Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات پ

 

پروتكل[1] . مقررات ارتباط يا پروتكل، شامل معيارها و استانداردهاي ويژه مبادله داده‌ها و اطلاعات ميان فرستنده و گيرنده است كه پيروي از آن براي هر دو طرف الزامي است. در فرايند مكالمه روزمره، زبان و قواعد دستوري و نوعي ضابطه مشترك براي ارسال و دريافت پيام وجود دارد و هرگاه يكي از طرفين از قواعد متفاوتي تبعيت كند در فرايند انتقال داده‌ها دشواري پديد خواهد آمد. اين دشواري ممكن است مربوط به يكي از مجراهاي انتقال از قبيل كابل‌ها، شبكه تلفن، امواج راديويي، مايكروويو، و فيبرهاي نوري باشد. پروتكل انتقال، در واقع، نوعي قانون يا ضابطه است كه ممكن است در نظام‌هاي مختلف متفاوت باشد و امكانات سخت‌افزاري و نرم‌افزاري گوناگوني را در نظام‌هاي مختلف پديد آورد. به‌طور مثال، نشاني دادن، در واقع بخشي از ارتباط در شبكه‌هاي رايانه‌اي است كه مي‌توان آن را جزئي از پروتكل ارتباط دانست (125:2؛ 1:5).

تاريخچه. نخستين نظام‌هاي گسترده كتابخانه‌اي، عموماً، به‌صورت مستقل عمل مي‌كردند و ارتباط چنداني با يكديگر نداشتند، اما زماني‌كه كتابخانه كنگره امريكا، در سال 1967 نظام مارك را به‌وجود آورد، همكاري خود را با كتابشناسي ملي بريتانيا براي تبادل نوارهاي مغناطيسي اطلاعات فهرستنويسي آغاز كرد. حاصل اين همكاري تهيه رابط استانداردشده‌اي بود كه سازمان‌هاي ديگر آن را تهيه كرده و براي ارائه خدمات خود مورد استفاده قرار دادند (77:4). برخي سازمان‌ها نيز براي استفاده از آن، نرم‌افزارهاي خود را طراحي كردند. بعدها، ميان نظام‌ها ارتباط پيوسته برقرار شد، اما هرگاه ارتباطي ميان آنها برقرار مي‌شد، به‌منظور انتقال داده‌ها، ناگزير برنامه‌اي ويژه مي‌نوشتند و گاه قطعات جديد سخت‌افزاري نيز تهيه مي‌كردند.

تنها كتابخانه‌ها علاقه‌مند به برقراري ارتباط با ديگر نظام‌ها نبودند؛ بلكه بانك‌ها، خطوط هواپيمايي، و بخش‌هاي تجاري نيز رايانه‌هاي خود را به شبكه‌ها متصل مي‌كردند. از آنجا كه ارتباط ميان نظام‌ها بيشتر موردي و موقت، و شرايط حاكم بر آنها نيز نامطلوب بود، سازمان‌هاي استاندارد دريافتند كه بايد به‌طور جدّي گام مؤثري بردارند. در سال 1977 از سوي سازمان بين‌المللي استاندارد (ايزو)[2]  كميته فرعي جديدي به نام "ارتباط متقابل نظام‌هاي باز" و با اختصار " اُ.اس.آي."[3] تشكيل شد تا به كارها تمركز بخشد و الگويي براي نظام ارتباط متقابل فراهم آورد (78:4).

