Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات چ

 

چندرسانه‌اي‌ها. اصطلاح چندرسانه‌اي به "تركيب رسانه‌هاي منفرد نظير فيلم، ويدئو، موسيقي، كلام، عكس، پايگاه‌هاي اطلاعاتي، و جز آن اطلاق مي‌شود كه از طريق فن‌آوري رايانه به‌صورت محصولي واحد بر محملي رقومي ذخيره شده باشد (:18 ذيل "واژه"). در تعريف ديگري، نظام چندرسانه‌اي را "استفاده از رايانه به‌منظور تركيب و ارائه متن، تصوير، صوت، و ويدئو از طريق ابزارها و پيوندهايي دانسته‌اند[1]  كه به استفاده‌كننده امكان راهبري[2] ، تعامل[3] ، خلاقيت، و ارتباط مي‌دهد. اين تعريف شامل چهار جزء اصلي است كه براي ارائه نظام چندرسانه‌اي ضروري به نظر مي‌رسد: 1) رايانه براي برقراري هماهنگي ميان آنچه مي‌بينيم، مي‌شنويم، و با آن به تعامل مي‌پردازيم؛ 2) پيوندهايي كه ارتباط ميان اطلاعات مختلف را برقرار مي‌سازند؛ 3) ابزارهاي راهبري كه امكان انتقال و گذر از شبكه‌هاي اطلاعاتي مرتبط با هم را فراهم مي‌سازند؛ و 4) راه‌هايي كه از طريق آنها بتوان به جمع‌آوري، پردازش، و تبادل اطلاعات و انديشه‌ها پرداخت (:9 3).

ارائه تعريفي دقيق از نظام چندرسانه‌اي هنگامي اهميت پيدا مي‌كند كه قرار باشد برنامه‌ها و كالاهاي مختلف از لحاظ جنبه‌هاي چندرسانه‌اي مورد شناسايي و ارزيابي قرار گيرد. به‌طور مثال، هرگاه از رايانه براي ايجاد قابليت‌هاي تعاملي استفاده شود، تنها مي‌توان رسانه‌هاي مختلف را با يكديگر تركيب كرد. به‌طور نمونه، با آنكه تلويزيون مي‌تواند به‌طور همزمان صوت و تصوير متحرك را ارائه دهد، چون بيننده هيچ امكان اعمال نظر و كنترل برنامه‌ها را ندارد، نمي‌توان آن را نظام چندرسانه‌اي به شمار آورد. حتي تنها قرار دادن فيلم يا تصوير متحرك بر روي محمل‌هاي رقومي نظير صفحه فشرده نيز براي ارائه نظام چندرسانه‌اي كافي نيست؛ زيرا علاوه بر رايانه، امكانات ديگري نيز مانند ابزارهايي براي راهبري، تعامل، و ايجاد پيوندهاي پويا براي دسترسي كارآمد به اطلاعات در هر نظام چندرسانه‌اي مورد نياز است. از اين رو، در برخي منابع تعاريف مشابهي از نظام چندرسانه‌اي و فرارسانه‌اي* ارائه شده است و آنها را، از لحاظ ساختار شبكه‌هاي مفهومي ميان اطلاعات مختلف، مشابه يكديگر دانسته‌اند. در نظام فرارسانه‌اي، ارتباط منطقي ميان عناصر اطلاعاتي مختلف نظير متن، صوت، تصوير، و جز آن از طريق پيوندهاي پويا صورت مي‌پذيرد و همين امر امكان تعامل و راهبري را براي استفاده‌كننده ميّسر مي‌سازد.

در واقع، ممكن است ارائه تعريفي از نظام چندرسانه‌اي ساده به نظر برسد، اما ايجاد آن بسيار پيچيده است و به قابليت‌هايي بيش از مهارت‌هاي خلاق متخصصان فن‌آوري رايانه نياز دارد. براي ارائه نظام چندرسانه‌اي توجه به جنبه‌هاي تجاري و حتي قانون حق مؤلف* براي استفاده از منابع اطلاعاتي صوتي، تصويري، و نوشتاري ضروري است. به تعبير ديگر، شايد بتوان گفت كه مديريت صحيح نظام‌هاي چندرسانه‌اي و گروه‌هاي اجرايي به گستردگي و اهميت جنبه‌هاي فني آنها بستگي دارد.

