Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات پ

 

پست تصويري. فاكسي ميل[1]  يا پست تصويري كه آن را تله كوپير[2] ، تله فاكسي ميل[3] ، تله فاكس[4] ، و يا به اختصار فاكس گفته‌اند نسخه‌برداري الكترونيكي از راه دور از نوشته‌ها، اشكال، و نقشه‌ها بر روي كاغذ يا ريزنگار است (:5 9؛ :1 134). در زبان فارسي به دورنگار نمابر، نمابرد، كپي‌گير، مشابه‌نگار، و همسان‌بر نيز ترجمه شده است. از نظر لغوي، فاكسي ميل مركّب از پيشوند fac به‌معناي شبيه و چهره و  simileهم‌خانواده با Similar به‌معناي مانند و شبيه است و در مجموع به‌معناي مشابه‌سازي و تهيه نسخه‌اي شبيه به اصل است (134:1).

اين دستگاه در سال 1843 توسط ساعت‌سازي اسكاتلندي به نام آلكساندر بين[5]  اختراع و ثبت شد و در طي سال‌هاي متمادي توسط اشخاص ديگر تكميل گرديد (:1 134). دستگاهي كه كار مخابره را انجام مي‌دهد مي‌تواند تصوير هر مدرك را به هر اندازه، كه عمومآ تا A3 بوده، بدون محدوديت طول و در مدت كوتاهي به آن سوي خط تلفن در هر فاصله‌اي كه واقع باشد منتقل كند. نظام پست تصويري نظام بازخوردي سريع است كه در لحظه ارسال پيام مي‌توان از دريافت آن مطمئن گرديد. روند ارسال پيام در ساعت و زمان معيّني به‌طور خودكار انجام مي‌پذيرد و به‌طور خودكار دريافت مي‌گردد. برتري عمده اين نظام، قابليت حمل‌ونقل‌پذيري آن است. در اين نظام، نگراني از ورود صدمات و لطمات به مدرك كه در شيوه سنتي معمول است وجود ندارد. با بهره‌گيري از اين شيوه لازم نيست اصل مدرك از مجموعه خارج شود و يا به استقلال داخلي كتابخانه‌ها آسيب برساند. اين نظام توانايي ارسال يك مدرك را به مراكز و نقاط متعدد با يك بار انتقال ميّسر مي‌سازد و چنان‌چه بار اول انتقال انجام نپذيرد، شبكه آن‌قدر به ارسال ادامه مي‌دهد تا سند دريافت شود.

در توصيفي كلي مي‌توان گفت كه دستگاه فاكسي ميل در واقع همانند دستگاه فتوكپي است كه به وسايل مربوط به ارسال و دريافت تصاوير نيز مجهز شده است. جريان انتقال تصاوير بر پايه تقطيع (پويش)[6]  نسخه اصلي و سپس تبديل هر نقطه و سايه تصوير به جرياني الكتريكي با مقدار مشخص استوار شده است. اين جريان الكتريكي به‌وسيله خطوط انتقال كه عمومآ خطوط عادي تلفن است به دستگاه گيرنده منتقل مي‌شود. دستگاه گيرنده شامل بخش‌هايي است كه قادر است جريان‌هاي مشخص الكتريكي را به نقطه تبديل كند و باعث به‌وجود آمدن نسخه‌اي مشابه نسخه اصلي در مقصد گردد. واضح است كه هرچه تراكم نقاط تشكيل‌دهنده تصوير در هنگام تقطيع اوليه بيشتر باشد، كيفيت تصوير به‌دست‌آمده در طرف ديگر بهتر و ميزان وضوح آن بيشتر خواهد بود. اين ميزان با محاسبه تعداد توقف عمودي يا افقي دستگاه تقطيع‌كننده در هر اينچ مشخص مي‌شود. به‌طور مثال، 200 حركت افقي دستگاه براي تقطيع يك اينچ و 200 حركت عمودي دستگاه مزبور براي تقطيع يك اينچ باعث مي‌شود كه نقاط تشكيل‌دهنده تصوير به اندازه 2001 اينچ باشند.

