Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات پ

 

پروانه ثبت اختراع. پروانه "نوآوري" يا پروانه ثبت اختراع، برابر نهاده "پتنت"[1]  است. در فرهنگ وبستر، اين اصطلاح از فعل پَترِ[2]  در زبان لاتيني به‌معناي گشودن، به نمايش گذاشتن، آشكار شدن ـ بيشتر به‌منظور كشف و به عمق چيزي پي‌بردن ـ آمده است (18: ج 2، ذيل "واژه"). در واقع، اصطلاح پتنت به‌معناي "گشودن" است و در قرون وسطي با عنوان اختصار "نامه‌هاي سرگشاده سلطنتي"[3]  ـ نامه‌هايي كه از طرف دولت در تمام موضوعات براي اعلام برخي امتيازها صادر مي‌شد ـ به‌كار رفته است (16: ج 26، ص 428).

تاريخچه. منشاء پروانه ثبت اختراع را مي‌توان در تمدن يونان باستان، در قرن سوم قبل از ميلاد، جست‌وجو كرد (16: ج 26، ص 428). در قرون وسطي، نامه‌هايي با مُهر سلطنتي توسط راهبان براي تأييد و اثبات برخي حقوق و امتيازات مورد استفاده قرار مي‌گرفت و از طريق آنها، ديگران مي‌توانستند از حقوق انحصاري افراد در زمينه‌هاي مختلف آگاه شوند. گرچه اولين نظام ثبت اختراع را نمي‌توان به كشور خاصي نسبت داد، توسعه غيررسمي آن را مي‌توان در دوران رنسانس در ايتاليا يافت(7). طبق نوشته <دايره‌المعارف بريتانيكا>، اولين سند ثبت اختراع ضبط شده متعلق به مهندس و معمار ايتاليايي فيليپو برونوليچي[4]  است كه در سال 1421 براي يك نوآوري صنعتي در شهر فلورانس، به او داده شد و بر اساس آن حق انحصاري اختراع را به‌مدت سه سال براي او محفوظ نگه مي‌داشت (13).

در انگلستان، نخستين سند ثبت اختراع، در سال 1449 به شخصي به نام جان آو يوتينام براي فنون شيشه‌گري كه قبلاً در انگلستان ناشناخته بود، واگذار گرديد. اين پروانه، حق انحصاري اختراع را به‌مدت بيست سال براي او محفوظ نگه مي‌داشت و او نيز، در مقابل، ملزم شد تا فنون شيشه‌گري را به ديگر افراد انگليسي تبار آموزش دهد (7). اين، در واقع، نظير همان فرايندي است كه امروزه از طريق انتشار مشخصات پروانه‌هاي ثبت اختراع براي استفاده ديگر محققان، در سراسر جهان صورت مي‌گيرد. پس از گذشت حدود دو قرن، دامنه واگذاري پروانه‌هاي ثبت اختراع به ديگر كشورهاي اروپايي كشانده شد. قديمي‌ترين نظام ثبت اختراع، متعلق به نظام پروانه‌هاي ثبت اختراع انگلستان، است كه از سال 1623 با تصويب قانون ثبت اختراع انگلستان تحت عنوان "قانون حقوق انحصاري"[5] ، كار خود را آغاز كرد و هنوز نيز به فعاليت خويش ادامه مي‌دهد. قبل از اين قانون، پروانه‌ها به‌صورت كاملاً انحصاري، بنا به تشخيص دادگاه سلطنتي، واگذار مي‌گرديد و بدين ترتيب حقوق انحصاري معامله يا تجارت كالايي خاص به افراد داده مي‌شد (16: ج 26، ص 428). اين قانون، ضمن جلوگيري از انحصارطلبي دربار سلطنتي، از حقوق مخترعان به‌مدت چهارده سال حفاظت مي‌كرد (13). در سال 1852، در اصلاحيه قانون ثبت اختراع انگلستان، تأكيد شد كه كليه پروانه‌هاي ثبت اختراعي كه از تاريخ تصويب اين قانون واگذار مي‌شود، مي‌بايد منتشر گردد. بدين ترتيب، نقش پروانه‌هاي ثبت اختراع به‌عنوان منبعي علمي و اطلاعاتي مورد توجه قرار گرفت (16: ج 26، ص 428). ماده يك (بند هشت) قانون اساسي امريكا (1788) به كنگره اختيار كامل مي‌داد تا، به‌منظور ارتقاي پيشرفت‌هاي علمي، به ايجاد نظام ملي پروانه‌هاي ثبت اختراع بپردازد. به‌دنبال اين اقدام، اولين قانون پروانه ثبت اختراع اين كشور در سال 1790 توسط كنگره به تصويب رسيد (13). در فرانسه و آلمان، قانون پروانه‌هاي ثبت اختراع به ترتيب در سال‌هاي 1791 و 1877 به تصويب رسيد(9). در پايان قرن نوزدهم، بسياري از كشورها قوانين مليِ پروانه‌هاي ثبت اختراع خود را داشتند و امروزه نزديك به صد مرجع قضايي مستقل، در زمينه پروانه‌هاي ثبت اختراع فعاليت مي‌كنند (13).

