Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات چ

 

چك، كتابخانه‌هاي. جمهوري چك در اروپاي مركزي واقع شده است و از شمال با لهستان، از جنوب با اتريش، از شرق با جمهوري اسلوواكي، و از غرب و شمال غربي با  آلمان همسايه است. مساحت اين كشور 864,78 كيلومترمربع و پايتخت آن شهر پراگ است. جمعيت آن (طبق آمار سال 2000) 000,200,10 نفر است و مردم آن به زبان چك تكلم مي‌كنند (71:5؛ 1062:3).

تاريخچه. نخستين نشانه‌هاي تاريخي اسكان جمعيت در جمهوري چك مربوط به قرن‌هاي پنجم و چهارم ق.م. است. در آن زمان اقوام سِلت[1] در اين منطقه ساكن بودند، اما قدرت آنها در اروپاي مركزي دوام چنداني نيافت (11:1ـ12) و سرزمين چك مورد هجوم قبايل ژرمن و سپس روميان قرار گرفت و، از آن پس، نيز بارها دست‌به‌دست گرديد (5:2). اين كشور كه از زمان‌هاي گذشته تحت حاكميت امپراتوري اتريش ـ مجارستان بود، در سال 1918 با اتحاد سرزمين‌هاي چك و اسلوواك به‌صورت دولتي متحد و يكپارچه در آمد. در 1939 اين دو سرزمين اعلام استقلال كردند و هريك دولت واحدي تشكيل دادند. در پايان جنگ جهاني دوم يك بار ديگر دولت چكسلواكي تشكيل شد، اما در سال 1989 به دنبال تحولات آرام و بدون خونريزي كه به‌واسطه صلح‌آميز بودنش "انقلاب نرم"[2] نام گرفت، بار ديگر روند جدايي دو سرزمين چك و اسلوواكي آغاز شد و سرانجام در ژانويه 1993 دولت مستقل جمهوري چك رسماً تشكيل گرديد (83:1، 86، 94).

كتابخواني در ميان مردم جمهوري چك از گذشته‌هاي دور اهميت و جايگاه ويژه‌اي داشته است و در قرون وسطي نيز افراد عادي از سواد و تحصيلات بهره‌مند بودند. بر اساس اسناد موجود، مدارس چك از اوايل قرن دهم ميلادي وجود داشته است (35:1). به‌نظر مي‌رسد آغاز تأسيس كتابخانه‌ها در جمهوري چك به همين دوران باز مي‌گردد و نخستين كتابخانه‌ها وابسته به كليساها يا مدارس بوده‌اند (244:4).

نخستين قانون كتابخانه‌ها در سال 1919 تصويب شد. قانون دوم، كه در 1959 به تصويب رسيد، وظايف و مسئوليت‌ها، ساختار اجرايي، و ارتباط متقابل كتابخانه‌ها با يكديگر را مشخص مي‌كرد (244:4).

كتابخانه ملي. پيشينه كتابخانه ملي جمهوري چك* به سال 1366 م. باز مي‌گردد (418:6). اما از آنجا كه بخشي از مجموعه اين كتابخانه با مجموعه كتابخانه دانشگاه چارلز مشترك است، مي‌توان براي آن منشاء كهن‌تري قائل شد. از اين رو، برخي تاريخ آغاز آن را سال 1348 م.، يعني همزمان با تأسيس دانشگاه چارلز و كتابخانه آن، مي‌دانند (244:4).

كتابخانه ملي جمهوري چك قديمي‌ترين كتابخانه واسپاري در اروپاي مركزي محسوب مي‌شود (244:4) و داراي مجموعه عظيمي شامل 000,700,5 جلد كتاب، 9000 نسخه خطي، 3900 جلد اينكونابولا، و 000,500 جلد كتاب چاپي قديمي است (418:6). اين كتابخانه به‌عنوان مركز مبادلات بين‌المللي، امانت بين كتابخانه‌اي، كتابخانه واسپاري يونسكو و سازمان ملل، و نيز كتابخانه‌اي عمومي عمل مي‌كند. انتشار انواع كتابشناسي‌هاي ملي (كتاب، ادواري‌ها، مقاله، و آلبوم‌هاي موسيقي) نيز از وظايف آن به‌شمار مي‌رود. كتابخانه ملي از سال 1989 به‌منزله مركز شماره استاندارد بين‌المللي كتاب و مؤسسه‌اي براي پژوهش‌هاي مرتبط با كتاب فعاليت مي‌كند.

كتابخانه ملي جمهوري چك داراي شعبه‌اي در شهر پراگ است كه به كتابخانه اسلاونيك[3] موسوم است. اين كتابخانه در سال 1924 تأسيس شد و مجموعه آن داراي 000,700 جلد كتاب است (418:6).