دستگاه‌هاي فرستنده و گيرنده مي‌توانند از يكديگر جدا باشند، اما اغلب دستگاه‌هايي كه امروزه در بازار عرضه مي‌گردند به‌صورت مجموعه فرستنده - گيرنده هستند. جريان خروجي دستگاه فاكسي ميل مي‌تواند به دو صورت پيوسته يا رقمي باشد كه در هر دو صورت براي تبديل آن به جرياني كه به‌وسيله خطوط تلفن قابل انتقال باشد نياز به دستگاهي به نام مدولاتور[7]  دارد. دستگاه گيرنده نيز براي يافتن توانايي دريافت امواج از طريق خطوط تلفن نيازمند دستگاهي به نام دي‌مدولاتور[8]  است كه عكس عمل دستگاه اول را انجام مي‌دهد. دستگاه‌هايي كه توانايي ارسال و هم دريافت تصاوير را دارند مجهز به دستگاهي به نام مُدِم هستند كه قادر به انجام دو عمل يادشده است (:1 135).

هزينه انتقال اطلاعات با پست تصويري به مدت زمان جاروب شدن تصوير و كيفيت خطوط انتقال بستگي دارد و محاسبه هزينه آن بر اساس نرخ‌بندي تلفن است. در سال‌هاي اخير، پيشرفت‌هاي چشمگيري در زمينه فن‌آوري پست تصويري رخ داده است و تجهيزاتي با سرعت بالا به بازار عرضه شده كه به ميزان قابل توجهي هزينه‌ها تقليل پيدا كرده است. در اين مسير تكاملي، چهار گروه عمده وجود دارد. جديدترين فن‌آوري آن، گروه چهار است كه قابليت ارسال اطلاعات يك برگ A4 را در مدتي بين 4 تا 6 ثانيه خواهد داشت (:11 26). چاپگر اين نوع دستگاه از نوع ليرزي است و حافظه‌اي به اندازه ديسكتي 20 مگابايتي براي ذخيره اطلاعات در ساختمان آنها درنظر گرفته شده است (:3 12). مزيت ديگر اين نظام آن است كه هم از لحاظ سخت‌افزاري و هم از لحاظ مهارت استفاده نياز به آموزش چندان ندارد.

