Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات پ

 

پايگاه‌هاي اطلاعاتي. پايگاه داده‌ها[1]  يا پايگاه اطلاعاتي، ذخيره‌اي از پرونده‌هاي[2]  حاوي اطلاعات گوناگون و مرتبط به‌صورت يكپارچه[3]  و مبتني بر ساختار واحدي است كه امكان جست‌وجو و بازيابي سريع اطلاعات را توسط رايانه پديد مي‌آورد (3:10). پايگاه اطلاعاتي به‌گونه‌اي شكل مي‌گيرد كه تسهيلاتي را براي ذخيره، درج، حذف، اصلاح، روزآمدسازي، و بازيابي اطلاعات پرونده‌ها توسط يك يا چند كاربر به‌صورت اشتراكي و همزمان فراهم سازد. غالبآ مدارك موجود در پايگاه اطلاعاتي ارائه‌دهنده اطلاعات همه پديده‌هاي فيزيكي مانند كتاب يا ساير متون منتشر شده مانند آثار هنري، اشياي قديمي، يا حتي اطلاعات مربوط به يك فرد (مانند مدارك استخدامي يا اسناد پزشكي افراد) را در بر مي‌گيرد. به عبارت ديگر اين اطلاعات مي‌تواند، داده‌هايي كامل از اين اسناد باشد (3:10). پايگاه اطلاعاتي را مي‌توان بر روي رسانه‌هايي مانند لوح سخت[4] ، لوح لرزان[5] ، لوح يا نوار مغناطيسي[6] ، لوح نوري[7] ، يا هر ابزار ديگر ذخيره كرد (2: 71؛  4: ذيل "پايگاه اطلاعاتي"؛ 5: ذيل "پايگاه اطلاعاتي"؛ 15: 412).

تاريخچه. در اواخر دهه 1960 و اوايل دهه 1970 ايجاد نظام يكپارچه مديريت اطلاعات به‌عنوان هدفي واحد مطرح شد و پايگاه‌هاي اطلاعاتي با اين قصد به‌وجود آمد كه بتواند امكان تركيب پرونده‌هاي جدا از هم، ايجاد ارتباط، مديريت، و استفاده مشترك از داده‌ها را فراهم سازد. در نتيجه، افزونگي اطلاعات تا حدودي كاهش يافت، صحت و يكپارچگي اطلاعات ذخيره شده تا حدي تأمين شد، و امكان دسترسي مستقيم به اطلاعات و بازيابي آن، به‌كمك چند كليد، و گزارش‌گيري ساده نيز فراهم گرديد.

در دهه 1970، به‌سبب تراكم اطلاعات ذخيره شده و ضرورت بازيابي اطلاعات مورد نياز، يكپارچگي اطلاعات و به حداقل رساندن تكرار آن در پايگاه‌هاي اطلاعاتي اهميت بيشتري يافت و موجب شد كه در تهيه برنامه‌هاي كاربردي، روش‌هاي كارآمدتري نسبت به ذخيره و بازيابي اطلاعات ابداع شود و پايگاه‌هاي اطلاعاتي امروزي شكل گيرد. اين پايگاه‌ها دسترسي چندجانبه به اطلاعات، كنترل اطلاعات، سازماندهي مجدد، ارتباط ميان عناصر اطلاعاتي، امنيت اطلاعات، تهيه گزارش‌هاي پيچيده، و تهيه برنامه‌هاي كاربردي مستقل از داده را امكان‌پذير ساخت. از دهه 1980، با توسعه دانش در زمينه‌هاينظام‌هاي خبره و هوش مصنوعي[8]  [9]، تحولي در نظام ذخيره و بازيابي اطلاعات به‌وجود آمد.

پايگاه‌هاي اطلاعاتي با استفاده از منطق صوري، نظام خبره، هوش مصنوعي، و زبان طبيعي امكان استنتاج منطقي از داده‌ها را به كاربران مي‌دهند؛ و بدين‌ترتيب، فن‌آوري نوين سبب ايجاد پايگاه‌هاي دانش[10]  شده است (2: 18-35؛ 8: 105؛ 14: 1-12).

در ايران نيز از سال 1362، تلاش‌هايي به‌منظور ايجاد پايگاه‌هاي اطلاعاتي خودكار آغاز شد (6: 1-3) ليكن تا اواخر دهه 60 نتيجه ملموسي حاصل گرديد. مراكز پايگاه‌هاي اطلاعاتي ايران در حال حاضر به‌طور عمده حاصل تلاش‌ها و كوشش‌هايي است كه از سال 1368 آغاز گرديده و تاكنون ادامه داشته است (1: 32).

اجزاي پايگاه اطلاعاتي[11] . محيط پايگاه اطلاعاتي از اجزائي چون داده‌ها، سخت‌افزار، نرم‌افزار، و كاربران تشكيل شده است. هر پايگاه اطلاعاتي مجموعه‌اي از داده‌هاست كه به‌صورت يكپارچه مورد استفاده قرار مي‌گيرد. داده‌هاي هر پايگاه ميان كاربران مختلف به اشتراك گذاشته مي‌شود و از داده واحدي ممكن است براي مقاصد مختلف استفاده گردد.

از سوي ديگر، پايگاه اطلاعاتي براي استقرار و اجرا نياز به تجهيزات سخت‌افزاري نظير دستگاه‌هاي ذخيره‌سازي، پردازش‌گرها[12] ، و سخت‌افزارهاي ارتباطي[13]  دارد. در ضمن، هر پايگاه اطلاعاتي داراي لايه‌اي نرم‌افزاري به نام "نظام مديريت پايگاه اطلاعاتي"[14]  است كه ارتباط ميان استفاده‌كنندگان و اطلاعات ذخيره شده بر روي دستگاه‌ها را برقرار مي‌سازد. از طريق اين نرم‌افزار مي‌توان به اطلاعات پايگاه دست يافت.