استاندارد اُ.اس.آي. امروزه عبارت "ارتباط متقابل نظام‌هاي باز" يا اُ.اس.آي. در متون و آثار مربوط به نظام ماشيني كتابخانه‌ها به چشم مي‌خورد. در اين عبارت بر مفهوم "باز" تأكيد شده است و به قابليتي اطلاق مي‌شود كه بتواند نظام‌هايي را كه از نظر سخت‌افزاري، نرم‌افزاري، به‌كار گرفتن پايانه‌ها، يا ساير موارد با هم اختلاف دارند به‌هم مرتبط كند. بديهي است كه اين نظام‌ها بايد وجه مشتركي براي ارتباط داشته باشند. به‌طور مثال، فهرست‌هاي دو كتابخانه مي‌توانند از خط ارتباطي واحدي بهره گيرند، درحالي كه نيازي به اتصال فهرست يك كتابخانه به خطوط ذخيره جا در هواپيما نيست. از سوي ديگر، مي‌توان در كتابخانه از يك پايانه براي اتصال به هر دو نظام استفاده كرد. "ارتباط متقابل نظام‌هاي باز" به خط‌مشي‌هاي استانداردشده‌اي اشاره دارد كه تبادل اطلاعات ميان پايانه‌ها، رايانه‌ها، افراد، شبكه‌ها، و فرايندها را با استفاده از استانداردهاي مشترك، كه جريان نظام باز را ميان آنها ميسّر ساخته، ممكن مي‌سازد. "باز بودن" به‌معناي كاربرد سخت‌افزار، نرم‌افزار، يا نظام خاصّي نيست، بلكه مقصود ارتباط نظام‌هاي گوناگون است. در واقع، چنان‌چه اين ارتباط وجود نداشته باشد "باز بودن" مفهومي نخواهد داشت.

نظام باز كتابخانه‌ها را قادر مي‌سازد تا به‌گونه‌اي منظم به توسعه و افزايش قابليت‌هاي خود بپردازند. ديگر نيازي نيست كتابخانه‌ها، براي افزايش دسترسي به اطلاعات، نظام‌هاي خود را كاملاً تغيير دهند. نظام‌هاي باز كه بر مبناي استانداردهاي مستقل از عرضه‌كننده ايجاد مي‌شوند براي استفاده‌كننده حق ديگري قائلند. عرضه‌كنندگان از استاندارداي‌هاي صنعتي براي اجزاي سخت‌افزار، نرم‌افزار، محيط شبكه و پروتكل‌هاي ارتباطي استفاده مي‌كنند و از اين‌رو، نياز به برنامه‌نويسي پيچيده و يا بازبيني نظام نيز برطرف مي‌شود (65:3).

در هر نوع شبكه چندين قسمت وجود دارد. قسمتي وظيفه آماده‌سازي اطلاعات را برعهده دارد و قسمتي ديگر اطلاعات را از كاربر گرفته يا به كاربر مي‌دهد. پروتكل اُ.اس.آي.، كه بر روي شبكه محلي و گسترده معتبر است، اطلاعات را دريافت مي‌كند و در نهايت به آخرين لايه، يعني
خط انتقال فيزيكي، منتقل مي‌سازد. فرايند اين انتقال را به هفت لايه (سطح) تقسيم كرده‌اند و هر لايه به‌گونه‌اي طراحي شده كه مي‌تواند به‌طور مستقل عمل كند. طريقه ارتباط لايه‌ها با يكديگر مشخص و تابع استاندارد است (1:5).

 

 

لايه 7ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

لايه كاربردي ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

لايه 6ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

لايه نمايش ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

لايه 5ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

لايه جلسه ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

لايه 4ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

لايه انتقال ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

لايه 3ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

لايه شبكه ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

لايه 2ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

لايه پيوند داده‌ها ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

لايه 1ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

لايه فيزيكي ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

تصوير 1. لايه‌هاي عمل‌كننده در مدل اُ.اس.آي.

 

در تصوير 1، خط‌هاي ناپيوسته نشان دهنده مسير استفاده‌كننده يا مسيري است كه، از طريق آن، اطلاعات جريان مي‌يابد. پروتكل‌هاي سطح بالاتر لايه‌ها معمولاً با فرايند پيام‌ها، و پروتكل‌هاي سطوح پايين‌تر با ارائه پيام‌ها سروكار دارند.