تاريخچه. پيدايش مفهوم چندرسانه‌اي را مي‌توان در دهه 1940 جست‌وجو كرد. در سال 1945، وانوار بوش[4] ، مشاور علمي روزولت، طرحي براي توليد دستگاهي تحت عنوان مِمِكس[5]  ارائه كرد تا بتواند متن، نقشه، عكس، و يادداشت‌هاي شخصي را با يكديگر تركيب كند و نمايش دهد (:7 101-108). چنين دستگاهي هرگز ساخته نشد، اما امروزه به‌عنوان نخستين انديشه مطرح‌شده درباره مفهوم نظام چندرسانه‌اي محسوب مي‌گردد. چون در زمان بوش فن‌آوري مورد نياز براي تركيب و ارائه اطلاعات مختلف وجود نداشت، وي بر آن شد كه از طريق دستگاه ريزنگار، به‌عنوان رسانه ذخيره‌ساز، دستگاه ممكس را مورد بهره‌برداري قرار دهد. پس از آن در 26 فوريه 1962 واژه "چندرسانه‌اي" براي نخستين بار در مجله "تايم" به كار رفت (:1 73-74). سرانجام با ظهور فن‌آوري رايانه تحول عظيمي در مفهوم نظام چندرسانه‌اي رخ داد؛ به‌طوري كه بشر توانست براي نخستين بار، علاوه بر متن، رسانه‌هاي ديگر نظير صوت، تصوير، و سپس فيلم متحرك را به رمزهاي الكترونيكي قابل درك براي ماشين درآورد كه امروزه از آن با نام رقم يا "ديجيت"[6]  ياد مي‌شود.

رايانه‌هاي ابتدايي كه در واقع فضاي فيزيكي زيادي را اشغال مي‌كرد در دهه 1950 ظاهر شد و صرفآ براي انجام محاسبات پيچيده و نمايش متن مورد استفاده قرار مي‌گرفت. پس از آن، استفاده از تصويرهاي رقومي ساده و صوت در بعضي از بازي‌هاي رايانه‌اي مرسوم شد. در سال ،1981 شركت آي.بي.اِم. نخستين رايانه‌هاي شخصي خود را عرضه كرد و خريد و استفاده از آنها گسترش يافت (:13 9).

در حال حاضر، با ورود رايانه‌هاي شخصي با پردازشگرهاي بسيار قدرتمند (نظير رايانه‌هاي پنتيوم يك، دو، و سه) بيش از هر زمان ديگر استفاده از نظام‌هاي چندرسانه‌اي رايج شده است؛ به‌طوري كه مي‌توان هر نوع اطلاعاتي را به رمزهاي رقمي تبديل كرد. اينكه اطلاعات مورد نظر، فيلم بلند، تصوير سه بعدي، قطعه موسيقي، يا كلام باشد؛ ديگر امروزه محدوديتي ايجاد نمي‌كند. ظهور فن‌آوري صفحه فشرده در نيمه دوم دهه 1980، گام ديگري در جهت توسعه نظام‌هاي چندرسانه‌اي بود و فرآورده‌هاي بسياري از اين طريق روانه بازار شد. با دسترسي عمومي به شبكه جهاني وب در سال 1993، خدمات و سايت‌هاي بسياري حاوي اطلاعات چندرسانه‌اي در دسترس قرار گرفت و تحولي شگرف در امر نشر چندرسانه‌اي صورت پذيرفت؛ به‌طوري كه امروزه محيط وب به مهم‌ترين و رايج‌ترين بستر براي توليد و اشاعه
اطلاعات چندرسانه‌اي مبدل شده است. در نهايت، در اواخر قرن بيستم، اختراع فن‌آوري ديسك ويدئويي رقومي
[7]  سبب شد كه حجم بسيار زيادي از اطلاعات چندرسانه‌اي (معادل7 تا 26 برابر صفحه فشرده 650 مگابايتي) كه فضاي زيادي به خود اختصاص مي‌داد، تنها بر صفحه فشرده واحدي ذخيره و بازيابي شود (:10 204). با ظهور پديده شگفت‌انگيز ذخيره‌سازي اخير، يعني اِف.اِم.دي.[8] ، كه امكان ذخيره اطلاعات را تا 140 گيگا بايت (معادل 215 برابر صفحه‌هاي فشرده) فراهم مي‌كند، انقلابي در امر توليد منابع و پايگاه‌هاي چندرسانه‌اي عظيم به وقوع پيوست (3:3).

