Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات پ

 

پيايند. بنابر تعريف <واژه‌نامه كتابدار> هارود[1] ، هر اثري كه به‌صورت پياپي و معمولاً در فواصل معيّن منتشر شود و قاعدتاً پاياني نيز بر آن مترتّب نباشد پيايند خوانده مي‌شود. اين اصطلاح به نشريه‌هاي ادواري، روزنامه‌ها، سالنامه‌ها، سلسله تك‌نگاشت‌هاي شماره‌دار، مجموعه مقالات همايش‌ها، و يادواره‌هاي انجمن‌ها اطلاق مي‌گردد.

پيايندها جديدترين اطلاعات را در مباحث مهم ارائه مي‌كنند و رسانه‌هايي هستند كه دانشمندان از طريق آنها نظريه‌ها، تجربه‌ها، و نتايج تحقيقات خود را رسماً به ديگران انتقال مي‌دهند. با آنكه دسترسي به محتواي پيايندها براي محققان و دانشجويان دشوار است، اين نشريه‌ها به ابزار سنجش ميزان حمايت سازمان‌ها از تحقيق تبديل شده‌اند. هرچه نقش پيايندها در تحقيق نمايان‌تر مي‌شود، تأثير آنها بر بودجه كتابخانه نيز تعيين‌كننده‌تر مي‌گردد. در سازمان‌هايي كه از برنامه‌هاي تحقيقات علمي قوياً حمايت مي‌كنند، بخش اعظم بودجه تهيه مواد را به پيايندها اختصاص مي‌دهند؛ كه اين خود موجب بروز مشكلاتي در ارزيابي قيمت‌ها و ميزان هزينه‌هاي برآوردشده در اين‌گونه مواد است.

فراهم‌آوري. كتابداران عموماً پيايندها را از طريق خريد مستقيم از ناشر يا كارگزار تهيه مي‌كنند و كمتر اتفاق مي‌افتد كه اين‌گونه مواد از طريق مبادله يا اهدا دريافت شود. كتابداران به‌منظور كاهش بار مكاتبات، با كارگزاران يا مراكز اشتراك پيايندها ارتباط مي‌يابند. كارگزارانِ نشريه‌هاي ادواري، درآمد خود را از تخفيف‌هاي ناشران، خدماتي كه به مشتريان ارائه مي‌دهند، و درآمدهاي مديريتي كسب مي‌كنند. برخي كارگزاران به‌عنوان توزيع‌كنندگان ناشران و مديران فروش و بازاريابي تعدادي از عناوين پيايندها و برخي ديگر به ارائه خدمات جانبي نظير تحويل مدرك و برنامه‌هاي انتشاراتي خود مي‌پردازند.كارگزاران معمولاً بخش اعظمي از درآمد خود را از تخفيف ناشران به‌دست مي‌آورند.

افزايش عناوين پيايندها. در دهه‌هاي 1920 و 1930 دانشمندان آلماني در بسياري از رشته‌هاي علمي شاخص بودند امّا دسترسي به آثار آنان در مقياس جهاني دشوار مي‌نمود. نشريه‌هاي علمي، فني، و پزشكي[2]  آلماني گران‌قيمت‌ترين اقلام در مجموعه‌هاي تحقيقاتي محسوب مي‌شد. اعتراض به قيمت‌گذاري‌ها و الگوهاي انتشاراتي تا جنگ جهاني دوم كاري معمول بود. بعد از جنگ، مجلات در حوزه‌هاي علمي جديد منتشر شد. نشريه‌هاي تجارتي و دانشگاهي هر دو از رشد سريعي برخوردار گرديدند و تقاضا براي نشريه‌هاي جديد در رشته‌هاي نوين علمي افزايش يافت. برخي ناشران تجاري به نشريات بين‌المللي اهميت دادند و نظام داوري و هيأت تحريريه نشريه‌ها حتي مرزهاي ملي را پشت سر گذاشت.

از دهه 1950، تعداد زيادي از عناوين جديد معرفي گرديد. يكي از موفق‌ترين روش‌هاي به‌دست آوردن بازار، راه‌اندازي مجله‌اي جديد بر اساس مجله موفق در دست انتشار بود. به‌علاوه، مطالعات بين رشته‌اي در تمام حوزه‌ها منجر به تأسيس رشته‌هاي جديد شد؛ و در نتيجه، مجلات وابسته به آن رشته‌ها نيز پديد آمدند. اين عوامل، خود مسائل مديريتي جديدي براي كتابخانه‌ها پديد آورد.