مفاهيم موجود در تصوير 1 با معاني زير به‌كار رفته است: 1) لايه فيزيكي، كه منظور از آن ارتباط فيزيكي و مادّي ميان دو نظام نيست، بلكه پروتكلي است كه پيام‌ها را ميان نظام‌ها رد و بدل مي‌كند؛ 2) لايه پيوند داده‌ها، كه وظيفه آن جابه‌جايي اطلاعات ميان دو گره و جداسازي لايه بالاتر براي رفع نگراني در مورد انتقال در ناحيه فيزيكي است. عمل اين لايه جابه‌جايي اطلاعات بدون اشتباه است؛ 3) لايه شبكه، كه عمليات ارتباط و گردش اطلاعات را اجرا مي‌كند. در نتيجه پيام‌هاي مشخص‌شده در "سطح پيوند" به مقصدهاي اصلي هدايت مي‌شود. تنها يك ارتباط بين دو نقطه در شبكه براي دو كاربر مجاز است. اين قسمت نشاني‌هاي مبدأ و مقصد را به همراه دارد؛ 4) لايه انتقال، كه مسئول فرايند آماده‌سازي انتقال اطلاعات ميان دو كاربر و چگونگي سازگاري با عمل انتقال است. در اين قسمت، فرامين از اطلاعات جدا شده، بسته‌هاي رسيده كه حاوي اطلاعاتند طبق شماره مرتب، موارد تكراري حذف، و كمبودها جبران مي‌گردد؛ 5) لايه جلسه، كه اطلاعات مورد لزوم براي جابه‌جايي را منتقل مي‌كند و چهار نوع خدمت مديريت، پرسش و پاسخ، انتقال داده‌ها، و تعيين حدود داده‌ها را ارائه مي‌دهد؛ 6) لايه نمايش، كه مسئول ارائه اطلاعات به روشي است كه براي كاربران مقصد و مبدأ حتي در صورت اجراي برنامه‌ها به زبان‌هاي مختلف رايانه‌اي معني پيدا كند. نظام‌هايي كه از يك قالب و نمايش واحدِ نمادها بهره مي‌گيرند نيازي به اين سطح ندارند. ولي آنهايي كه از پايانه‌هاي گوناگون استفاده مي‌كنند، در اين سطح، به پروتكل‌هايي نياز دارند كه امكان كار مستقل براي هر پايانه را فراهم سازد؛ و 7) لايه كاربردي، كه متن اصلي برنامه كاربردي را آماده مي‌كند تا معلوم شود هر قسمت از آن به چه روشي فرستاده مي‌شود تا بتوان آن را درون شبكه جابه‌جا كرد (2:5).

بنابراين، پروتكل فرايند جديدي را معرفي نمي‌كند، بلكه صرفاً فعاليت‌هايي را كه قبلاً به‌صورت دستي انجام گرفته است تحت قاعده در مي‌آورد.

كاربرد پروتكل در كتابخانه‌ها. كتابخانه‌ها تعدادي از پروتكل‌هاي مبتني بر " اُ.اس.آي." را كه براي كاربردهاي اصلي و به‌منظور پشتيباني عمليات آنها تهيه شده است به‌كار مي‌برند كه عمده‌ترين آنها عبارتند از: 1) پروتكل امانت بين كتابخانه‌اي، كه در سال 1991 به تصويب رسيد و امانت بين كتابخانه‌اي ميان مؤسسات كتابشناختي را كه از رايانه‌ها، نظام‌ها، و خدمات ارتباطي گوناگون استفاده مي‌كنند فراهم مي‌آورد. نظر به اينكه تنها ويژگي مشترك اين نظام‌ها معيارهاي پروتكل است، لازم نيست كتابخانه‌ها نيازهاي اجرايي و آماده‌سازي محلي خود را فداي مبادله اطلاعات كنند. استفاده از پروتكل امانت بين كتابخانه‌اي به اپراتور امكان مي‌دهد كه به‌گونه‌اي يكسان و سازمان‌يافته مراحل درخواست، دريافت، و سپس عودت را ثبت كند (72:1)؛ 2) استانداردر  400 X كه براي نظام‌هاي عمل‌آوري پيام‌ها و پشتيباني از خدمات امانت بين كتابخانه‌اي به‌كار مي‌روند؛ 3) پروتكل "مديريت دسترسي و انتقال فايل"[4]  كه براي انتقال فايل‌هاي بزرگ و به‌منظور انجام فهرستنويسي مورد استفاده قرار مي‌گيرد؛ 4) پروتكل جست‌وجو و بازيابي، كه در سال 1991 به‌عنوان استانداردي بين‌المللي پذيرفته شده است از سوي كتابخانه كنگره براي بازيابي اطلاعات تدارك ديده شده است (71:1؛ 6)؛ و 5)  استاندارد 50/39‌Z كه پروتكلي است كه چگونگي تعامل نظام‌هاي رايانه‌اي را هنگام دسترسي به ساير رايانه‌ها مشخص مي‌سازد. اهميت اين استاندارد از آن جهت است كه براي بازيابي اطلاعات كتابشناختي و چكيده طراحي شده است. هنگامي كه عرضه‌كنندگان مجموعه قواعد مشخصي را براي نظام‌هاي خود در نظر مي‌گيرند، نظام‌هاي آنها توسط فروشندگان ديگري كه از اين قواعد پيروي مي‌كنند نيز قابل دستيابي است (67:3). استفاده‌كنندگان با استفاده از پايانه‌اي واحد مي‌توانند كاوش‌هاي خود را در طيف وسيعي از منابع انجام دهند و به اطلاعات بيشتري دست يابند.