كاربران پايگاه‌هاي اطلاعاتي را سه گروه تشكيل مي‌دهند: 1) برنامه‌سازان كاربردي[15]  كه پايگاه اطلاعاتي را طراحي مي‌كنند و، با استفاده از داده‌هاي موجود در پايگاه، آن را توسعه مي‌دهند و برنامه‌هاي جديدي را تهيه مي‌كنند؛ 2) استفاده‌كنندگان نهايي كه با استفاده از پايگاه‌ها مي‌توانند به اطلاعات مورد نياز دست يابند و از آنها استفاده كنند؛ و 3) مديران پايگاه داده‌ها كه كار كنترل پايگاه اطلاعاتي را برعهده داشته و معمولا از توان بالايي براي تجزيه و تحليل نيازها و تصميم‌گيري در مورد روش ذخيره، دسترسي، بازيابي، و كنترل اطلاعات برخوردارند (2: 84-94؛ 3: 17؛ 9: 5-9؛ 11: 440).

عناصر پايگاه اطلاعاتي[16] . هر پايگاه اطلاعاتي از عناصري شامل واژگان داده‌ها[17] ، نوع داده‌ها، دامنه داده‌ها[18] ، حوزه داده‌ها (فيلد)، پيشينه (ركورد)ها، رابطه‌ها[19] ، و نمايه‌ها تشكيل شده است (12: 59-65). واژگان داده‌ها مجموعه‌اي مرتب از پرونده‌ها، نمايه‌ها، نگاره‌ها، و اقلام اطلاعاتي برنامه كاربردي است كه براي برنامه‌نويس سرعت و سهولت زيادي را در نوشتن برنامه‌هاي پايگاه اطلاعاتي ايجاد مي‌كند (2: 137). نوع داده‌هاي هر حوزه (فيلد) نيز مشخص و تعريف مي‌شود تا برنامه كاربردي بتواند آنها را در هر زمان و به هر شكل پردازش و بازيابي كند. متداول‌ترين نوع داده‌ها شامل داده‌هاي مربوط به متن، عدد، تاريخ، تصوير، و يادداشت است.

داده‌هاي متن از حروف، اعداد، و نشانه‌ها تشكيل شده است. داده عددي شامل اعداد صحيح، حقيقي، و اعشاري است. داده تاريخ به‌گونه‌اي ذخيره مي‌شود كه برنامه كاربردي بتواند آن را تشخيص دهد. داده يادداشت براي ذخيره متن‌هاي طولاني مانند چكيده‌ها يا مقالات به‌كار مي‌رود.

حوزه‌ها فضاهايي هستند كه داده‌هاي ذخيره شده در پايگاه اطلاعاتي را در خود جاي مي‌دهند. نام، نوع، و اندازه هر حوزه (فيلد) در پايگاه اطلاعاتي تعريف مي‌شود و براي هر حوزه عنواني متناسب با محتواي آن انتخاب مي‌گردد. افزونگي در حوزه‌ها وجود ندارد، مگر براي حوزه‌هايي كه، به عنوان كليد، ارتباط ميان پيشينه‌ها (ركورد) را فراهم مي‌سازند.

پيشينه‌ها مجموعه‌اي از حوزه‌ها هستند كه درباره موضوعي خاص در ارتباطي منطقي قرار مي‌گيرند. رابطه‌ها در پايگاه‌هاي اطلاعاتي اين امكان را فراهم مي‌كنند كه پيشينه‌ها به‌گونه‌اي مورد نياز سازماندهي شوند. به‌طور مثال، پيشينه اطلاعات كتابشناختي مدارك، كه در فرايند فهرست‌نويسي مورد استفاده قرار مي‌گيرد، با استفاده از رابطه مي‌تواند در كارهاي امانت يا سفارش مورد استفاده قرار گيرد. نمايه‌ها (شاخص‌ها) در پايگاه‌هاي اطلاعاتي عامل مهمي در ذخيره اطلاعات حوزه‌ها هستند و با وجود آنها براي بازيابي اطلاعات خاص نيازي به پيمايش سراسر پايگاه نيست، در نتيجه اطلاعات با سرعت بيشتري بازيابي مي‌شود.

انواع پايگاه اطلاعاتي. پايگاه‌هاي اطلاعاتي را بارويكردهاي متفاوتي تقسيم‌بندي كرده‌اند. برخي صاحب‌نظران، انواع پايگاه اطلاعاتي را به شرح ذيل مي‌دانند:

1. پايگاه اطلاعاتي تك پرونده[20] ، كه در آن اطلاعات از يك پرونده را در هر زمان ذخيره، سازماندهي، و بازيابي مي‌كنند. در اين پايگاه‌ها حوزه‌هاي مربوط به يك موضوع مي‌تواند تكراري باشد و امكان حذف حوزه‌هاي زائد در پيشينه‌ها وجود ندارد، در نتيجه، افزونگي اطلاعات در اين پايگاه‌ها بسيار زياد است (2: 19؛ 3: 15؛ 7: 896).

2. پايگاه اطلاعاتي سلسله مراتبي[21] ، كه در آن پيشينه‌ها به صورت سلسله‌مراتبي و درختي در رابطه‌اي پدر و فرزندي قرار مي‌گيرند. تنها يك پيشينه، ريشه درخت است و هر پيشينه فقط يك رابطه با پيشينه قبلي خود دارد، ولي در برقراري رابطه با پيشينه‌هاي بعدي خود محدوديتي ندارد. در اين نوع پايگاه ارتباط ميان پيشينه‌ها بسيار سريع است، اما برخي پيشينه‌ها با توجه به نوع ارتباط تكرار مي‌شوند و موجب افزايش حجم پايگاه اطلاعاتي مي‌گردند.

3. پايگاه اطلاعاتي شبكه‌اي[22] ، كه در آن رابطه ميان انواع پيشينه‌ها يك به چند است و هيچ محدوديتي در تعداد آنها نيست. چند پيشينه در رابطه با يك پيشينه كه خود با چند پيشينه ديگر مرتبط است قرار مي‌گيرند. انعطاف‌پذيري در تعداد رابطه‌هاي ميان پيشينه‌ها موجب مي‌شود كه پيشينه‌ها در محلي كه بيشترين كارآيي را دارند قرار نگيرند، و سرعت برقراري ارتباط ميان آنها نسبت به مدل سلسله‌مراتبي كاهش يابد. البته با قرار دادن پيشينه‌هاي مرتبط نزديك به هم اين مشكل را مي‌توان تا حدودي برطرف ساخت. برتري نوع شبكه‌اي نسبت به نوع سلسله مراتبي، استفاده از يك پيشينه در رابطه‌هاي نامحدود است و نيازي به تكرار پيشينه‌هاي يكسان نيست. در نتيجه از افزونگي اطلاعات كاسته شده و اندازه پايگاه كوچك‌تر مي‌گردد (2: 267-279؛ 12: 68-69؛ 13: 443).