تعريف. پروانه ثبت اختراع، حمايتي است كه دولت از مخترع، به‌منظور جلوگيري از استفاده غيرمجاز ديگران از اختراع او، به عمل مي‌آورد (16: ج 26، ص 428). هنگامي كه اختراعي بديع، سودمند، و حاوي انديشه‌اي فني به سرانجام مي‌رسد، پروانه ثبت اختراع امكان گسترش و عرضه آن را به‌طور انحصاري و حفاظت شده در مدت زماني معين (معمولاً 16 تا 20 سال) به مخترع مي‌دهد. مخترع نيز بايد در مقابلِ حقوق ارائه شده از طرف دولت، شرحي كامل از جزئيات اختراع خود را به‌طوري كه ديگر محققان و متخصصان آن حوزه بتوانند به توليد دوباره آن بپردازند، در اختيار عموم قرار دهد (362:4).

در اينجا بايد به مفهوم دقيق "حمايت" توجه داشت. حمايتي كه مخترع يا ديگر افراد درگير از آن بهره مي‌برند حقوقي نيست كه از طريق آن بتوانند به ساخت، استفاده، يا فروش نوآوري خود بپردازند؛ بلكه از ساخت، استفاده، يا فروش غيرمجاز اختراع آنها توسط ديگران جلوگيري مي‌كند (16: ج 26، ص 428). به تعبير ديگر، اين حمايت نوعي حفظ مالكيت معنوي محسوب مي‌شود.

بايد ميان پروانه ثبت اختراع، علامت تجاري[6] ، و حق مؤلف تفاوت قائل شد، هرچند كليه موارد فوق داراي جنبه‌هاي حفاظتي و حمايتي هستند و از سوي دولت‌ها واگذار مي‌شوند.

علامت تجاري، نام يا نشانه‌اي است كه در محصولات به‌منظور معرفي منبع يا منشاء آنها مورد استفاده قرار مي‌گيرد و ممكن است در مراكز ثبت اختراع نيز به ثبت برسد. هر چند، علامت تجاري از استفاده غيرمجاز از نام يا نشانه محصولي خاص در كالاها و محصولات مشابه جلوگيري مي‌كند، اما مانع توليد يا ساخت آن به نام‌ها و نشانه‌هاي متفاوت ديگر نمي‌شود. حق مؤلف نيز از آثار نوشته شده مؤلفان در مقابل نسخه‌برداري غيرمجاز حفاظت مي‌كند. به تعبير ديگر، حق مؤلف از قالب "بيان" اثر مكتوب، حفاظت مي‌كند، نه لزوماً از "محتوا و انديشه" آن. بنابراين، شرحي كامل از مشخصات يك دستگاه به‌منزله اثري مكتوب مي‌تواند تحت حمايت قانونِ حقِ مؤلف قرار گيرد كه اين خود تنها مانع نسخه‌برداري غيرمجاز ديگران مي‌گردد؛ و حال آنكه اين قانون نمي‌تواند از نوشتن شرحي ديگر يا ساخت و استفاده از آن دستگاه جلوگيري كند (16: ج 26، ص 428).

