Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات پ

 

پديدآورنده‌. اين‌ اصطلاح‌ به‌ شخص‌ يا تنالگاني‌ اطلاق‌ مي‌شود كه‌ مسئول‌ تأليف يا تدوين‌ كتاب‌ يا ديگر انتشارات‌، به‌جز نشريات‌ ادواري‌، است‌ و معمولاً از ويراستار، مترجم‌، كاتب‌، و جز آن‌ متمايز مي‌گردد؛ گرچه‌ گاه‌ براي‌ مقاصد فهرستنويسي‌ به‌ همه آنها پديدآورنده‌ گفته‌ مي‌شود. در معناي‌ گسترده‌تر، اصطلاح‌ پديدآورنده‌ را مي‌توان‌ به‌ هنرمند، موسيقي‌دان‌، يا عكاسي‌ كه‌ اثري‌ اصيل‌ آفريده‌ باشد نيز اطلاق‌ كرد. پديدآورنده‌ از نظر قانوني‌ مسئول‌ اثر است‌ و حق مؤلف نيز به‌ او تعلق‌ مي‌گيرد.

تأليف‌ ابتكاري‌ درباره دانش‌ بشري‌، به‌صورت‌ نوشتاري‌ يا غيرنوشتاري‌، خواه‌ از طريق‌ مطالعات‌ و تحقيقات‌ علمي‌ يا اكتشافي‌ باشد، به‌ مؤلف‌ آنها تعلق‌ دارد. داشتن‌ ابتكار شرط‌ اساسي‌ مؤلف‌ بودن‌ است‌. اين‌ نكته‌ درونمايه مفاد قانوني‌ مالكيت‌ فكري‌ و نيز محور عملكرد صنعت‌ دانش‌ و علم‌ كتابداري‌ و اطلاع‌رساني‌ است‌.

در قرون‌ وسطي‌، به‌ گردآورنده‌، حاشيه‌نويس‌، مفسّر، و مؤلف‌ همكار، نويسنده‌ اطلاق‌ مي‌شد. نويسنده‌ نسبت‌ به‌ تأليف‌ متون‌ اصيل‌ پيشين‌، هيچ‌گونه‌ ادعايي‌ نداشت‌ و نام‌ خود را بر متوني‌ كه‌ در تعابير امروزي‌ تأليف‌ تلقي‌ مي‌گردد درج‌ نمي‌كرد. عموماً پذيرفته‌ شد كه‌ افراد ممكن‌ است‌ ابتكارهاي‌ منحصر به‌فردي‌ داشته‌ باشند و نوآوري‌هايي‌ عرضه‌ كنند؛ بنابراين‌، مي‌بايست‌ به‌عنوان‌ مبتكر شناخته‌ شوند و، بر همين‌ اساس‌، از حقوقي‌ برخوردار گردند. البته‌ ادّعاي‌ اصالت‌ بسيار پيچيده‌تر از آن‌ است‌ كه‌ گمان‌ مي‌رود.

آراء و انديشه‌ها، به‌ اين‌ اعتبار كه‌ جديد و منحصر به‌فردند، به‌طور بالقوه‌ اصيل‌ هستند؛ اما تشخيص‌ انديشه‌هايي‌ كه‌ واجد اين‌ شرايط‌ باشند تقريباً ناممكن‌ است‌. آراء از اين‌ لحاظ‌ كه‌ به‌ ذهن‌ فردي‌ خاص‌ خطور كرده‌ اصيل‌اند، ولي‌ همگي‌ نو يا بي‌مانند نيستند. شايد بارزترين‌ نمونه‌ مربوط‌ به‌ چارلز داروين‌ و اي‌.آر.والاس‌ باشد كه‌ هر دو كم‌ و بيش‌ به‌طور همزمان‌ به‌ نظريه تكامل‌ مبتني‌ بر انتخاب‌ طبيعي‌ دست‌ يافتند. هر دو پژوهش‌هاي‌ گسترده‌اي‌ در زيست‌شناسي‌ انجام‌ داده‌ بودند، اما نگرش‌ خود را مرهون‌ مطالعه رساله جمعيت‌ توماس‌ مالتوس‌ در 1798 دانسته‌اند و هريك‌ به‌ شيوه‌اي‌ خاص‌ آن‌ را تفسير كرده‌اند. وقتي‌ از كار يكديگر آگاه‌ شدند، اعلام‌ داشتند كه‌ هريك‌ مستقل‌ از ديگري‌ به‌ انديشه يكسان‌ دست‌ يافته‌اند. داروين‌ پيش‌ از تدوين‌ كتاب‌ اصل‌ انواع‌ خود در 1859 در مقاله كوتاهي‌، كه‌ مشتركاً با والاس‌ تدوين‌ كرد، به‌ اين‌ كشف‌ يكسان‌ اشاره‌ دارد. به‌علاوه‌، در همان‌ زمان‌ هربرت‌ اسپنسر نيز مستقلاً به‌ اصل‌ انواع‌ پي‌ برده‌ بود و بايد او را نيز در كنار داروين‌ و والاس‌ كاشف‌ نظريه تكامل‌ دانست‌. اين‌ افراد همگي‌ پديدآورنده‌ هستند، اما مصداق‌ قاطع‌ تعريف‌ اصالت‌ نيستند. در تشخيص‌ امر بسيار دشوار تعيين‌ انديشه‌هاي‌ كاملاً ابتكاري‌، قانون‌ مالكيت‌ فكري‌ در نظام‌ حقوقي‌ انگليس‌ حق‌ مؤلف‌ را موكول‌ به‌ اصالت‌ نمي‌كند بلكه‌ كافي‌ است‌ اقتباس‌ محض‌ نباشد. بدين‌ ترتيب‌، حق‌ مؤلف‌ فقط‌ به‌ آثاري‌ كه‌ محصول‌ سرقت‌ ادبي‌ است‌ تعلق‌ نمي‌گيرد، اما در مقابل‌، حافظ‌ حقوق‌ مؤلفان‌ در قبال‌ نسخه‌برداري‌ غيرمجاز و سرقت‌ ادبي‌ است‌. نظام‌ حقوقي‌ اروپا پديدآورنده‌ را در دايره‌اي‌ گسترده‌تر مي‌نگرد و بيشتر تكيه‌ بر موازين‌ اخلاقي‌ دارد.

پاول استارگس[1]  (IEILS)

          ترجمه احمد شعباني


 [1]. Paul Sturges

بازگشت به فهرست مقالات پ