4. پايگاه اطلاعاتي رابطه‌اي[23] ، كه در آن رابطه‌ها به شيوه‌اي خاص، يعني به صورت جدول، به كار رفته‌اند و در واقع همان پايگاه شبكه‌اي است. اين پايگاه براي نخستين بار در سال 1970 توسط يكي از كارشناسان شركت آي. بي. ام. ابداع شد و در آن، سازماندهي اطلاعات برپايه جدول‌ها (رابطه‌ها)، سطرها (پيشينه‌ها) و ستون‌ها (حوزه‌ها) صورت مي‌گيرد. با استفاده از الگوهاي رياضي در مجموعه‌ها، عمليات مشابه بر روي اطلاعات صورت مي‌گيرد. در اين پايگاه، نوع پيشينه‌ها به‌صورت جدول و حوزه‌هاي مربوط به آنها به‌صورت ستوني در جدول قرار مي‌گيرند. هر سطر جدول پيشينه‌اي است كه به‌وسيله كليد مشخصي با جدول ديگر كه داراي همان كليد در يكي از سطرهاست مرتبط مي‌شود. در هر رابطه يا جدول تنها يك نوع پيشينه مي‌تواند وجود داشته باشد و هر پيشينه داراي تعداد ثابتي حوزه يا ستون است. در اين نوع پايگاه، افزونگي اطلاعات وجود ندارد و گزارش‌گيري بسيار ساده، راحت، و سريع انجام مي‌گيرد (2: 287، 381؛ 3: 40-48؛ 12: 60-67؛ 7: 22-26؛ 13: 444-446).

5. پايگاه اطلاعاتي شيي گرا[24] ، كه به‌منظور ايجاد نرم‌افزاري بهتر، كوچك‌تر، و بدون تناقض به‌وجود آمد و متشكل از مجموعه‌اي از شيي‌هاست. هر شيي داراي اطلاعات (ويژگي‌ها[25]) و برنامه‌ها (روش‌ها[26])يي است كه مي‌تواند اطلاعات درون شيي را پردازش كند. شيي نفوذناپذير است، يعني نمي‌توان برنامه دروني آن را تغيير داد. فقط از طريق پيام مي‌توان با آن رابطه برقرار كرد. هر شييî، پس از دريافت پيام، آن را پردازش كرده و سپس پيام(هاي) مناسبي را ارسال مي‌كند. در ساختار اين پايگاه‌ها شيِي‌ها كه داراي توانايي‌هاي مشترك هستند در رده واحدي قرار مي‌گيرند و هر رده مي‌تواند داراي زير رده‌هايي باشد كه از توانايي‌هاي رده بالاتر از خود نيز برخوردار است (3: 49-58؛ 12: 1-7).

6. پايگاه اطلاعاتي توزيعي، كه برمبناي بانك‌هاي اطلاعاتي توزيعي شكل مي‌گيرد و، در واقع، براي ذخيره و بازيابي داده‌هاي غيرمتمركز بر روي رايانه‌هاي مراكز مختلف ايجاد مي‌گردد. به‌طور مثال، چندين كتابخانه كه در شبكه‌اي واحد با يكديگر همكاري مي‌كنند، با ايجاد پايگاه اطلاعاتي توزيعي در شبكه، مي‌توانند از برنامه‌هاي كاربردي يكديگر استفاده كنند (3: 70-92؛ 14: 7-9).

با رويكردي ديگر، پايگاه اطلاعاتي را مي‌توان چنين طبقه‌بندي كرد:

1. پايگاه اطلاعاتي كتابشناختي[27] . اين نوع پايگاه ارائه دهنده انواع گوناگون انتشارات بوده واطلاعات مربوط به آنها شامل عنوان، نام نويسنده(ها)، ناشر، تاريخ نشر، احتمالا ويژگي‌هاي فيزيكي (به‌طور مثال، شماره صفحات)، و كليدواژه‌هايي از موضوع اثر است. روشن‌ترين مثال از اين نوع، پايگاه‌هاي اطلاعاتي فهرست كتاب‌هاي يك كتابخانه يا پايگاه اطلاعاتي مقالات نشريات علمي يا عمومي است. اين نكته قابل توجه است كه پايگاه اطلاعاتي كتابشناختي ارائه دهنده متن اصلي اثر نبوده و فقط اطلاعات توصيفي را دربر مي‌گيرد.

2. پايگاه اطلاعاتي تمام متن[28] . اين پايگاه شامل متن كامل منابع - نه فقط مشخصات ظاهري آنها است. متن كامل مقالات روزنامه‌ها و نشريات، قوانين، گزارش‌هاي فني شركت‌ها، پيام‌هاي گروه‌هاي مباحثه در اينترنت، و مكاتبات سازمان‌ها نمونه‌هايي از اين‌گونه پايگاه‌ها هستند.

3. پايگاه اطلاعاتي تصوير[29] . اين پايگاه شبيه پايگاه اطلاعاتي كتابشناختي است، با اين تفاوت كه اطلاعات موجود در آن توصيف‌كننده تصاوير است، مانند نقاشي‌هاي موجود در يك گالري هنر، عكس‌ها، يا منابع ويژه‌اي چون تصاوير پرتونگاري. داده‌ها فقط نشان‌دهنده خطوط ظاهري تصوير نبوده و ممكن است توصيف‌كننده مفهوم آن نيز باشند؛ به‌طور مثال، اطلاعاتي از قبيل مكاني كه عكس در آن گرفته شده يا نقاشي ترسيم شده يا اطلاعاتي در مورد رنگ و بافت نقاشي را نيز شامل مي‌شود.