اهميت پروانه‌هاي ثبت اختراع. سالانه صدها هزار ابداع جديد را در زمينه‌هاي مختلف علمي و فني معرفي مي‌كنند و از طريق آنها مي‌توان به پيشينه اختراعات دسترسي يافت. جست و جو و دستيابي به پروانه‌هاي ثبت اختراع مزاياي بسياري را براي آن دسته از كساني كه سرگرم پژوهش‌هاي علمي و فني هستند به‌همراه دارد كه مهم‌ترين آنها جلوگيري از انجام تحقيقات تكراري و صرف هزينه‌هاي مالي و نيروي انساني است. براي مثال، بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه 30درصد از فعاليت‌هاي پژوهشي در جامعه اروپا تكراري است؛ و حال آنكه از طريق كاوش و دستيابي به پروانه‌هاي ثبت اختراع مي‌توان از اين ميزان كاست (26:12). همچنين دوباره‌كاري در فعاليت‌هاي تحقيقاتي سالانه 20 ميليارد دلار براي صنايع كشورهاي اروپايي هزينه دربر دارد (5). رشد روزافزون پروانه‌هاي ثبت اختراع خود نيازهاي جديدي را به‌منظور جمع‌آوري، سازماندهي، و اشاعه اين‌گونه منابع غني اطلاعاتي پديد آورده است. از حدود قرن هفدهم تاكنون تقريباً 40 ميليون پروانه ثبت اختراع در سراسر جهان منتشر شده است (30:12) و سالانه حدود يك ميليون پروانه ثبت اختراع در سراسر جهان انتشار مي‌يابد كه حدود 200 هزار مورد آنها متعلق به كشورهاي اروپايي است(5).

اهميت پروانه‌هاي ثبت اختراع از آنجا ناشي مي‌شود كه كليه اطلاعات موجود در آنها مجدداً در مجلات، گزارش‌ها، تك‌نگاشت‌ها، و ديگر منابع اطلاعاتي منتشر نمي‌گردد. بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه 80درصد اطلاعات فني، كه به‌صورت پروانه ثبت اختراع منتشر مي‌گردد، اغلب در هيچ منبع ديگري قابل دسترسي نيست(5). همچنين نتايج بررسي‌هاي فيليكس ليبِسني و همكارانش درباره پروانه‌هاي ثبت اختراع انگلستان نشان مي‌دهد كه از 1058 پروانه ثبت اختراع كه به‌صورت تصادفي انتخاب شده بودند، تنها اطلاعات 61 مورد آنها (77/5 درصد) مجدداً در كتاب‌ها و ديگر منابع منتشر شده است. از اين‌رو، اگر پروانه‌هاي ثبت اختراع مرتبط با يك موضوع شناسايي نشوند، احتمالاً بسياري از اطلاعات مهم موجود در آنها بدون استفاده باقي خواهند ماند (16: ج 26، ص 432).

اطلاعات موجود در پروانه‌هاي ثبت اختراع، خصوصاً براي صنايع كشورهاي در حال توسعه به‌منظور استفاده از اختراعات و نوآوري‌هاي كشورهاي پيشرفته، از اهميت خاصي برخوردار است. از طريق پروانه‌هاي ثبت اختراع مي‌توان دريافت كه چه بخشي از مسائل علمي و فني تاكنون حل شده و چه مقدار نياز به راه حل دارد؛ و بدين ترتيب، از صرف منابع مالي و نيروي انساني در پژوهش‌هاي علمي و فني جلوگيري گردد.

اجزاي پروانه‌هاي ثبت اختراع. هر پروانه ثبت اخترع شامل سه بخش عمده زير است:

1. صفحه نخست[7] . اين صفحه، از مهم‌ترين قسمت‌هاي پروانه ثبت اختراع است كه اطلاعاتي شامل عنوان، چكيده، نام مخترع، تاريخ و شماره مربوط به درخواست ثبت، انتشار اختراع، شماره رده‌بندي (ملي يا بين‌المللي)، تصوير مرتبط با اختراع، و ديگر اطلاعات اصلي را ارائه مي‌دهد. در واقع صفحه اول، مهم‌ترين مشخصات اختراع را به‌منظور دستيابي آسان و سريع به اطلاعات در بردارد؛

2. پيكره اصلي[8] . پيكره اصلي پروانه ثبت اختراع، اغلب شامل توضيحات و جزئيات كامل فني همراه با نمونه‌ها و متغيرهاست. در اين بخش، پيشينه و مشخصات كامل اختراع همراه با توضيح دقيق تصاوير مربوط به آن ارائه مي‌گردد، به‌طوري كه ديگر متخصصان آن حوزه بتوانند به ساخت و استفاده از آن بپردازند؛

3. ادعاي اختراع[9] . در اين بخش، مخترع به طرح كاربردها و بديع بودن نوآوري خود مي‌پردازد تا از اين طريق بتوان حدود و دامنه حقوقي حمايت از اختراع او را تعيين كرد. در برخي پروانه‌ها ممكن است فهرستي از استناد به منابع و اسناد در صفحه اول يا در بخش جداگانه آورده شود (4: 362؛ 10: ج 21، ص 448-446). حجم پروانه‌هاي ثبت اختراع ممكن است از يك تا چندصد صفحه و يا حتي بيشتر متفاوت باشد. به‌طور مثال، پروانه ثبت اختراع مربوط به رايانه آي.بي.اِم، شامل 1319 صفحه متن و 419 صفحه تصوير است (16: ج 26، ص 431).