عناصر نظام چندرسانه‌اي. هر نظام چندرسانه‌اي از رسانه‌هاي گوناگوني مانند متن، صوت، تصوير، ويدئو، و جز آن تشكيل مي‌شود كه در واقع عناصر اصلي آن به شمار مي‌رود. در اين بخش، به توصيف مهم‌ترين عناصر تشكيل‌دهنده نظام چندرسانه‌اي يعني متن، صوت، تصوير ثابت و گرافيك، متحرك‌سازي (انيميشن)، و ويدئو اشاره مي‌شود :

1. متن. نخستين و مهم‌ترين رسانه‌اي كه فن‌آوري رايانه توانست آن را به‌صورت رقومي ذخيره و بازيابي كند متن است. در واقع، صوت، تصوير، و ويدئو پيش از آنكه بتوانند به صورت رقومي ارائه شوند، نياز به پردازش بسيار دارند. در نظام چندرسانه‌اي، استفاده از متن براي ارائه اطلاعات، مخاطبان خاص خود را دارد و در بسياري موارد مهم‌ترين عنصر تشكيل‌دهنده هر نظام چندرسانه‌اي است. به‌طور مثال، عرضه متن كامل دايره‌المعارف چاپي بريتانيكا بر روي صفحه فشرده خود نمايانگر اهميت و جايگاه اطلاعات نوشتاري حتي در برنامه‌هاي چندرسانه‌اي است. علاوه بر اين، در برخي موارد استفاده از متن براي نشان دادن محتواي فهرست‌هاي انتخاب برنامه‌ها[9] ، عملكرد كليدها، راهنماي استفاده‌كنندگان، و جز آن از اهميت خاصي برخوردار است.

متن را معمولا به سه روش وارد برنامه چندرسانه‌اي مي‌كنند: الف) تايپ كردن متون مختلف از طريق برنامه‌هاي واژه‌پرداز؛ ب) پويش[10]  اسناد چاپي و تبديل آنها از طريق برنامه‌هاي مختلف به‌صورت الكترونيكي؛ و ج) استفاده از منابع الكترونيكي نوشتاري دسترس‌پذير. ذخيره متن به‌صورت پرونده‌هاي تصويري نيز امروزه در بسياري از موارد كاربرد دارد كه مهم‌ترين آنها استفاده از ساختار پي.دي.اِف.[11] است. به‌طور مثال، از اين طريق مي‌توان نسخ خطي قديمي يا ديگر اسناد را به‌صورت تصوير ذخيره كرد و كاملا شبيه نمونه اصلي آنها در برنامه چندرسانه‌اي گنجاند.