4. پايگاه اطلاعاتي ارجاعي[30] . اين پايگاه مي‌تواند شامل فهرست اشياء نمايشي در يك موزه يا فهرست گياهان يك ناحيه خاص باشد. همچنين اين نوع پايگاه مي‌تواند ارائه دهنده نكات خاصي باشد كه در انواع ديگر پايگاه‌ها موجود نيست؛ مانند اطلاعاتي در مورد كوزه‌گري كه نيازمند توصيف به‌وسيله شكل، ابعاد، رنگ، و تاريخ كوزه‌گري به‌طور كامل است.

5. پايگاه اطلاعاتي عددي و آماري[31] . اين پايگاه عمدتآ شامل اطلاعات عددي است و آمار گوناگوني مانند اسناد فروش يا داده‌هاي علمي همچون خواص فيزيكي مواد را دربر مي‌گيرد.

6. پايگاه اطلاعاتي توصيفي[32] . اين نوع پايگاه نكاتي موجز با طيفي گسترده از توضيحاتي درباره نواحي جغرافيايي خاص، برنامه‌هاي ارائه شده توسط دانشگاه‌ها يا دانشكده‌ها، يا امكانات يك شركت را دربر مي‌گيرد.

بعضي از صفحات خانگي[33]  موجود در اينترنت را مي‌توان نمونه‌اي از پايگاه‌هاي اطلاعاتي توصيفي به‌شمار آورد. پايگاه‌هاي اطلاعاتي توصيفي شامل نكات اصلي متن (حاوي اطلاعات آماري و تصاوير متن) هستند، به همين سبب مي‌توان آنها را جزو گروه پايگاه‌هاي اطلاعاتي تمام متن نيز برشمرد. پايگاه‌هاي اطلاعاتي توصيفي غالبآ به شكل الكترونيكي اسناد چاپي اشاره مي‌كند. واژه كلي‌تر پايگاه‌هاي اطلاعاتي متني[34]  نيز مي‌تواند شامل متن اصلي آثار داستاني باشد.

7. پايگاه‌هاي اطلاعاتي راهنماها و ساير منابع مرجع[35] . اين پايگاه‌ها شامل شكل الكترونيكي انواع گوناگون كتاب‌هاي مرجع مانند راهنماي سازمان‌ها و اشخاص يا واژه‌نامه‌هاست. اين نوع پايگاه تركيبي از پايگاه‌هايي است كه به آن اشاره شد؛ به‌طور مثال، يك دايره‌المعارف ممكن است هم داراي متن و هم داراي تصوير باشد. اين پايگاه‌ها با بهره‌گيري از امكاناتچندرسانه‌اي  مانند صوت و تصوير، برقراري رابطه تعاملي با كاربران را فراهم مي‌آورند (10: 5-6).

 

مآخذ: 1) خسرواني، جعفر. "بررسي وضعيت پايگاه‌هاي اطلاعاتي معاجم لفظي و موضوعي مركز تحقيقات كامپيوتري علو اسلامي". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي و روانشناسي، دانشگاه تهران، 1374؛ 2) روحاني رانكوهي، محمدتقي. مقدمه‌اي بر پايگاه داده‌ها (بانك اطلاعاتي).[تهران[: جلوه، 1372؛ 3) شوراي عالي انفورماتيك كشور. دبيرخانه. ويژه‌نامه پايگاه داده‌ها: خبرنامه انفورماتيك. تهران: سازمان برنامه و بودجه، مركز مدارك اقتصادي - اجتماعي و انتشارات، 1374؛ 4) فرهنگ اصطلاحات كامپيوتري (Webster): شامل شرح 4500 اصطلاح كامپيوتري به‌همراه جديدترين واژه‌هاي مربوط به PCها. "پايگاه اطلاعاتي"؛ 5) فرهنگ كاربران كامپيوتر. اديك باغداساريان. ذيل "پايگاه اطلاعاتي"؛ 6) مركز اسناد و مدارك علمي ايران. طرح پيشنهادي شبكه اطلاع‌رساني علمي و صنعتي كشور. تهران، 1362؛

7) "Data base". The New Encyclopedia Britannica. 15th ed. Vol. 3: Micropaedia Ready Reference. PP. 896-897; 8) "atabase". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol 51, P. 107; 9)  Date, C.J. An Introductionto Data base Systems. Vol. 1. 5th ed. Reading, Ma: Addison - Wesley Publishing co., 1990; 10) Jacso, Peter; Lancaster, F.W. Database. Chicago: ALA, 1999; 11) Maryanski, F. "Data base Administrator". Encyclopedia of Computer Science and Engineering. PP. 440-441; 12) Moulton, lynda W. Data bases for Special Libraries: a Strotegic Guide to Information Management. London: Green Wood Press, 1991; 13) Olle, T.W. "Data base Management". Encyclopedia of Computer Science and Engineering. Vol. 1, P. 441-447; 14) Semsarzadeh, Gholam Ali. "New Developments in Conception of Application Software". Washington, D.C. 1997 (Poly Copy); 15) Vargo, Mary O. "Data base Computer". Encyclopedia of Computer Science  3 rd. ed. PP. 412-413.

                بي‌بي سيّده اسحاق‌زاده؛ محمدرضا قانع

 

 

 

[1]. Database

[2]. Files

[3]. Integrated

[4]. Hard disk

[5]. Floppy disk

[6]. Magnetic disk / Tape

[7]. Optical disk

[8]. Expert system

[9]. Artificial intelligence

[10]. Knowledge base

[11]. Database components

[12]. Processors

[13]. Communication hardware

[14]. Database Management System (DBMS)

[15]. Application programmer

[16]. Database clements

[17]. Data dictionary

[18]. Data domain

[19]. Relations

[20]. Flat-file database

[21]. Hierarchical database

[22]. Networked database

[23]. relational database

[24]. Object-oriented database

[25]. Properties

[26] Methods

[27]. Biblilgraphic databases

[28]. Full-text databases

[29]. Image database

[30]. Database referring to other physical objects

[31]. Numeric and statistical database

[32]. Descriptive database

[33]. Home page

[34]. Text database

[35]. Directories and other "reference sources" database

 

بازگشت به فهرست مقالات پ

 

 