دريافت پروانه ثبت اختراع. براي دريافت اين پروانه، وجود چهار ويژگي در اختراع ضروري است: 1) در يكي از مقوله‌هاي فرايند، دستگاه، فرآورده (شامل فرآورده‌هايي كه توسط انسان يا ماشين ساخته مي‌شود)، تركيبات يك ماده، يا استفاده جديد از موارد فوق بگنجد؛ 2) "سودمند" باشد، يكي از جنبه‌هاي آزمون "سودمندي" اين است كه صرفاً جنبه نظري نداشته باشد؛ 3) "بديع" باشد (3). به تعبير ديگر، كسي قبلاً به آن نپرداخته باشد؛ و 4) براي كساني كه داراي مهارت اوليه در حوزه موضوعي مورد نظر هستند، پيش پا افتاده و بديهي نباشد(6).

بنابراين، پروانه‌هاي ثبت اختراع مي‌توانند دامنه وسيعي از فعاليت‌هاي پژوهشي جديد و سودمند در زمينه محصولات، دستگاه‌ها، فرايندهاي صنعتي يا تركيبات شيميايي، غذاها، محصولات پزشكي، و نيز فرايندهاي توليد آنها را در برگيرند. از اين‌رو، براي مقوله‌هايي مانند نظريه‌ها، طرح‌ها، برنامه‌ها، كشفيات قوانين طبيعي، يا اصول علمي نمي‌توان پروانه ثبت اختراع دريافت كرد.

پيمان‌هاي بين‌المللي ثبت اختراع. با رشد روزافزون فعاليت‌هاي بازرگاني در سطح بين‌المللي، همواره توافق‌هاي دو يا چند جانبه بين‌المللي براي ثبت اختراعات در كشورهاي مختلف مورد نياز است. مخترعان اغلب به‌منظور ساخت، استفاده، يا فروش اختراع خويش در كشورهاي مختلف به‌طور جداگانه نسبت به ارائه درخواست ثبت اختراع خود، در كشورهاي مورد نظر اقدام مي‌كنند. به‌منظور تسهيل اين امر، تلاش‌هايي به‌صورت پيمان‌هاي بين‌الملليِ ثبت اختراع صورت گرفته است. در اين ميان، علاوه بر اين كه هر كشوري ممكن است نظام ثبت اختراع خود را دارا باشد، چند پيمان بين‌المللي شامل پيمان پاريس[10] ، پيمان همكاري‌هاي ثبت اختراع[11] ، و پيمان ثبت اختراع اروپا[12]  به‌منظور تسهيل فرايند ثبت اختراعات در كشورهاي مختلف وجود دارد. بنابراين، مشخصات يك اختراع ممكن است توسط يك يا چند كشور يا اداره ثبت اختراع منتشر گردد و توسط آنها مورد حفاظت قرار گيرد.

پيمان پاريس اولين تلاش به‌منظور تسهيل فرايند ثبت اختراع در كشورهاي مختلف است كه در سال 1883 در پاريس به تصويب رسيد(13). اين پيمان قراردادي است كه ميان حدود 110 كشور به‌منظور ياري رساندن به مخترعان براي دريافت پروانه ثبت اختراع منعقد شده است و به مخترعان امكان مي‌دهد تا با ثبت اختراع خود در يك كشور از مزاياي آن در همه كشورهاي هم‌پيمان بهره‌مند شوند. پيمان همكاري‌هاي ثبت اختراع در سال 1970 ميان حدود 88 كشور منعقد گرديد و توسط سازمان جهاني مالكيت معنوي[13]  اجرا مي‌شود (13). اين پيمان بين‌المللي به مخترعان امكان مي‌دهد تا اختراع خود را به‌طور همزمان در چند كشور به ثبت برسانند. يكي از تفاوت‌هاي اصلي پيمان پاريس و پيمان همكاري‌هاي ثبت اختراع، علاوه بر تعداد كشورهاي عضو، اين است كه در پيمان پاريس، مخترع تنها يك سال پس از ارائه درخواست ثبت اختراع خود فرصت دارد كه اختراعش را در كشورهاي ديگر به ثبت برساند. اين در حالي است كه پيمان همكاري‌هاي ثبت اختراع، اين زمان را به 20 تا 30 ماه افزايش داده است (6). پيمان ثبت اختراع اروپا، در سال 1977 توسط اداره ثبت اختراع اروپا[14]  اجرا گرديد و به مخترعان، امكان ثبت اختراعات خود را در همه كشورهاي اروپايي عضو پيمان داده است (13).