سرمايه‌گذاري. چون پيايندها تعهد خريد درازمدتي براي كتابخانه‌ها ايجاد مي‌كنند، افزايش درصدي از كل بودجه تهيه و آماده‌سازي مواد تحقيقاتي كتابخانه‌ها به اين نشريه‌ها ضروري به‌نظر مي‌رسد. به‌طور مثال، اعضاي "انجمن كتابخانه‌هاي تحقيقاتي"[3]  تقريباً 49 درصد از بودجه خريد مواد خود را در سال 1979-1980 به خريد پيايندها اختصاص دادند. درحالي‌كه، در سال‌هاي 1990-1991 اين كتابخانه‌ها 63 درصد بودجه خريد مواد خود را صرف تهيه اين نشريه‌ها كرده‌اند.

در سال 1989،انجمن كتابخانه‌هاي تحقيقاتي گزارش جامعي درباره تأثير قيمت تعداد اندكي از ناشران بر مجموعه مجلات بيشتر كتابخانه‌هاي تحقيقاتي ارائه كرد. اين گزارش حاوي بررسي كلي از ميانگين قيمت مجلات معيني در طول زمان بود و تأثير آن را تفسير مي‌كرد، و توصيه‌هايي در زمينه مقابله با بحران مجلات علمي ارائه مي‌داد. بسياري از ناشران و كتابداران در اوايل دهه 1990 اين توصيه‌ها را به‌كار گرفتند.

آموزش. در اواخر دهه 1970 و اوايل دهه 1980 پيشرفت‌هايي در آموزش شيوه بهره‌گيري از نشريه‌هاي ادواري روي داد. نخستين گام، تشكيل گروه پيايندهاي بريتانيا[4]  در سال 1978 بود. اين گام با همايش پيايندهاي بلاك ول[5]  در سال‌هاي 1975 و 1977 آغاز شد و سپس در سال 1986، گروه دوستداران پيايندهاي امريكاي شمالي[6]  نخستين نشست خود را تشكيل داد. هر دو گروه، متخصصان حرفه‌اي پيايندها و شاغل در بخش خصوصي يا دولتي را كانون توجه خود قرار داده بودند. در طول همايش‌هاي سالانه، به كليه موارد مطرح در پيايندها از قبيل فهرست‌نويسي، قيمت‌گذاري، ارزشيابي كارگزاران، داوري مقاله‌ها، و ويراستاري ادبي پرداخته بودند. اين خود فرصت ارزشمندي براي متخصصان بود تا از تجربه يكديگر بياموزند و دانش خود را روزآمد كنند. در 1989 نخستين نشريه الكترونيكي در زمينه پيايندها با نام <خبرنامه مسائل قيمت‌گذاري پيايندها>[7]  انتشار يافت. اين نشريه سبب اشاعه سريع اطلاعات در زمينه‌هاي قيمت‌گذاري و انتشارات شد. بيش از 900 مشترك در سراسر جهان اين نشريه را دريافت مي‌كردند.

نظام‌هاي خودكار پيايندها. كتابداران از تهيه فهرستبرگه، به خودكار كردن نظام‌ها براي ثبت پرداخت‌ها و دريافت‌ها گرايش يافته‌اند. اين نظام‌ها مي‌توانند مستقل يا بخشي از نظام يكپارچه كتابخانه‌اي باشند كه دسترسي جاري به اطلاعات پيايندها را از طريق فهرست‌هاي پيوسته (اپک)[8] ميّسر مي‌سازد. نظام‌هاي خودكار، حداقل بخشي از شرايط زيررا فراهم مي‌كنند: پيش‌بيني امانت مواد، درخواست كسري‌ها، سفارش، امور مربوط به صورتحساب‌ها، ارتباط با نظام‌هاي حسابداري مؤسسات، و فهرست موجودي‌ها در قالب مارك[9] .

قالب‌ها و استانداردها. با توسعه تجاري صفحه‌هاي فشرده توانايي‌هاي نشر به‌صورت الكترونيكي افزايشي چشمگير يافت. اشتراك پيايندها كه در گذشته از طريق مكاتبه يا استفاده از خدمات جست‌وجوي پيوسته با هزينه‌اي گزاف صورت مي‌گرفت، با كاربرد صفحه‌هاي فشرده، سريع و راحت شد. نمايه‌هاي روزآمدشده به‌صورت نظام‌هاي رايانه‌اي محلي يا بر روي شبكه‌ها قابل دسترسي گرديد؛ و اين خود نقطه عطفي در انتشارات الكترونيكي در سال 1992 بود.

توسعه استانداردها همزمان با ساير حوزه‌ها در پيايندها نيز صورت گرفت. شماره استاندارد بين‌المللي نشريه‌هاي ادواري [10] ، كه با شماره شناسايي منحصر به‌فردي براي هر عنوان پيايند منتشر شده است، توسط سازمان بين‌المللي استاندارد در سال 1975 رسماً ارائه شد. اين شماره متشكل از رمزي عددي است كه براي عناوين مجلات و نيز امانت بين‌كتابخانه‌اي، استناد كردن، ارتباطات لازم در نظام توزيع، و تجارت سودمند است. برخي كشورها براي ارائه خدمات پستي از شماره ISSN در پست كردن نامه‌ها استفاده مي‌كنند.