بازگشت به فهرست مقالات پ

 

پايگاه‌هاي اطلاعاتي. پايگاه داده‌ها[1]  يا پايگاه اطلاعاتي، ذخيره‌اي از پرونده‌هاي[2]  حاوي اطلاعات گوناگون و مرتبط به‌صورت يكپارچه[3]  و مبتني بر ساختار واحدي است كه امكان جست‌وجو و بازيابي سريع اطلاعات را توسط رايانه پديد مي‌آورد (3:10). پايگاه اطلاعاتي به‌گونه‌اي شكل مي‌گيرد كه تسهيلاتي را براي ذخيره، درج، حذف، اصلاح، روزآمدسازي، و بازيابي اطلاعات پرونده‌ها توسط يك يا چند كاربر به‌صورت اشتراكي و همزمان فراهم سازد. غالبآ مدارك موجود در پايگاه اطلاعاتي ارائه‌دهنده اطلاعات همه پديده‌هاي فيزيكي مانند كتاب يا ساير متون منتشر شده مانند آثار هنري، اشياي قديمي، يا حتي اطلاعات مربوط به يك فرد (مانند مدارك استخدامي يا اسناد پزشكي افراد) را در بر مي‌گيرد. به عبارت ديگر اين اطلاعات مي‌تواند، داده‌هايي كامل از اين اسناد باشد (3:10). پايگاه اطلاعاتي را مي‌توان بر روي رسانه‌هايي مانند لوح سخت[4] ، لوح لرزان[5] ، لوح يا نوار مغناطيسي[6] ، لوح نوري[7] ، يا هر ابزار ديگر ذخيره كرد (2: 71؛  4: ذيل "پايگاه اطلاعاتي"؛ 5: ذيل "پايگاه اطلاعاتي"؛ 15: 412).

تاريخچه. در اواخر دهه 1960 و اوايل دهه 1970 ايجاد نظام يكپارچه مديريت اطلاعات به‌عنوان هدفي واحد مطرح شد و پايگاه‌هاي اطلاعاتي با اين قصد به‌وجود آمد كه بتواند امكان تركيب پرونده‌هاي جدا از هم، ايجاد ارتباط، مديريت، و استفاده مشترك از داده‌ها را فراهم سازد. در نتيجه، افزونگي اطلاعات تا حدودي كاهش يافت، صحت و يكپارچگي اطلاعات ذخيره شده تا حدي تأمين شد، و امكان دسترسي مستقيم به اطلاعات و بازيابي آن، به‌كمك چند كليد، و گزارش‌گيري ساده نيز فراهم گرديد.

در دهه 1970، به‌سبب تراكم اطلاعات ذخيره شده و ضرورت بازيابي اطلاعات مورد نياز، يكپارچگي اطلاعات و به حداقل رساندن تكرار آن در پايگاه‌هاي اطلاعاتي اهميت بيشتري يافت و موجب شد كه در تهيه برنامه‌هاي كاربردي، روش‌هاي كارآمدتري نسبت به ذخيره و بازيابي اطلاعات ابداع شود و پايگاه‌هاي اطلاعاتي امروزي شكل گيرد. اين پايگاه‌ها دسترسي چندجانبه به اطلاعات، كنترل اطلاعات، سازماندهي مجدد، ارتباط ميان عناصر اطلاعاتي، امنيت اطلاعات، تهيه گزارش‌هاي پيچيده، و تهيه برنامه‌هاي كاربردي مستقل از داده را امكان‌پذير ساخت. از دهه 1980، با توسعه دانش در زمينه‌هاينظام‌هاي خبره و هوش مصنوعي[8]  [9]، تحولي در نظام ذخيره و بازيابي اطلاعات به‌وجود آمد.

پايگاه‌هاي اطلاعاتي با استفاده از منطق صوري، نظام خبره، هوش مصنوعي، و زبان طبيعي امكان استنتاج منطقي از داده‌ها را به كاربران مي‌دهند؛ و بدين‌ترتيب، فن‌آوري نوين سبب ايجاد پايگاه‌هاي دانش[10]  شده است (2: 18-35؛ 8: 105؛ 14: 1-12).

در ايران نيز از سال 1362، تلاش‌هايي به‌منظور ايجاد پايگاه‌هاي اطلاعاتي خودكار آغاز شد (6: 1-3) ليكن تا اواخر دهه 60 نتيجه ملموسي حاصل گرديد. مراكز پايگاه‌هاي اطلاعاتي ايران در حال حاضر به‌طور عمده حاصل تلاش‌ها و كوشش‌هايي است كه از سال 1368 آغاز گرديده و تاكنون ادامه داشته است (1: 32).

اجزاي پايگاه اطلاعاتي[11] . محيط پايگاه اطلاعاتي از اجزائي چون داده‌ها، سخت‌افزار، نرم‌افزار، و كاربران تشكيل شده است. هر پايگاه اطلاعاتي مجموعه‌اي از داده‌هاست كه به‌صورت يكپارچه مورد استفاده قرار مي‌گيرد. داده‌هاي هر پايگاه ميان كاربران مختلف به اشتراك گذاشته مي‌شود و از داده واحدي ممكن است براي مقاصد مختلف استفاده گردد.

از سوي ديگر، پايگاه اطلاعاتي براي استقرار و اجرا نياز به تجهيزات سخت‌افزاري نظير دستگاه‌هاي ذخيره‌سازي، پردازش‌گرها[12] ، و سخت‌افزارهاي ارتباطي[13]  دارد. در ضمن، هر پايگاه اطلاعاتي داراي لايه‌اي نرم‌افزاري به نام "نظام مديريت پايگاه اطلاعاتي"[14]  است كه ارتباط ميان استفاده‌كنندگان و اطلاعات ذخيره شده بر روي دستگاه‌ها را برقرار مي‌سازد. از طريق اين نرم‌افزار مي‌توان به اطلاعات پايگاه دست يافت.