نظام‌هاي رده‌بندي پروانه‌هاي ثبت اختراع. براي كاوش موضوعي پروانه‌هاي ثبت اختراع، مي‌توان از طرح رده‌بندي پروانه‌هاي ثبت اختراع كه توسط سازمان‌هاي پروانه‌هاي ثبت اختراع ارائه مي‌گردد استفاده كرد. طرح "رده‌بندي جهاني پروانه‌هاي ثبت اختراع"[15]  براي كليه پروانه‌هاي ثبت اختراع به‌كار مي‌رود، اما اداره ثبت اختراع و علائم تجاري امريكا[16]  و اداره ثبت اختراع انگلستان[17]  طرح‌هاي رده‌بندي خاص خود را دارند. استفاده از كلّيه نظام‌هاي فوق براي افراد غيرمتخصص دشوار و پيچيده است. به‌طور مثال، طرح رده‌بندي جهاني پروانه‌هاي ثبت اختراع شامل بيش از 70000 تقسيم موضوعي فرعي است. جداول اين طرح بين‌المللي به‌صورت چاپي از طريق نمايه و بر روي پايگاه اطلاعاتي صفحه فشرده تحت نام آي.پي.سي. كِلَس[18]  قابل دسترسي است. استفاده كارآمد از طرح رده‌بندي پروانه‌هاي ثبت اختراع مستلزم رجوع به جداول آن است (27:12).

راهنماي رده‌بندي اداره ثبت اختراعات امريكا كه از طريق آن چكيده پروانه‌هاي ثبت اختراع سازماندهي مي‌شود شامل فهرستي بيش از 300 رده و 64000 زير رده از طرح رده‌بندي است كه از طريق نمايه الفبايي قابل استفاده است (16: ج 26،  ص 430).

فرايند. درخواست ثبت اختراع معمولاً از طريق ارائه مكتوب مشخصات كامل اختراع، به اداره‌هاي ثبت اختراع ملي صورت مي‌گيرد. در اغلب نظام‌هاي ثبت اختراع، اقداماتي براي پيشينه‌پژوهي و بازبيني دقيق محتواي درخواست‌ها صورت مي‌گيرد. در صورتي‌كه درخواست‌هاي ارائه شده نياز به اصلاح نداشته باشد اطلاعات آنها به چاپ مي‌رسد. قوانين و آيين‌نامه‌هاي پروانه‌هاي ثبت اختراع در هر كشور متفاوت است. به‌طور مثال، در انگلستان مي‌توان اختراعي را كه هنوز به پايان نرسيده است به ثبت رساند و مشخصات كامل آن را در طول مدت يك سال از تاريخ درخواست اوليه ارائه كرد. هنگامي كه مخترع درخواست ثبت اختراعي را مي‌كند، اداره ثبت اختراع به آن شماره مسلسل مي‌دهد و عنوان اختراع را از طريق هفته‌نامه رسمي ويژه پروانه‌هاي ثبت اختراع اعلام مي‌كند و سپس درخواست مخترع توسط متخصصان اداره ثبت اختراع مورد بازبيني قرار مي‌گيرد و، در صورت تأييد، شماره‌اي هفت رقمي به آن داده مي‌شود كه خاص آن اختراع است و موارد آن از طريق هفته نامه رسمي اعلام مي‌گردد. سپس مشخصات كامل پروانه ثبت اختراع به‌منظور فروش منتشر مي‌گردد. در صورتي‌كه سه ماه پس از انتشار مشخصات اختراع، اعتراضي از سوي كسي صورت نگيرد، سند ثبت اختراع توسط مُهر رسمي مورد تأييد قرار مي‌گيرد و از اين طريق، پروانه ثبت اختراع واگذار مي‌گردد و بنا به قوانين ثبت اختراع كشورهاي مختلف، به‌مدت 16 تا 20 سال مورد حمايت قرار مي‌گيرد (16: ج 26، ص 430).