كميته نظارت صنعت پيايندها[11]  در سال 1982 با هدف تهيه روش ويژه‌اي جهت معرفي شماره‌هاي نشريه‌هاي ادواري به‌صورت ماشين‌خوان تأسيس شد. اولين نمونه كار اين كميته در سال 1986 آزمايش شد. هيأت امناي مؤسسه استانداردهاي ملي ايالات متحده[12]  مورد پيايندها را در 1991 پذيرفت. استاندارد كميته نظارت به‌منظور استفاده از باركد ماشين‌خوان عناوين پيايندهاي انفرادي به‌وجود آمد. اين استاندارد مي‌تواند قابل استفاده براي نظام‌هاي امانت كتاب و سفارش مقاله به‌صورت خودكار باشد.

در حوزه اطلاعات مواد موجود به‌صورت الكترونيكي، قالب مارك جهت تبادل اطلاعات مورد پذيرش واقع شد. گروه‌ها و افرادي چند تأسيس پايگاه الگوهاي ملي ايالات متحده را پيشنهاد كردند، اما هيچ طرحي تا پيش از اوايل دهه 1990 در اين زمينه پذيرفته نشد.

آنچه انعطاف‌پذيري بيشتري را در مبادله داده‌هاي الكترونيكي ميان كتابداران و ناشران يا كارگزاران ممكن مي‌سازد ظهور استاندارد 12ـANSI X براي انتقال اين‌گونه داده‌هاست. اين استاندارد موجب مي‌شود تا اطلاعات همزمان از مجراي ناشران، كارگزاران، و كتابداران عبور كند. اين امر مي‌تواند به تهيه مواد و يادداشت‌هايي كه براي مشتركان ارسال مي‌شود، انتقال اطلاعات مربوط به درخواست كسري‌ها از طريق كارگزار به ناشر و برگشت آن به كتابدار، و نيز انتقال آسان و سريع صورتحساب‌ها و داده‌هاي مالي ديگر با رعايت الگوي "هزينه ـ سودمندي" كمك كند.

افزايش هزينه دسترسي به متون نشريه‌هاي ادواري در جهان موجب شده است كه چندين نوع خدمات تحويل مدرك پديد آيد و به سطح قابل قبولي از رشد برسد. خدمات تحويل مدرك به‌صورت گذشته مدتهاست كه منسوخ شده است و مركز تهيه مدرك كتابخانه بريتانيا دسترسي به متون نشريه‌هاي ادواري را براي كتابداران سراسر جهان در سطح وسيعي امكان‌پذير كرده است. در ايالات متحده، بيشتر تهيه‌كنندگان مدارك، كار خود را با نمايه همراه كرده‌اند تا كاربران نهايي را با مقاله‌ها آشنا كنند. امروزه رقباي بيشتري وارد اين رشته شده‌اند و برخي ناشران، بر اساس تقاضا، نسخه‌هايي از مقاله‌هاي مجلات خود را تهيه و ارسال مي‌كنند.

تلاش‌هاي تعاوني. <تعاوني حفاظت از پيايندها>[13] طرح عظيمي براي تهيه فهرست ماشين‌خوان نشريه‌هاي ادواري جاري و روزآمد تهيه شده است كه در قالب پايگاه بين‌المللي براي فهرستنويسي و نگهداري فهرست‌هاي مشترك فراهم آمده است. اين طرح تلاش مشترك ايالات متحده و كانادا به‌منظور فهرست كردن دو ميليون نشريه ادواري است. بحث درباب تأسيس اين تعاوني در همايش سالانه انجمن كتابداران امريكا در سال 1973 آغاز شد. هر پيشينه كامل اين پايگاه شامل اطلاعاتي است كه نه تنها براي فهرستنويسي عناوين قراردادي بلكه براي ارزشيابي نيز قابل استفاده است. اطلاعات روزآمدشده هر عنوان توسط خدمات چكيده‌نويسي و نمايه‌سازي در كانادا يا ايالات متحده اهميت ويژه‌اي دارد و در هماهنگ كردن توصيف كتابشناختي پيايندها نيز مؤثر است. تعاوني مهم ديگر، برنامه روزنامه ايالات متحده بوده است، كه از طريق كمك ملي براي علوم انساني بنيانگذاري شده است. كتابخانه كنگره هماهنگي‌هاي فني و نيز نگهداري و آموزش را تدارك ديده است. گروه كتابخانه‌هاي تحقيقاتي نيز از 1987 طرح طولاني‌مدت نشريه‌هاي ادواري خود را آغاز كرد. اين فعاليت در مورد پيايندهاي مربوط به رشته‌هاي تجارت، شيمي، زمين‌شناسي، حقوق، رياضيات، و فيزيك صورت گرفت. هدف اين كار معرفي مجموعه تحقيقاتي هسته بين‌المللي در هر يك از حوزه‌ها و حصول اطمينان از حفظ عناوين توسط حداقل يكي از اعضاي تعاوني بود.