يكي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي نظام‌هاي چندرسانه‌اي، در قياس با نظام‌هاي چاپي، وجود امكانات بالقوه آنها در ارائه محيطي جذاب و گيرا براي مطالعه و خواندن متن است. براي نمونه، استفاده از حروف با رنگ‌هاي مختلف همراه با اندازه و جلوه‌هاي گرافيكي متنوع مي‌تواند جذابيت خاصي به برنامه‌هاي چندرسانه‌اي ببخشد. بنابراين، از ابتدا بايد سياست مشخصي را براي انتخاب رنگ، اندازه، شكل، فاصله سطرها، تورفتگي‌ها، چيدن كلمات در پنجره نمايش، جلوه‌هاي گرافيكي مختلف، و نحوه دسترسي به اطلاعات نوشتاري در صفحات مختلف برنامه چندرسانه‌اي در نظر گرفت.

يكي از قابليت‌هاي مهم نظام چندرسانه‌اي انعطاف‌پذيري آن در راهبري، تعامل، و دسترسي به اطلاعات است. از اين رو، فرامتن در بسياري از برنامه‌هاي چندرسانه‌اي به‌عنوان قابليتي مهم و كارآمد براي دسترسي به اطلاعات، مورد استفاده قرار مي‌گيرد؛ و شايد بتوان گفت كه استفاده از فرامتن در نظام‌هاي چندرسانه‌اي تا حدود زيادي اجتناب‌ناپذير است. به‌طور مثال، براي مطالعه مدخل خليج فارس در دايره‌المعارفي الكترونيكي مي‌توان تنها با فشار كليد ماوس بر روي كليدواژه‌هاي مشخص‌شده ايران، عمان، كويت، جنگ ايران و عراق، و آلودگي درياها به اطلاعات تكميلي و مرتبط ديگر درباره آنها دسترسي يافت استفاده از فرامتن در نظام‌هاي چندرسانه‌اي از ديگر مواردي است كه مي‌توان با توجه به اهداف، مخاطبان، و محتواي برنامه‌هاي چندرسانه‌اي مورد توجه قرار داد.

2. صوت. استفاده از صوت در نظام چندرسانه‌اي از كلام و موسيقي گرفته تا جلوه‌هاي صوتي[12]  ديگر، براي تقويت متن، تصوير، و فيلم كاربرد دارد. استفاده از صوت به‌صورت موسيقي متن براي پديد آوردن فضايي جذاب و گيرا، گفتار براي توضيح مفاهيم و تلفظ صحيح كلمات، و نيز جلوه‌هاي صوتي براي برانگيختن انگيزه و توجه استفاده‌كنندگان در بسياري از برنامه‌هاي چندرسانه‌اي وجود دارد. از طريق ميكروفن مي‌توان گفتار را به راحتي به‌صورت رقومي ذخيره و از آن در بخش‌هاي مختلف برنامه چندرسانه‌اي استفاده كرد. امروزه، فرآورده‌هاي بسياري روانه بازار شده كه حاوي قطعات و جلوه‌هاي صوتي مختلف است و از طريق آنها به راحتي مي‌توان صوت مورد نظر مانند صداي حيوانات مختلف و موجود در طبيعت (نظير باران و طوفان) يا جلوه‌هاي صوتي ديگر نظير دست زدن، خنديدن، زنگ زدن، دويدن، و جز آن را به برنامه‌اي اضافه كرد.