روش‌هاي دستيابي به اطلاعات. به‌طور كلي چهار روش براي دستيابي به اطلاعات پروانه‌هاي ثبت اختراع وجود دارد: 1) كاوش در پايگاه‌هاي اطلاعاتي صفحه فشرده؛ 2) كاوش در شبكه‌هاي پيوسته؛ 3) كاوش در شبكه جهاني اينترنت؛ و 4) رجوع به كتابخانه‌هاي تخصصي پروانه‌هاي ثبت اختراع.

1. كاوش در پايگاه‌هاي اطلاعاتي صفحه فشرده. هنگامي‌كه در اواخر دهه 1980 فن‌آوري صفحه فشرده پديد آمد، صفحه‌هاي فشرده به‌عنوان ابزارهايي نسبتاً ارزان كه
قابليت ذخيره‌سازي متن كامل پروانه‌هاي اختراع را در خود داشتند مطرح گرديدند. ارائه نسخه‌هايي با كيفيت بهتر و حجم كم‌تر، آنها را جايگزين ريزنگارها كرد. از حدود سال 1990 برخي اداره‌هاي ثبت اختراع شروع به انتشار پروانه‌هاي ثبت اختراع خود بر روي صفحه فشرده كردند، به‌طوري كه انتشار الكترونيكي پروانه‌هاي ثبت اختراع، با رشدي معادل 600 ديسك فشرده در سال، در بيش از 20 كشور يا سازمان ثبت اختراع همراه شد (198:15).

يكي از مهم‌ترين پايگاه‌هاي اطلاعاتي صفحه فشرده پروانه‌هاي ثبت اختراع متعلق به شركت دِروِنت است كه پتنت ويو[19]  نام دارد. اين پايگاه صفحه فشرده، اطلاعات كامل پروانه‌هاي ثبت اختراع امريكا را از سال 1974 (شامل متن كامل و تصاوير) پوشش مي‌دهد (2).

اسپيس ـ اَكسِز - اپا[20]  از ديگر پايگاه‌هاي اطلاعاتي صفحه فشرده پروانه ثبت اختراع است كه پروانه‌هاي ثبت اختراع انگلستان را پوشش مي‌دهد. از ديگر پايگاه‌هايي كه به‌تازگي منتشر شده است مي‌توان از اسپيس ـ اكسِز ـ يوروپ[21]  نام برد كه حاوي اطلاعات پروانه‌هاي ثبت اختراع انگلستان و چند كشور اروپايي است. اين دو پايگاه، اطلاعات كتابشناختي پروانه‌هاي ثبت اختراع را از سال 1978 تاكنون دربر دارند؛ اما تنها پايگاه اسپيس ـ اكسِز ـ اپا حاوي چكيده پروانه‌هاي ثبت اختراع است. يكي از محدوديت‌هاي اين دو بانك، دربر نداشتن تصاوير مرتبط با اختراعات براي درك كامل برخي فن‌آوري‌هاست (26:12).

از ديگر پايگاه‌هاي اطلاعاتي پروانه‌هاي ثبت اختراع، مي‌توان به محصولات شركت مايكروپتنت[22]  نظير پايگاه يو.اس.پتنت سرچ[23]  كه شامل اطلاعات صفحه اول پروانه‌هاي ثبت اختراع امريكا از سال 1975 است و هر ماه روزآمد مي‌شود و نيز پايگاه چكيده "پروانه‌هاي ثبت اختراع ژاپن"[24]  كه شامل ترجمه انگليسي اطلاعات كتابشناختي و نيز تصاوير پروانه‌هاي ثبت اختراع آن كشور است، و از اين لحاظ در نوع خود بي‌نظير است، اشاره كرد (11).

2. كاوش در شبكه‌هاي پيوسته. گاه هدف از جست‌وجو در پايگاه‌هاي اطلاعاتي پروانه‌هاي ثبت اختراع، پيشينه پژوهشي براي انجام تحقيقات بديع است. اين فرايند خود نياز به جست‌وجو در حجم بسيار زيادي از اطلاعات پروانه‌هاي ثبت اختراع در برخي موارد مربوط به 20 يا 30 سال گذشته دارد. معمولاً اين حجم از اطلاعات از طريق پايگاه‌هاي اطلاعاتي صفحه فشرده قابل دسترسي نيست. يكي از ويژگي‌هاي شبكه‌هاي پيوسته دربر داشتن اطلاعات كامل پروانه‌هاي ثبت اختراع در سال‌هاي گذشته است.