آينده پيايندها. هزينه نگهداري هر مجموعه جاري از پيايندها چنان افزايش يافته است كه هم ناشران و هم كتابداران ناگزير از بررسي مجدد مسئله شده‌اند. سازمان‌ها و ناشران تلاش‌هايي را به‌منظور رشد گام‌به‌گام هر پيايند علمي آغاز كرده‌اند. از آنجا كه انتشارات الكترونيكي مي‌تواند از هر فرد به فرد ديگري منتقل شود، ناشران از دستيابي آسان به اطلاعات خود به‌صورت الكترونيكي هراس دارند و نگرانند كه اين امر منجر به از ميان رفتن سود يا صدمه زدن به منافع آنان شود. نگراني كتابداران، از سوي ديگر، به‌جهت دسترسي سريع مراجعان به نشريه‌هاي ادواري و نيز بقا و دوام آثار علمي و نهايتاً حفظ ميراث فرهنگي است.

نيازهاي سه‌گانه ـ ادامه حيات مالي براي نشريات، حفاظت، و دسترس‌پذيري ـ در حال حاضر، ظاهرآ، دوره‌اي بحراني را طي مي‌كنند. فن‌آوري و دادگاه‌ها مباحث اصلي جنگ و نزاع هستند. درحالي‌كه دادگاه‌ها محدوديت‌هاي حق مؤلف و حفاظت از حقوق ناشر را از جهت سود آنها ملاحظه مي‌كنند، فن‌آوري شرايط توزيع و دسترسي به اطلاعات را به‌شيوه‌اي انقلابي مدّ نظر دارد.

برخي ناظران پيش‌بيني مي‌كنند كه بازنده نهايي در اين ميان كتابخانه‌ها خواهند بود. چنين تصور مي‌شود كه به‌محض اينكه ارتباط كاربر نهايي به‌طور مستقيم با ناشر برقرار شد، نقش كتابخانه از ميان خواهد رفت. در تأييد اين نگرش، كتابخانه‌ها احساس مي‌كنند كه قادر به كسب حمايت مالي نيستند. سرمايه‌گذاري مستقيماً متوجه كاربر نهايي و نظام تحقيق است و كمتر به كتابخانه‌ها به‌عنوان واسطه مي‌انديشند. حاصل اين فرايند هرچه باشد، نياز واقعي كه ايجاد و استمرار نشريه‌هاي علمي است ادامه خواهد داشت.

از سوي ديگر، مسئله مقاله‌ها، صرف‌نظر از مجلاتي كه در آنها منتشر شده‌اند مطرح است. نمايه‌ها و چكيده‌نامه‌ها، در واقع، مقاله‌ها را به‌منظور ارائه اطلاعات به افراد منتشر مي‌كنند. شماره يا دوره مجله فقط ابزاري براي گروه‌بندي و كنار هم نهادن مقاله‌هاست. از آنجا كه توليد مجموعه‌اي از اطلاعات در واقع پاياني ندارد، پيايندها نيز به حيات خود ادامه خواهند داد.

 

مآخذ :

1) Association of Research Libraries. Report of the ARL Serials Prices Project, 1989; 2)  Basch. N. Bernard. Buying Serials: A Howـ toـ Do ـIt Manual for Librarians, 1990;  3) Tuttle, Marcia. Introduction to Serials Management, 1983.

                چارلز اي. هاماكر[14] ؛ ديانا ال. استلي[15]  (WELIS)

                 ترجمه فريده عصاره

 



[1]. Harrod᾽s Librarian᾽s Glossary

[2]. Scientific, Technical and Medical(STM)

[3]. Association of Research Libraries(ARL)

[4]. United Kingdom Serials Group(UKSG)

[5]. Black Well

[6]. North American Serials Interest Group

[7]. Newsletter on Serials Pricing Issues (NASIG)

[8]. On-line Public Access Catalogue (OPAC)

[9]. Machine Readable Cataloging (MARC)

[10]. International Standard Serial Number (ISSN)

[11]. Serials Industry Advisory Committee (SISAC)

[12]. American National Standards Institute (ANSI)

[13]. Cooperative Conversion of Serials(CONSER)

[14]. Charles A. Hamaker

[15]. Deana L. Astle

بازگشت به فهرست مقالات پ