كتابخانه ملي پزشكي جمهوري چك نيز در سال 1949 تأسيس گرديد و مركز اسناد سازمان بهداشت جهاني محسوب مي‌شود. مجموعه آن در حال حاضر 000,85 جلد كتاب، 1000 عنوان نشريه ادواري جاري، 6000 جلد پايان‌نامه دكتري، و 000,70 قطعه ميكروفيش است(418:6).

كتابخانه‌هاي دانشگاهي. در جمهوري چك 23 كتابخانه دانشگاهي و مؤسسه آموزش عالي به بيش از 892,12 نفر استاد و 774,139 نفر دانشجو ارائه خدمت مي‌كند (1071:3).

مهم‌ترين و قديمي‌ترين كتابخانه دانشگاهي در جمهوري چك كتابخانه دانشگاه چارلز است. اين دانشگاه در سال 1348 م. توسط چارلز چهارم در شهر پراگ تأسيس شد كه اقتباسي از دانشگاه سوربن فرانسه بود و كهن‌ترين دانشگاه در اروپاي مركزي محسوب مي‌شود (35:1ـ36). كتابخانه دانشگاه چارلز همزمان با آن توسعه يافت و در حال حاضر بخشي از كتابخانه ملي جمهوري چك به‌شمار مي‌آيد (244:4).

بعضي از مهم‌ترين كتابخانه‌هاي دانشكده‌اي و مراكز اطلاع‌رساني اين دانشگاه عبارتند از: 1) كتابخانه دانشكده الهيات و پروتستان‌شناسي كه در سال 1919 تأسيس شد و مجموعه آن شامل 000,190 جلد كتاب و 185 عنوان نشريه ادواري جاري است؛ 2) كتابخانه مركزي دانشكده تعليم و تربيت كه در سال 1948 تأسيس شد و مجموعه آن شامل 000,180 جلد كتاب و 370 عنوان نشريه ادواري است؛ )3 كتابخانه مؤسسه اطلاع‌رساني علمي (نخستين دانشكده پزشكي) كه در سال 1949 تأسيس شد و مجموعه آن شامل 512,450 جلد كتاب و 712 عنوان نشريه ادواري جاري است؛ و 4) كتابخانه مؤسسه تاريخ و آرشيو كه داراي 000,33 جلد كتاب و 70 عنوان نشريه ادواري است و اطلاعاتي در زمينه تاريخ تعليم و تربيت و دانشگاه‌هاي چك به علاقه‌مندان ارائه مي‌دهد (:6 418ـ419).

كتابخانه مركزي دانشگاه فني اُستراوا[4]  (تأسيس 1849) از ديگر مراكز مهم اطلاع‌رساني دانشگاهي در جمهوري چك است و 000,380 جلد كتاب دارد (:6 418، 426).

كتابخانه مركزي و مركز اطلاع‌رساني دانشگاه دامپزشكي و علوم دارويي برنو[5] نيز از كتابخانه‌هاي دانشگاهي مهم جمهوري چك به‌شمار مي‌رود. اين كتابخانه در سال 1919 يعني يك سال پس از تأسيس دانشگاه ايجاد شد و در حال حاضر داراي 000,190 جلد كتاب است (:6 418، 424).

كتابخانه‌هاي عمومي. كتابخانه‌هاي عمومي در جمهوري چك مراكز مهم اطلاع‌رساني، پژوهش، و ارائه خدمات اماني به‌شمار مي‌روند. اين كتابخانه‌ها داراي بخش‌هاي جداگانه براي كودكان و نوجوانان هستند و شبكه كاملاً سازمان‌يافته‌اي دارند (:4 245). كتابخانه‌هاي عمومي در كليه مناطق مركزي و مهم جمهوري چك فعاليت دارند و تعداد آنها به 6238 واحد مي‌رسد (29:1).

مهم‌ترين كتابخانه عمومي كتابخانه شهري پراگ[6] (تأسيس 1891) است. اين كتابخانه 57 شعبه دارد و مجموعه آن داراي 000,230,2 جلد كتاب است (418:6). همچنين بايد از كتابخانه عمومي بدريچ اسمتانا[7] واقع در شهر پراگ (تأسيس 1893) نام برد كه به نام موسيقيدان معروف قرن 19 چك نام‌گذاري شده و مجموعه آن شامل 000,210 جلد كتاب و 51 عنوان نشريه ادواري است. اين كتابخانه بخش موسيقي كتابخانه عمومي شهري نيز محسوب مي‌شود (418:6).

كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. در جمهوري چك تقريباً همه مدارس ابتدايي و متوسطه داراي كتابخانه هستند، ولي اين كتابخانه‌ها عموماً فاقد منابع تخصصي، فضا، و تجهيزات مناسب‌اند. از اين رو، قادر به ارائه خدمات مناسب و كافي به دانش‌آموزان نبوده و اغلب آنان به كتابخانه‌هاي عمومي مراجعه مي‌كنند. كتابخانه‌هاي عمومي در چارچوب موافقتنامه‌اي دوجانبه با كتابخانه‌هاي مدارس همكاري دارند (245:4).