كاربران پايگاه‌هاي اطلاعاتي را سه گروه تشكيل مي‌دهند: 1) برنامه‌سازان كاربردي[15]  كه پايگاه اطلاعاتي را طراحي مي‌كنند و، با استفاده از داده‌هاي موجود در پايگاه، آن را توسعه مي‌دهند و برنامه‌هاي جديدي را تهيه مي‌كنند؛ 2) استفاده‌كنندگان نهايي كه با استفاده از پايگاه‌ها مي‌توانند به اطلاعات مورد نياز دست يابند و از آنها استفاده كنند؛ و 3) مديران پايگاه داده‌ها كه كار كنترل پايگاه اطلاعاتي را برعهده داشته و معمولا از توان بالايي براي تجزيه و تحليل نيازها و تصميم‌گيري در مورد روش ذخيره، دسترسي، بازيابي، و كنترل اطلاعات برخوردارند (2: 84-94؛ 3: 17؛ 9: 5-9؛ 11: 440).

عناصر پايگاه اطلاعاتي[16] . هر پايگاه اطلاعاتي از عناصري شامل واژگان داده‌ها[17] ، نوع داده‌ها، دامنه داده‌ها[18] ، حوزه داده‌ها (فيلد)، پيشينه (ركورد)ها، رابطه‌ها[19] ، و نمايه‌ها تشكيل شده است (12: 59-65). واژگان داده‌ها مجموعه‌اي مرتب از پرونده‌ها، نمايه‌ها، نگاره‌ها، و اقلام اطلاعاتي برنامه كاربردي است كه براي برنامه‌نويس سرعت و سهولت زيادي را در نوشتن برنامه‌هاي پايگاه اطلاعاتي ايجاد مي‌كند (2: 137). نوع داده‌هاي هر حوزه (فيلد) نيز مشخص و تعريف مي‌شود تا برنامه كاربردي بتواند آنها را در هر زمان و به هر شكل پردازش و بازيابي كند. متداول‌ترين نوع داده‌ها شامل داده‌هاي مربوط به متن، عدد، تاريخ، تصوير، و يادداشت است.

داده‌هاي متن از حروف، اعداد، و نشانه‌ها تشكيل شده است. داده عددي شامل اعداد صحيح، حقيقي، و اعشاري است. داده تاريخ به‌گونه‌اي ذخيره مي‌شود كه برنامه كاربردي بتواند آن را تشخيص دهد. داده يادداشت براي ذخيره متن‌هاي طولاني مانند چكيده‌ها يا مقالات به‌كار مي‌رود.

حوزه‌ها فضاهايي هستند كه داده‌هاي ذخيره شده در پايگاه اطلاعاتي را در خود جاي مي‌دهند. نام، نوع، و اندازه هر حوزه (فيلد) در پايگاه اطلاعاتي تعريف مي‌شود و براي هر حوزه عنواني متناسب با محتواي آن انتخاب مي‌گردد. افزونگي در حوزه‌ها وجود ندارد، مگر براي حوزه‌هايي كه، به عنوان كليد، ارتباط ميان پيشينه‌ها (ركورد) را فراهم مي‌سازند.

پيشينه‌ها مجموعه‌اي از حوزه‌ها هستند كه درباره موضوعي خاص در ارتباطي منطقي قرار مي‌گيرند. رابطه‌ها در پايگاه‌هاي اطلاعاتي اين امكان را فراهم مي‌كنند كه پيشينه‌ها به‌گونه‌اي مورد نياز سازماندهي شوند. به‌طور مثال، پيشينه اطلاعات كتابشناختي مدارك، كه در فرايند فهرست‌نويسي مورد استفاده قرار مي‌گيرد، با استفاده از رابطه مي‌تواند در كارهاي امانت يا سفارش مورد استفاده قرار گيرد. نمايه‌ها (شاخص‌ها) در پايگاه‌هاي اطلاعاتي عامل مهمي در ذخيره اطلاعات حوزه‌ها هستند و با وجود آنها براي بازيابي اطلاعات خاص نيازي به پيمايش سراسر پايگاه نيست، در نتيجه اطلاعات با سرعت بيشتري بازيابي مي‌شود.

انواع پايگاه اطلاعاتي. پايگاه‌هاي اطلاعاتي را بارويكردهاي متفاوتي تقسيم‌بندي كرده‌اند. برخي صاحب‌نظران، انواع پايگاه اطلاعاتي را به شرح ذيل مي‌دانند:

1. پايگاه اطلاعاتي تك پرونده[20] ، كه در آن اطلاعات از يك پرونده را در هر زمان ذخيره، سازماندهي، و بازيابي مي‌كنند. در اين پايگاه‌ها حوزه‌هاي مربوط به يك موضوع مي‌تواند تكراري باشد و امكان حذف حوزه‌هاي زائد در پيشينه‌ها وجود ندارد، در نتيجه، افزونگي اطلاعات در اين پايگاه‌ها بسيار زياد است (2: 19؛ 3: 15؛ 7: 896).

2. پايگاه اطلاعاتي سلسله مراتبي[21] ، كه در آن پيشينه‌ها به صورت سلسله‌مراتبي و درختي در رابطه‌اي پدر و فرزندي قرار مي‌گيرند. تنها يك پيشينه، ريشه درخت است و هر پيشينه فقط يك رابطه با پيشينه قبلي خود دارد، ولي در برقراري رابطه با پيشينه‌هاي بعدي خود محدوديتي ندارد. در اين نوع پايگاه ارتباط ميان پيشينه‌ها بسيار سريع است، اما برخي پيشينه‌ها با توجه به نوع ارتباط تكرار مي‌شوند و موجب افزايش حجم پايگاه اطلاعاتي مي‌گردند.

3. پايگاه اطلاعاتي شبكه‌اي[22] ، كه در آن رابطه ميان انواع پيشينه‌ها يك به چند است و هيچ محدوديتي در تعداد آنها نيست. چند پيشينه در رابطه با يك پيشينه كه خود با چند پيشينه ديگر مرتبط است قرار مي‌گيرند. انعطاف‌پذيري در تعداد رابطه‌هاي ميان پيشينه‌ها موجب مي‌شود كه پيشينه‌ها در محلي كه بيشترين كارآيي را دارند قرار نگيرند، و سرعت برقراري ارتباط ميان آنها نسبت به مدل سلسله‌مراتبي كاهش يابد. البته با قرار دادن پيشينه‌هاي مرتبط نزديك به هم اين مشكل را مي‌توان تا حدودي برطرف ساخت. برتري نوع شبكه‌اي نسبت به نوع سلسله مراتبي، استفاده از يك پيشينه در رابطه‌هاي نامحدود است و نيازي به تكرار پيشينه‌هاي يكسان نيست. در نتيجه از افزونگي اطلاعات كاسته شده و اندازه پايگاه كوچك‌تر مي‌گردد (2: 267-279؛ 12: 68-69؛ 13: 443).