از ميان مهم‌ترين پايگاه‌هاي اطلاعاتي پيوسته، مي‌توان به نمايه جهاني پروانه‌هاي ثبت اختراع درونت[25]  اشاره كرد كه شامل اطلاعات بيش از 14 ميليون پروانه ثبت اختراع و حدود 3 ميليون تصوير و نمودار است. هر هفته حدود 8 هزار پروانه جديد از 40 نهاد صادركننده پروانه ثبت اختراع در سراسر جهان به اين پايگاه افزوده مي‌شود. پايگاه اطلاعاتي پيوسته نمايه جهاني پروانه‌هاي ثبت اختراع درونت، از طريق شبكه‌هاي ديالوگ، اوربيت، كواستل[26]  و اس.تي.ان قابل دسترسي است. پوشش جغرافيايي وسيع، روزآمد بودن، و جامع بودن اطلاعات از ويژگي‌هاي اين پايگاه پيوسته به‌شمار مي‌آيد و آن را به پايگاه جهاني ثبت اختراعات مبدل كرده است (3؛ 6:14).

3. كاوش در شبكه جهاني اينترنت. در سال‌هاي اخير با ظهور شبكه جهاني وب، افراد و سازمان‌هاي دولتي و خصوصي، با درك قابليت‌هاي اين فن‌آوري، اقدام به ارائه اطلاعات خود از طريق اين محيط الكترونيكي به سراسر جهان كرده‌اند. شركت‌ها و اداره‌هاي ثبت اختراع نيز از اين امر مستثني نبودند. از ويژگي‌هاي اصلي پايگاه‌هاي اطلاعاتي پروانه‌هاي ثبت اختراع بر روي شبكه جهاني وب، مي‌توان به سهولت استفاده، كاوش اطلاعات، و در برخي موارد، رايگان بودن دسترسي به اطلاعات پروانه‌هاي ثبت اختراع اشاره كرد. در اينجا به بعضي از مهم‌ترين سايت‌هاي وب پروانه‌هاي ثبت اختراع اشاره مي‌شود:

آي.بي.ام پتنت سرور[27] . اين شبكه اطلاع‌رساني، دستيابي به اطلاعات بيش از 27 سال پروانه ثبت اختراع موجود در اداره ثبت اختراعات و علائم تجاري امريكا و نيز بيش از 4/1 ميليون پروانه ثبت اختراع اداره ثبت اختراعات اروپا و اداره جهاني مالكيت معنوي را فراهم مي‌آورد. به‌طور كلي اين شبكه، امكان جست‌وجو، بازيابي، و مرور حدود 4 ميليون پروانه ثبت اختراع را از ژانويه 1971 مي‌دهد. به‌علاوه، اين سايت دستيابي رايگان به تصاوير تقريباً كليه پروانه‌هاي ثبت اختراع امريكا در طول 24 سال گذشته، پروانه‌هاي ثبت اختراع اروپا، و نيز سازمان جهاني مالكيت معنوي را ممكن مي‌سازد (8).

اداره ثبت اختراعات و علائم تجاري امريكا. سايت اداره ثبت اختراعات و علائم تجاري امريكا از ديگر خدمات رايگاني است كه به استفاده‌كنندگان امكان جست‌وجوي اطلاعات صفحه اول (عنوان، مخترع، تاريخ چكيده، و استنادها) پروانه‌هاي ثبت اختراع امريكا از ابتداي سال 1976 تا زمان حاضر و نيز متن كامل پروانه‌هاي ثبت اختراع مرتبط با بيماري ايدز اداره ثبت اختراع امريكا، اروپا، و ژاپن را به‌طور رايگان مي‌دهد(17).

اداره ثبت اختراع اروپا. سايت اداره ثبت اختراعات اروپا نيز از ديگر خدمات رايگاني است كه امكان جست‌وجوي اطلاعات پروانه‌هاي ثبت اختراع اروپا را به محققان مي‌دهد(5).

پتنت اكسپلورر[28] . اين سايت شركت درونت، امكان دسترسي به اطلاعات متن كامل بيش از 3 ميليون پروانه ثبت اختراع امريكا از سال 1974 و نيز پروانه‌هاي ثبت اختراع اروپا از سال 1978 تا زمان حاضر را فراهم مي‌سازد و حاوي اطلاعات پروانه‌هاي تازه منتشر شده در 40 كشور جهان است (1:1).