آزمايش پروتكل. يكي از عناصر اصلي توفيق هر پروتكل سازگاري آن است. هر نظام، پيش از آنكه روانه بازار شود بايد توانايي آن در ارتباط متقابل با ساير نظام‌هاي مبتني بر پروتكل مورد آزمايش قرار گيرد. آزمايش سازگاري، در واقع، آزمايش نظام‌مند يك محصول از لحاظ سازگاري با پروتكل ويژه‌اي از " اُ.اس.آي." است. اين آزمايش از آن جهت ضروري است كه احتمال متقابل اجراهاي گوناگون يك پروتكل را افزايش مي‌دهد. دو زمينه اصلي در آزمايش سازگاري وجود دارد كه يكي توسعه جايگاه‌هاي آزمايش و ديگري آزمايش اجراهاي مختلف است. جايگاه آزمايش مجموعه‌اي از حالت‌هاي گوناگون آزمايشي يا مبادله پيام‌هاست كه تقريباً كليه گونه‌هاي مختلف يك پروتكل را در برمي‌گيرد. براي ارزيابي اجراهاي مختلف يك پروتكل و تعيين ميزان دقت و صحت مورد نظر، اين مجموعه را همراه با "آزمايش سازگاري" به‌كار مي‌گيرند. آزمايش سازگاري، در وهله نخست، ميزان همخواني شيوه اجرا را با استاندارد تعيين مي‌كند و سپس قابليت اجراها را از لحاظ كار متقابل در يك محيط عملياتي مي‌سنجد (74:1).

 

مآخذ: 1) سوين، لي؛ تاليم، پائولا. "پروتكل امانت بين كتابخانه‌اي: پيشرفت و پروژه‌ها". ترجمه حسين مختاري معمار. پيام كتابخانه. س. دوم، 4 (زمستان 1371): 71-75؛ 2) نشاط، نرگس. نظام‌هاي همكاري بين كتابخانه‌اي. تهران: سمت، 1379؛ 3)  وارد، ماربثو. "مزاياي استاندارد 50/39Z براي كاوشگران". ترجمه علي‌اصغر شيري، در مرزهاي نو در اطلاع‌رساني: گزيده مقالات هجدهمين كنفرانس بين‌المللي اطلاع‌رساني پيوسته (لندن، 1994). تهران: چرتكه، 1375، ص 65-68؛ 4) هاپكينسن، الن. "ارتباط متقابل نظام‌هاي باز و ربط آن به...". ترجمه ماندانا صديق بهزادي، در شبكه اطلاع‌رساني در كشورهاي اسلامي. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1369، ص 76-97؛

5) "Data Communications". Encarta 99 Encyclopedia [CD]; 6) Search and Retrieval (SR) Protocal ISO 10162/10163.

                نرگس نشاط

 

 

 

[1]. Protocol

[2]. International Organization for Standardization (ISO)

[3]. Open System Interconnection (OSI)

[4]. File Transfer and Access Management (FTAM)

 

بازگشت به فهرست مقالات پ