لذت شنيدن موسيقي، گفتار، و ديگر جلوه‌هاي صوتي از مهم‌ترين عواملي است كه بر ارائه هر برنامه چندرسانه‌اي موفق تأثير مي‌گذارد. البته، در اين ميان، كيفيت و محتواي صوت از اهميت خاصي برخوردار است. اگر صوت از كيفيت خوبي برخوردار نباشد يا كاملا غيرمرتبط و نابجا به كار رود، استفاده‌كننده را آن‌طور كه بايد جذب نخواهد كرد. استفاده از موسيقي متن در هنگام ورود به برنامه مي‌تواند جلوه و جذابيت خاصي به استفاده از برنامه ببخشد و مخاطبان را در ادامه مرور و مطالعه ترغيب كند. در عين حال، به‌كارگيري نادرست قطعات صوتي مي‌تواند جنبه مزاحمت‌آميز براي استفاده‌كنندگان داشته باشد. از اين رو، بايد امكاناتي براي قطع كردن يا ادامه دادن قطعات صوتي در برنامه‌هاي چندرسانه‌اي پيش‌بيني گردد. در فرهنگ الكترونيكي كودكان مَك ميلان، از صوت براي توضيح معاني واژه‌ها استفاده شده است و در مواردي نظير واژه "دست زدن" خواننده مي‌تواند علاوه بر توضيح نوشتاري واژه، با فشار دكمه "ماوس" صداي دست زدن را نيز بشنود. در دايره‌المعارف چندرسانه‌اي مايكروسافت بوك شِلف[13] ، امكان گوش دادن به تلفظ صحيح بيش از 80 هزار واژه انگليسي وجود دارد (:6 3). امروزه درس‌افزارهاي چندرسانه‌اي بسياري از صوت به‌طور كارآمد براي آموزش مطالب مختلف استفاده مي‌كنند كه همگي نمايانگر اهميت اين رسانه جذاب در فرآورده‌هاي چندرسانه‌اي است.

3. تصوير و گرافيك. يكي از تحولات عظيم در نظام‌هاي چندرسانه‌اي تبديل صوت و تصوير به رمزهاي الكترونيكي رقومي است كه از طريق آن به راحتي بتوان تصاوير ثابت و گرافيك‌ها را بر روي صفحه نمايش رايانه نشان داد. فن‌آوري رايانه امكانات مناسبي را براي نمايش تصاوير تمام‌رنگي به‌صورت تمام‌صفحه با كيفيت بالا در اختيار گذاشته است.

امروزه، استفاده از تصوير در توصيف ديداري مفاهيم پيچيده به جاي استفاده از متن، در بسياري از نظام‌هاي چندرسانه‌اي به‌كار مي‌رود؛ زيرا تصوير به‌صورت مشخص‌تر و جذاب‌تر مفاهيم را انتقال مي‌دهد. به‌طور مثال، براي توصيف مفهوم "پرتاب نيزه" مي‌بايست چندين سطر اطلاعات نوشتاري را در يك برنامه چندرسانه‌اي گنجاند، و حال آنكه با استفاده از تصوير ثابت مي‌توان به‌صورت جذاب و كارآمد اين مفهوم را به مخاطبان انتقال داد. در برنامه‌هاي چندرسانه‌اي مي‌توان امكاناتي به‌منظور بزرگ و كوچك كردن تصاوير و حتي ويرايش آنها نيز پيش‌بيني كرد. استفاده از تصاوير مناسب يكي از اساسي‌ترين ويژگي‌هاي نظام‌هاي چندرسانه‌اي است. از تصاوير، علاوه بر محتواي برنامه، مي‌توان براي طراحي واسط‌هاي گرافيكي كاربر[14]  نيز استفاده كرد.

 امروزه، عرضه برنامه‌هاي كاربردي قدرتمند براي طراحي و ارائه گرافيك‌هاي رايانه‌اي يا سه‌بعدي (نظير فتو شاپ[15] ) تأثير بسياري بر كيفيت طراحي تصاوير در فرآورده‌هاي چندرسانه‌اي گذاشته است. تصاوير ثابت را مي‌توان از طريق پويشگرها يا دوربين‌هاي رقومي وارد برنامه چندرسانه‌اي كرد يا از طريق برنامه‌هاي گرافيكي به طراحي آنها پرداخت. شيوه ذخيره تصاوير رقومي به‌صورت‌هاي مختلف، منطبق با امكانات برنامه، از اهميت خاصي برخوردار است.