پست‌تصويري در كتابخانه‌ها. نخستين پژوهش‌ها در استفاده از پست تصويري در انتقال اطلاعات توسط كتابخانه كنگره در سال 1948 با ارسال ميكروفيلم داستان بر باد رفته از هتلي در واشنگتن دي.سي. به كتابخانه كنگره آغاز شد. در اين بررسي، انتقال در عرض دو دقيقه و بيست‌ويك ثانيه انجام پذيرفت ولي درخصوص چگونگي، قابليت‌ها، هزينه، و ساير مسائل، گزارش مكتوبي منتشر نشد (:9 255). در سال 1963 كتابخانه مؤسسه فرانكلين در فيلادلفيا برقراري شبكه پست تصويري را با مؤسسه جنرال الكتريك مورد مطالعه قرار دادند. از آنجا كه كپي مقالات و مدارك بدون توجه به قانون حق مؤلف و رعايت مواد مندرج در اين قانون در شبكه مبادله مي‌شد؛ پس از مدتي، به‌سبب نگراني مشاوران مؤسسه جنرال الكتريك از تبعات قانون حق مؤلف، مطالعات متوقف گرديد (255:9). در سال 1965، استفاده از پست تصويري به‌عنوان رسانه مبادله الكترونيكي اطلاعات ميان مراكز اطلاعاتي از سوي مؤسسه تحقيقاتي هوستون با حمايت مالي سازمان ملي علوم انجام پذيرفت. محققان به اين نتيجه رسيدند كه برقراري اين نظام پيش از اصلاحات و تغييرات لازم در فرايند ذخيره و بازيابي اطلاعات كتابخانه‌ها توجيه‌پذير نيست (:8 1-45). در سال 1967، در ايالت نيويورك شبكه‌اي موسوم به ديتا فاكس[9] ميان كتابخانه‌هاي عمومي ايجاد گرديد و چگونگي عملكرد آن مورد مطالعه قرار گرفت (:10 1-85). نتايج بررسي‌ها حاكي از اين بود كه ميزان استفاده با وجود قابليت بالاي اين نظام، بسيار پايين بوده است (:9 256). از سال 1970 به‌كارگيري فن‌آوري‌هاي انتقال اطلاعات خصوصآ پست تصويري گسترش يافت و مؤسسات، سازمان‌ها، و مراكز اطلاعات بيشتري به بهره‌گيري از آنها روي آوردند و تقريبآ استفاده از آن همه‌گير شد (:2 45). بخش توسعه و تحقيقات كتابخانه بريتانيا در سال 1975، در مورد انتقال اطلاعات با پست تصويري، پژوهشي را به انجام رساند و اين ديدگاه را مطرح كرد كه سودمندي اصلي اين نظام در تصويربرداري و تكثير عين مدرك و به‌كارگيري تعداد اندك نيروي انساني است (:6 32-37). در حال حاضر، مركز تهيه مدارك كتابخانه بريتانيا به‌طور متوسط در هر هفته 1000 صفحه مدرك از طريق پست تصويري G3 براي مشتركان خود در سراسر دنيا ارسال مي‌دارد (:5 10-11؛ :7 31). بنابراين، چنان‌كه مشاهده شد استفاده از پست تصويري جهت پيوند كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعات آغاز شده است و اين نظام شايد در آينده جاي امانت بين كتابخانه‌اي براي اقلام مورد نياز فوري را بگيرد. ارتباط ميان كتابخانه‌ها و امانت ميان آنها اساسآ باعث صرفه‌جويي در هزينه‌ها مي‌شود و اشتراك مجموعه با استفاده از رسانه‌اي مفيد مي‌تواند از تكرار مواد كتابخانه‌ها جلوگيري كند ونهايتآ كاهش هزينه‌ها را به دنبال داشته باشد. سبب اصلي رشد و توسعه امانت بين كتابخانه‌اي مشكلات مراجعان در رديابي اطلاعات است و چنان‌چه مراجعان قادر باشند محل ذخيره مدارك را به راحتي و سادگي رديابي كنند، ديگر ضرورتي ندارد كه هر كتابخانه خود را درگير مسئله امانت كند. به هر حال، فن‌آوري‌هاي نوين اطلاعاتي، فعاليت‌هاي مختلف بشري را تحت تأثير قرار داده و كتابخانه‌ها نمي‌توانند از اين اثرگذاري‌ها به دور باشند. استفاده گسترده از پست تصويري زمان لازم جهت تأمين تقاضا را از چندين روز يا چندين هفته به چند ساعت تقليل داده است. در نتيجه، كتابداران و استفاده‌كنندگان كتابخانه‌ها محدود به منابع موجود در مؤسسات محلي نخواهند بود.

به‌كارگيري پست تصويري در ايران. پست تصويري از سال‌ها پيش در ايران، به‌ويژه در ارتش و شركت نفت، به‌كار گرفته است؛ اما تا پيش از سال 1366 تمركز و نظارتي در اين زمينه وجود نداشت و هر مؤسسه يا سازماني بسته به نياز خود دستگاهي را تهيه مي‌كرد. از سال 1366 همه امور مربوط به اين نظام از جمله صدور اجازه بهره‌گيري از آن منحصرآ به شركت پست محول شد. اداره پست تصويري در همان سال پا گرفت و نظارت و فعاليت تجهيزات خصوصي را نيز عهده‌دار شد. تا نيمه دوم سال 1368 واگذاري دستگاه پست تصويري به بخش خصوصي مجاز نبود، اما از آن هنگام به بعد درخواست‌هاي شركت‌هاي خصوصي نيز پذيرفته شد. برابر آمار ارائه‌شده از سوي اداره پست تصويري، هزاران مشترك مجاز در تهران و شهرستان‌هاي كشور وجود داشته است (9:4). بر اساس تحقيقات به‌عمل‌آمده تنها ابزار مورد استفاده كتابخانه‌هاي ايران براي مبادله اطلاعات پست است؛ و معدود كتابخانه‌هايي كه داراي تجهيزات پست تصويري هستند، از آن براي انتقال مراسلات اداري سود مي‌جويند. دستگاه‌هايي كه در حال حاضر در سطح كشور مورد استفاده قرار مي‌گيرند عمدتآ از گروه G3 هستند كه در كنار مزاياي تجهيزات الكترونيكي، محدوديت‌ها و معايبي در امر انتقال اطلاعات دارند (:4 10). به‌طور مثال، ارسال هر صفحه با تراكم‌هاي مختلف متن، تصوير، و جدول در وضعيت فعلي مخابراتي كشور، حدود يك دقيقه طول مي‌كشد. هرچه تعداد صفحات مدرك ارسالي بيشتر باشد هزينه نيز افزايش مي‌يابد؛ بنابراين، انتقال با حجم بالا مقرون به صرفه نيست. استاندارد زماني پيش‌بيني‌شده دستگاه‌هاي G3، براي هر برگ A4، برابر 15 ثانيه است، ولي بهره‌برداري از اين ميزان سرعت بر روي خطوط مخابراتي كشور عملا امكان‌پذير نيست (:3 62). در اكثر دستگاه‌هاي اين گروه لازم است از صفحات مدارك مجلد مجددآ فتوكپي تهيه گردد و كپي هر صفحه درون دستگاه وارد شود. اين امر موجب اتلاف وقت و صرف هزينه‌هاي اضافي كپي مي‌شود و از كيفيت كار نيز مي‌كاهد. چاپگر بيشتر اين دستگاه‌ها از كاغذهاي حرارتي استفاده مي‌كنند. قابليت نگهداري و بايگاني اين نوع كاغذها بسيار محدود است و پس از مدتي حالت شكنندگي پيدا مي‌كند و اطلاعات روي آن از بين مي‌رود؛ لذا متناسب با ذخيره اطلاعات در كتابخانه‌ها نيست. همچنين گنجايش ذخيره اطلاعاتي دستگاه‌هاي اين گروه بسيار اندك است.