4. پايگاه اطلاعاتي رابطه‌اي[23] ، كه در آن رابطه‌ها به شيوه‌اي خاص، يعني به صورت جدول، به كار رفته‌اند و در واقع همان پايگاه شبكه‌اي است. اين پايگاه براي نخستين بار در سال 1970 توسط يكي از كارشناسان شركت آي. بي. ام. ابداع شد و در آن، سازماندهي اطلاعات برپايه جدول‌ها (رابطه‌ها)، سطرها (پيشينه‌ها) و ستون‌ها (حوزه‌ها) صورت مي‌گيرد. با استفاده از الگوهاي رياضي در مجموعه‌ها، عمليات مشابه بر روي اطلاعات صورت مي‌گيرد. در اين پايگاه، نوع پيشينه‌ها به‌صورت جدول و حوزه‌هاي مربوط به آنها به‌صورت ستوني در جدول قرار مي‌گيرند. هر سطر جدول پيشينه‌اي است كه به‌وسيله كليد مشخصي با جدول ديگر كه داراي همان كليد در يكي از سطرهاست مرتبط مي‌شود. در هر رابطه يا جدول تنها يك نوع پيشينه مي‌تواند وجود داشته باشد و هر پيشينه داراي تعداد ثابتي حوزه يا ستون است. در اين نوع پايگاه، افزونگي اطلاعات وجود ندارد و گزارش‌گيري بسيار ساده، راحت، و سريع انجام مي‌گيرد (2: 287، 381؛ 3: 40-48؛ 12: 60-67؛ 7: 22-26؛ 13: 444-446).

5. پايگاه اطلاعاتي شيي گرا[24] ، كه به‌منظور ايجاد نرم‌افزاري بهتر، كوچك‌تر، و بدون تناقض به‌وجود آمد و متشكل از مجموعه‌اي از شيي‌هاست. هر شيي داراي اطلاعات (ويژگي‌ها[25]) و برنامه‌ها (روش‌ها[26])يي است كه مي‌تواند اطلاعات درون شيي را پردازش كند. شيي نفوذناپذير است، يعني نمي‌توان برنامه دروني آن را تغيير داد. فقط از طريق پيام مي‌توان با آن رابطه برقرار كرد. هر شييî، پس از دريافت پيام، آن را پردازش كرده و سپس پيام(هاي) مناسبي را ارسال مي‌كند. در ساختار اين پايگاه‌ها شيِي‌ها كه داراي توانايي‌هاي مشترك هستند در رده واحدي قرار مي‌گيرند و هر رده مي‌تواند داراي زير رده‌هايي باشد كه از توانايي‌هاي رده بالاتر از خود نيز برخوردار است (3: 49-58؛ 12: 1-7).

6. پايگاه اطلاعاتي توزيعي، كه برمبناي بانك‌هاي اطلاعاتي توزيعي شكل مي‌گيرد و، در واقع، براي ذخيره و بازيابي داده‌هاي غيرمتمركز بر روي رايانه‌هاي مراكز مختلف ايجاد مي‌گردد. به‌طور مثال، چندين كتابخانه كه در شبكه‌اي واحد با يكديگر همكاري مي‌كنند، با ايجاد پايگاه اطلاعاتي توزيعي در شبكه، مي‌توانند از برنامه‌هاي كاربردي يكديگر استفاده كنند (3: 70-92؛ 14: 7-9).

با رويكردي ديگر، پايگاه اطلاعاتي را مي‌توان چنين طبقه‌بندي كرد:

1. پايگاه اطلاعاتي كتابشناختي[27] . اين نوع پايگاه ارائه دهنده انواع گوناگون انتشارات بوده واطلاعات مربوط به آنها شامل عنوان، نام نويسنده(ها)، ناشر، تاريخ نشر، احتمالا ويژگي‌هاي فيزيكي (به‌طور مثال، شماره صفحات)، و كليدواژه‌هايي از موضوع اثر است. روشن‌ترين مثال از اين نوع، پايگاه‌هاي اطلاعاتي فهرست كتاب‌هاي يك كتابخانه يا پايگاه اطلاعاتي مقالات نشريات علمي يا عمومي است. اين نكته قابل توجه است كه پايگاه اطلاعاتي كتابشناختي ارائه دهنده متن اصلي اثر نبوده و فقط اطلاعات توصيفي را دربر مي‌گيرد.

2. پايگاه اطلاعاتي تمام متن[28] . اين پايگاه شامل متن كامل منابع - نه فقط مشخصات ظاهري آنها است. متن كامل مقالات روزنامه‌ها و نشريات، قوانين، گزارش‌هاي فني شركت‌ها، پيام‌هاي گروه‌هاي مباحثه در اينترنت، و مكاتبات سازمان‌ها نمونه‌هايي از اين‌گونه پايگاه‌ها هستند.

3. پايگاه اطلاعاتي تصوير[29] . اين پايگاه شبيه پايگاه اطلاعاتي كتابشناختي است، با اين تفاوت كه اطلاعات موجود در آن توصيف‌كننده تصاوير است، مانند نقاشي‌هاي موجود در يك گالري هنر، عكس‌ها، يا منابع ويژه‌اي چون تصاوير پرتونگاري. داده‌ها فقط نشان‌دهنده خطوط ظاهري تصوير نبوده و ممكن است توصيف‌كننده مفهوم آن نيز باشند؛ به‌طور مثال، اطلاعاتي از قبيل مكاني كه عكس در آن گرفته شده يا نقاشي ترسيم شده يا اطلاعاتي در مورد رنگ و بافت نقاشي را نيز شامل مي‌شود.