پتنت وب[29] . اين سايت اطلاعات 5/1 ميليون پروانه ثبت اختراع همراه با نمودارها و تصاوير و نيز پروانه‌هاي ثبت اختراع تازه منتشر شده امريكا را دربر دارد. از طريق اين خدمات مي‌توان به اسناد ثبت اختراع در اداره ثبت اختراع و علائم تجاري امريكا، اداره ثبت اختراع اروپا، سازمان جهاني مالكيت معنوي، و نيز اداره ثبت اختراع ژاپن دسترسي يافت(11).

سرانجام بايد گفت كه گرايش به سمت اشاعه رايگان اطلاعات پروانه‌هاي ثبت اختراع از طريق اينترنت و شبكه جهاني وب، افق‌هاي نويني را براي دستيابي سريع و ساده به اين منابع اطلاعاتي به‌وجود آورده است. در هيچ برهه از زمان، اطلاعات پروانه‌هاي ثبت اختراع به سادگي، سهولت، و در برخي موارد رايگان، در دسترس عموم قرار نگرفته است كه اين خود نمايانگر اهميت شبكه جهاني وب به‌عنوان ابزاري براي اشاعه اطلاعات اين نوع منابع با ارزش است.

4. رجوع به كتابخانه‌هاي ثبت اختراع. يكي از روش‌هاي دستيابي به اطلاعات پروانه‌هاي ثبت اختراع رجوع به كتابخانه‌هاي تخصصي ثبت اختراعات است. در انگلستان 14 كتابخانه داراي شبكه اطلاع‌رساني پروانه‌هاي ثبت اختراع هستند كه هريك امكان جست‌وجو و مطالعه پروانه‌هاي ثبت اختراع را براي استفاده‌كنندگان ميّسر مي‌سازد. براي نمونه، بريتيش لايبرريز پتنت اكسپرس[30]  نام خدماتي است كه از طريق كتابخانه بريتانيا براي دريافت نسخه‌اي از پروانه‌هاي ثبت اختراع قابل دسترس است (27:12).

 

مآخذ :

1) "Derwent᾽s MS Deal Yields Results". Information World Review. (July. Aug. 1997): 1; 2) "Derwent Patent View". Derwent Information Limited. [Online]. Available: http://www.derwent. Com/prodser/framest. html. [Accessed, 3 Jan. 1999]; 3) Derwent World Patents Index. Derwent Information Limited. [Online]. Available: http://www.derwent. Com/prodser/ framest. html. [Accessed, 3 Jan. 1999]; 4)  Eisenschitz, Tamara. "Patents". International Encyclopedia of Information and Library Science. PP. 362-363; 5) European Patent Office. [Online]. Available: http: //www.epo. co. [Accessed, 4 Jan. 1999]; 6) "General Information about Patents". Oppedahl & Larson LLP. [Online]. Available: http://www. Patents. com/ patents. sht. [Accessed, 2 Nov. 1998]; 7) "History of Patent". Derwent Information Limited. [Online]. Available: http ://www.derwent. com/resource/history. html. [Accessed, 8 Dec 1998]; 8) IBM Patent Server. [Online]. Available: http://www.Patent. womplex.ibm. com. [Accessed, 5 Nov 1999]; 9) Japanese Patent Office. [Online]. Available: http:// www. jpo- miti. go. jp. [Accessed, 5 Nov. 1998]; 10) Kirk, Michael K. Grossman, Barry L. "U.S.Patent and Trademark Office". Encyclopedia of Library and Information Science. 1977, Vol.21, PP. 443-468; 11) Micro Patent. [Online]. Available: http: // www.micropat. com. [Accessed, 8 Dec. 1998]; 12) Newton, David. "Patents Information".  Managing Information. Vol.4, No. 8 (oct. 1997): 26-30; 13) "Patent". Encyclopedia Britannica, 1998. [RRDB]; 14) "Engineering Brings Rapid Results". Derwent Newsletter, Special edition on Online Information 1998, Vol. 7, Issue. 5, P.6; 15) Stillger, Josef. "Information Access to Electronic Image Files-the DEPAROM-CLASS Approach". 19th. International Online Information Proceedings, London 5-7. Dec. 1995. London: Learned Information Europe. 1995. PP.198-207; 16) Subramanyam, K. "Scientific Literature". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol. 26, PP.376-548; 17) United States Patent and Trademark Office. [Online]. Available: http:// www.uspto.com. [Accessed, 5 Nov. 1998]; 18)  Webster᾽s Third New International Dictionary of the English Language, Unabridged. S.V. "Patent".

                كيوان كوشا

 

 

بازگشت به فهرست مقالات پ