دستگاه‌هاي G4 آخرين نسل از اين گروه و كامل‌ترين آنهاست كه امكانات و قابليت‌هاي جديدي عرضه مي‌دارد، ولي بهره‌برداري از اين دستگاه‌ها به‌جهت نارسايي‌هاي خطوط مخابراتي در ايران امكان‌پذير نيست (:3 12).

 

مآخذ :)1 اخلاقي، فرجاد. "فاكسي ميل يا پست تصويري". پيام كتابخانه. س.سوم، 2 و 3 (تابستان و پاييز 1372): 134-138؛ )2 داريك، هربرت س. "انقلاب ارتباطات و جامعه اطلاعاتي". ترجمه رسول ب. سرخابي. دانشمند (خرداد 1371): 45؛ )3 داورپناه، محمدرضا. "زمينه‌يابي ايجاد شبكه انتقال متن مقالات در سيستم امانت كتابخانه‌هاي مركزي و مراكز اسناد دانشگاه‌هاي كشور با استفاده از فاكسي ميل". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشگاه تهران، دانشكده علوم تربيتي، 1372؛ 4) همو. مروري بر مطالعات انجام‌شده در زمينه استفاده از فاكس در جهان و ايران. ]مشهد[: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، كنگره كتاب و كتابخانه در تمدن اسلامي،  1374]جزوه[؛ )5 مرتضايي، ليلا. "استفاده از پست تصويري در ارائه خدمات اطلاعاتي به پزشكان مناطق دورافتاده". اطلاع‌رساني. دوره دهم (جديد)، 1 (بهار 1372): 8-13؛

6) Barret, R; Farbrother, B. J. "Fax-a Study of Principles Practice and Prospects for Facsimile Transmision in U.K.". British Library Research & Development Report. No. 5257 HC. (1975); 7) Braid, Andrew. "Group 4 Fax-Facsimil Transmision for Document Delivery". Serials. Vol.3, No.3 (Nov. 1990); 8) Hluston Research Institute, Inc. Facsimile Transmittal of Technical Information. Houston: Tecas, 1965; 9) Morehous, Harold, G. "Document Transmission Systems. Encyclopedia of Library & Information Science. Vol.7, PP. 251-261; 10) Nelson Associates, Inc. The NewYork State Library's Pilot Program in the Facsimile Transmission of Library Material: a Summary Report.
NewYork, 1988; 11) Wales, John. "Group 4 Fax-Case Study". Serials. Vol. 3, No. 3 (1990): 26.

                نرگس نشاط

 

 



[1]. Facsimile

[2]. Telecopier

[3]. Telefacsimile

[4]. Telefax

[5]. Alexander Bain

[6]. Scanning

[7]. Modulator

[8]. Demodulator

[9]. Data Fax Network

بازگشت به فهرست مقالات پ