4. پايگاه اطلاعاتي ارجاعي[30] . اين پايگاه مي‌تواند شامل فهرست اشياء نمايشي در يك موزه يا فهرست گياهان يك ناحيه خاص باشد. همچنين اين نوع پايگاه مي‌تواند ارائه دهنده نكات خاصي باشد كه در انواع ديگر پايگاه‌ها موجود نيست؛ مانند اطلاعاتي در مورد كوزه‌گري كه نيازمند توصيف به‌وسيله شكل، ابعاد، رنگ، و تاريخ كوزه‌گري به‌طور كامل است.

5. پايگاه اطلاعاتي عددي و آماري[31] . اين پايگاه عمدتآ شامل اطلاعات عددي است و آمار گوناگوني مانند اسناد فروش يا داده‌هاي علمي همچون خواص فيزيكي مواد را دربر مي‌گيرد.

6. پايگاه اطلاعاتي توصيفي[32] . اين نوع پايگاه نكاتي موجز با طيفي گسترده از توضيحاتي درباره نواحي جغرافيايي خاص، برنامه‌هاي ارائه شده توسط دانشگاه‌ها يا دانشكده‌ها، يا امكانات يك شركت را دربر مي‌گيرد.

بعضي از صفحات خانگي[33]  موجود در اينترنت را مي‌توان نمونه‌اي از پايگاه‌هاي اطلاعاتي توصيفي به‌شمار آورد. پايگاه‌هاي اطلاعاتي توصيفي شامل نكات اصلي متن (حاوي اطلاعات آماري و تصاوير متن) هستند، به همين سبب مي‌توان آنها را جزو گروه پايگاه‌هاي اطلاعاتي تمام متن نيز برشمرد. پايگاه‌هاي اطلاعاتي توصيفي غالبآ به شكل الكترونيكي اسناد چاپي اشاره مي‌كند. واژه كلي‌تر پايگاه‌هاي اطلاعاتي متني[34]  نيز مي‌تواند شامل متن اصلي آثار داستاني باشد.

7. پايگاه‌هاي اطلاعاتي راهنماها و ساير منابع مرجع[35] . اين پايگاه‌ها شامل شكل الكترونيكي انواع گوناگون كتاب‌هاي مرجع مانند راهنماي سازمان‌ها و اشخاص يا واژه‌نامه‌هاست. اين نوع پايگاه تركيبي از پايگاه‌هايي است كه به آن اشاره شد؛ به‌طور مثال، يك دايره‌المعارف ممكن است هم داراي متن و هم داراي تصوير باشد. اين پايگاه‌ها با بهره‌گيري از امكاناتچندرسانه‌اي  مانند صوت و تصوير، برقراري رابطه تعاملي با كاربران را فراهم مي‌آورند (10: 5-6).

 

مآخذ: 1) خسرواني، جعفر. "بررسي وضعيت پايگاه‌هاي اطلاعاتي معاجم لفظي و موضوعي مركز تحقيقات كامپيوتري علو اسلامي". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي و روانشناسي، دانشگاه تهران، 1374؛ 2) روحاني رانكوهي، محمدتقي. مقدمه‌اي بر پايگاه داده‌ها (بانك اطلاعاتي).[تهران[: جلوه، 1372؛ 3) شوراي عالي انفورماتيك كشور. دبيرخانه. ويژه‌نامه پايگاه داده‌ها: خبرنامه انفورماتيك. تهران: سازمان برنامه و بودجه، مركز مدارك اقتصادي - اجتماعي و انتشارات، 1374؛ 4) فرهنگ اصطلاحات كامپيوتري (Webster): شامل شرح 4500 اصطلاح كامپيوتري به‌همراه جديدترين واژه‌هاي مربوط به PCها. "پايگاه اطلاعاتي"؛ 5) فرهنگ كاربران كامپيوتر. اديك باغداساريان. ذيل "پايگاه اطلاعاتي"؛ 6) مركز اسناد و مدارك علمي ايران. طرح پيشنهادي شبكه اطلاع‌رساني علمي و صنعتي كشور. تهران، 1362؛

7) "Data base". The New Encyclopedia Britannica. 15th ed. Vol. 3: Micropaedia Ready Reference. PP. 896-897; 8) "atabase". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol 51, P. 107; 9)  Date, C.J. An Introductionto Data base Systems. Vol. 1. 5th ed. Reading, Ma: Addison - Wesley Publishing co., 1990; 10) Jacso, Peter; Lancaster, F.W. Database. Chicago: ALA, 1999; 11) Maryanski, F. "Data base Administrator". Encyclopedia of Computer Science and Engineering. PP. 440-441; 12) Moulton, lynda W. Data bases for Special Libraries: a Strotegic Guide to Information Management. London: Green Wood Press, 1991; 13) Olle, T.W. "Data base Management". Encyclopedia of Computer Science and Engineering. Vol. 1, P. 441-447; 14) Semsarzadeh, Gholam Ali. "New Developments in Conception of Application Software". Washington, D.C. 1997 (Poly Copy); 15) Vargo, Mary O. "Data base Computer". Encyclopedia of Computer Science  3 rd. ed. PP. 412-413.

                بي‌بي سيّده اسحاق‌زاده؛ محمدرضا قانع

 

 

 

[1]. Database

[2]. Files

[3]. Integrated

[4]. Hard disk

[5]. Floppy disk

[6]. Magnetic disk / Tape

[7]. Optical disk

[8]. Expert system

[9]. Artificial intelligence

[10]. Knowledge base

[11]. Database components

[12]. Processors

[13]. Communication hardware

[14]. Database Management System (DBMS)

[15]. Application programmer

[16]. Database clements

[17]. Data dictionary

[18]. Data domain

[19]. Relations

[20]. Flat-file database

[21]. Hierarchical database

[22]. Networked database

[23]. relational database

[24]. Object-oriented database

[25]. Properties

[26] Methods

[27]. Biblilgraphic databases

[28]. Full-text databases

[29]. Image database

[30]. Database referring to other physical objects

[31]. Numeric and statistical database

[32]. Descriptive database

[33]. Home page

[34]. Text database

[35]. Directories and other "reference sources" database

 

بازگشت به فهرست مقالات پ