4. متحرك‌سازي (انيميشن). حركت سريع و پياپي تصاوير ثابت همراه با ايجاد تغييرات اندك در آنها را انيميشن مي‌گويند. اين فرآيند از طريق ضبط صحنه‌هاي مختلف و اعمال تغييراتي در آنها ايجاد مي‌گردد. در نظام چندرسانه‌اي، از طريق افزودن انيميشن مي‌توان بسياري از مفاهيم را به‌صورت تصاوير تمام‌متحرك نمايش داد. از نظر جنبه‌هاي آموزشي، به‌كارگيري انيميشن در برنامه چندرسانه‌اي مي‌تواند ميزان فراگيري و درك استفاده‌كنندگان را افزايش دهد (:11 437-448). در بسياري موارد، نشان دادن شيوه كار و اجزاي مختلف يك دستگاه بدون استفاده از انيميشن بسيار دشوار است. به‌طور مثال، در دايره‌المعارف چندرسانه‌اي بوك شلف از تعداد بسياري از قطعات انيميشن براي نشان دادن نحوه كار و ساختار دستگاه‌هاي مختلف نظير ديسك‌خوان صفحه فشرده استفاده شده است. اهميت استفاده از انيميشن در برنامه‌هاي چندرسانه‌اي در آن است كه هنگامي كه امكان اجراي واقعي صحنه‌اي خاص و فيلمبرداري از آن وجود نداشته باشد، با استفاده از انيميشن مي‌توان آن را به نمايش درآورد و در برنامه چندرسانه‌اي گنجاند. امروزه، برنامه‌هاي كاربردي قدرتمندي براي ايجاد انيميشن وجود دارد كه فرآيند توليد آن را تسهيل مي‌كند.

5. ويدئو. شايد يكي از جذاب‌ترين و در عين حال، پيچيده‌ترين عناصر تشكيل‌دهنده نظام چندرسانه‌اي را بتوان ويدئو به شمار آورد. در واقع، واژه ويدئو از ريشه يوناني به معناي "من مي‌بينم" آمده است و در حوزه نظام‌هاي چندرسانه‌اي، اين اصطلاح به تصاوير متحرك رقومي كه امكان نمايش آنها از طريق رايانه وجود دارد، اطلاق مي‌گردد. متن و تصاوير ثابت، در برخي موارد، رسانه‌هاي نامناسبي براي توصيف و شرح عملكردها و ساختارهاي پيچيده هستند. به‌طور مثال، براي نشان دادن نحوه پرتاب فضاپيماي شاتل يا خورشيدگرفتگي، شيوه شكار مرغان ماهي‌خوار، و جز آن هيچ رسانه‌اي نمي‌تواند در برنامه چندرسانه‌اي جايگزين قطعات ويدئويي شود. از اين رو، در بسياري از برنامه‌هاي چندرسانه‌اي از تصاوير ويدئويي نيز استفاده مي‌گردد.

مشكل اصلي بر سر راه استفاده از تصاوير ويدئويي در برنامه‌هاي چندرسانه‌اي اين است كه فضاي بسيار زيادي را به خود اختصاص مي‌دهند. بنابراين، در بسياري از برنامه‌هاي چندرسانه‌اي، قطعات ويدئويي در ابعاد كوچك‌تري نسبت به صحفه نمايش رايانه نشان داده مي‌شود. با اين همه، باز هم استفاده از قطعات ويدئويي نياز به فضاي ذخيره‌سازي و پردازش بسيار بالايي نسبت به متن، صوت، و تصوير ثابت دارند. از اين رو، از روشي به نام فشرده‌سازي براي كاهش فضاي مورد نياز براي ذخيره‌سازي اطلاعات استفاده مي‌شود (:2 102).

شايد بتوان اين‌طور استنباط كرد كه قطعات ويدئويي در برنامه‌هاي چندرسانه‌اي بيشترين جذابيت و تقاضا را از سوي استفاده‌كنندگان دارند؛ زيرا با رجوع به آنها بهتر و قوي‌تر از هر رسانه ديگر مي‌توان جهان واقعي را درك كرد. در برنامه چندرسانه‌اي، اغلب براي وارد كردن قطعات ويدئويي، از تبديل فيلم‌هاي ويدئويي معمولي به رقومي يا فيلم‌برداري به روش رقومي استفاده مي‌شود.

