CD- ROM]. Bowker Saur; 6) Milstead, Jessica. ASIS Thesaurus of Information Science and LibrarianshiP. 2nd ed. New Jersy: Information Today, 1998; 7) Silver Platter Information. [homepage]. http://www. silver platter.com. [ Access 29 May 2001]; 8)  Willitts, John. Database Design and Construction: an Open Learning Course for Students and Informtaion Managers. London: Library Association, 1992.

                كيوان كوشا

 

[1]. Database

[2]. Databank

[3]. ASIS Thesaurus of Information Science andLibrarianship

[4]. Library and Information Science Abstract (LISA)

[5]. International Encyclopedia of Informationand Library Science

[6]. Encyclopedia of Library and InformationScience

[7]. Information bank

[8]. SilverPlatter Information

 

 

بازگشت به فهرست مقالات پ