كتابخانه‌هاي تخصصي. جمهوري چك داراي انواع گوناگوني از كتابخانه‌هاي تخصصي است. اغلب مؤسسات علمي، پزشكي، كشاورزي، موزه‌ها، و نمايشگاه‌ها داراي كتابخانه تخصصي ـ هرچند كوچك ـ هستند.

غني‌ترين و عظيم‌ترين كتابخانه تخصصي اين كشور كتابخانه موزه ملي، واقع در شهر پراگ (تأسيس 1818)، بوده كه داراي 000,600,3 جلد كتاب است (418:6). اما قديمي‌ترين كتابخانه تخصصي، كتابخانه فني دولتي در پراگ (تأسيس 1718) است كه مجموعه آن شامل 000,102,1 جلد كتاب و 1400 عنوان نشريه ادواري است (418:6).

كتابخانه مركزي فرهنگستان علوم جمهوري چك، با مجموعه‌اي بيش از 000,000,1 جلد كتاب و 2102 عنوان نشريه ادواري، نيز از كتابخانه‌هاي تخصصي مهم اين كشور محسوب مي‌شود. هريك از مؤسسه‌ها و بخش‌هاي تخصصي اين فرهنگستان داراي كتابخانه‌اي تخصصي است.

كتابخانه‌هاي پژوهشي نيز در جمهوري چك از اهميت ويژه‌اي برخوردارند. در هريك از شهرهاي بزرگ و مهم اين جمهوري، كتابخانه‌اي پژوهشي وجود دارد كه برخي داراي مجموعه گسترده و قابل توجه هستند؛ مانند كتابخانه تحقيقات دولتي در شهر اُلوموتس[8] (تأسيس 1566) كه مجموعه آن داراي 000,660,1 جلد كتاب، 1448 نسخه خطي، 1800 اينكونابولا، و 000,70 جلد كتاب چاپي قديمي است (418:6). همچنين مي‌توان از كتابخانه‌هاي پژوهشي در شهرهاي چسكه بوديو ويتسه[9] (تأسيس 1885، با مجموعه 000,500,1 جلد)، هرادتس كرالوو[10]  (تأسيس 1949، با مجموعه 000,023,1 جلد)، و استراوا (تأسيس 1951، با مجموعه 000,863 جلد) ياد كرد.

حرفه كتابداري. آموزش كتابداران و اطلاع‌رسانان در جمهوري چك از طريق مدارس كتابداري مستقر در شهرهاي پراگ و برنو انجام مي‌شود. طول دوره‌هاي آموزشي در اين مقطع چهار سال است و آموزش‌هاي ويژه براي متخصصان و تربيت نيروهاي متخصص در سطوح دانشگاهي ارائه مي‌گردد. گروه علوم كتابداري و اطلاع‌رساني دانشكده هنر چارلز از مراكز اصلي تربيت نيروي متخصص است. علاوه بر اين، دانشكده اقتصاد شهر پراگ نيز داراي رشته تخصصي علوم اطلاع‌رساني است.

ادامه تحصيل شاغلان و متخصصان حرفه كتابداري و اطلاع‌رساني در واحدهاي آموزشي كتابخانه ملي جمهوري چك و نيز گروه كتابداري و اطلاع‌رساني پراگ انجام مي‌شود (245:4).

انجمن كتابداران و متخصصان اطلاع‌رساني در سال 1990 مجدداً آغاز به كار كرد. اين انجمن همانند اتحاديه‌اي صنفي عمل مي‌كند و هدف آن ارتقاي منزلت اجتماعي كتابداران و حرفه كتابداري است. دفتر مركزي اين انجمن در پراگ واقع شده است.

 

مآخذ: )1 اكرمي ابرقويي، جعفر. كتاب سبز: جمهوري چك. تهران: وزارت امور خارجه، مؤسسه چاپ و انتشار، 1376؛ 2) هال، الواجين. سرزمين و مردم چكسلواكي. ترجمه هرمز رياحي. تهران: علمي و فرهنگي، 1368؛ 3) The Europa World Yearbook. 47th ed. London: Europa Publication Limited, 1997; 4) Kolarova -Palkova, Helena. "Chechoslovakia". World Encyclopedia of Library and Information Services. 3rd_ed. PP. 244- 245; 5) The State of World Population. 2000. UNFPA; 6) The World of Learning. 50th ed. London: Europa Publication Limited, 2000.

                آرزو تجلّي

 



.[1] Celt

.[2] Velvet Revolution

.[3] Slavenik

.[4] Technical University of Ostrava

.[5] University of Veterinary and Pharmaceutical Sciencesof Brno

.[6] Prague City Library

.[7] Bedrich Smetana

.[8] Olomouc

.[9] Ceske Budejuvice

.[10] Hradec Kralove

 

 

بازگشت به فهرست مقالات چ