واسط‌هاي گرافيكي كاربر. طراحي واسط‌هاي گرافيكي كاربر به‌منزله نقطه ورودي است كه استفاده‌كننده با نظام چندرسانه‌اي ارتباط برقرار مي‌كند. بنابراين، اگر نظام چندرسانه‌اي از واسط‌هاي گرافيكي مناسب، قابل تشخيص، و جذاب استفاده نكرده باشد، كارآيي خود را از دست خواهد داد. به تعبير ديگر، يكي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي نظام‌هاي چندرسانه‌اي سادگي استفاده از آنهاست و اين قابليت تنها از طريق طراحي واسط‌هاي گرافيكي كاربر مناسب، تحقق مي‌يابد. هنگامي گفته مي‌شود يك نظام چندرسانه‌اي كاربرپسند[16]  است كه از واسط‌هاي گرافيكي كاربر به‌طور صحيح و در جاي مناسب استفاده شده باشد. در هر نظام چندرسانه‌اي ممكن است واسط‌هاي گرافيكي كاربر به‌صورت تصوير، عكس، دكمه، يا كليدهايي با انتخاب از طريق "ماوس" وجود داشته باشد. طراحي واسط‌هاي كاربر و ارزيابي آنها خود نياز به تخصص و دانش ويژه‌اي دارد و تحقيقات بي‌شماري در اين خصوص صورت گرفته است (:17 155-166؛ :8 51-65).

گروه چندرسانه‌اي. نظام چندرسانه‌اي عناصر مختلفي را نظير صوت، متن، عكس، انيميشن، فيلم، و جز آن در بر دارد. بنابراين، اين نكته روشن است كه براي اجرا و توسعه نظام چندرسانه‌اي به تخصص‌هاي متنوعي نياز است. توليد قطعات ويدئويي و صوتي، عكاسي، توليد جلوه‌هاي صوتي، نقاشي، ويراستاري، سازماندهي دانش يا به تعبير ديگر كتابداري، برنامه‌نويسي، طراحي گرافيك، نويسندگي، آهنگسازي، و بسياري از مهارت‌هاي ديگر مي‌تواند در طرح چندرسانه‌اي مورد استفاده قرار گيرد (:2 41-44).

كاربردهاي نظام چندرسانه‌اي. به‌طور كلي، نظام‌هاي چندرسانه‌اي را مي‌توان در هر زمينه‌اي كه استفاده‌كنندگان نياز به صورت‌هاي مختلفي از اطلاعات صوتي، تصويري، و نوشتاري داشته باشند مورد استفاده قرار داد، كه نشر الكترونيكي و منابع مرجع چندرسانه‌اي؛ آموزش و يادگيري به كمك رايانه؛ ذخيره و بازيابي اطلاعات ديداري و شنيداري؛ پايگاه‌هاي اطلاعاتي چندرسانه‌اي؛ همايش‌هاي تصويري؛ تبليغات و بازاريابي محصولات؛ موزه‌ها و كتابخانه‌هاي ديجيتال*؛ و بازي‌هاي رايانه‌اي از آن جمله‌اند. از مهم‌ترين كاربردهاي نظام‌هاي چندرسانه‌اي كه به حوزه كتابداري و اطلاع‌رساني نيز مربوط است مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:

1. خدمات مرجع. به‌طور كلي، هدف نهايي از خدمات مرجع كمك به مراجعه‌كننده براي دسترسي به اطلاعات مورد نياز شامل متن، صوت، تصوير، فيلم، و جز آن است. تا چند سال گذشته تنها كتابشناسي‌ها، فهرست‌ها، و پايگاه‌هاي اطلاعاتي نوشتاري بر روي صفحه فشرده كتابدار مرجع را در پاسخ‌گويي به پرسش‌هاي مراجعه‌كنندگان ياري مي‌داد. اما در حال حاضر، دايره‌المعارف‌ها، فرهنگ‌ها، منابع جغرافيايي، راهنماها، سرگذشتنامه‌ها، اطلس‌ها، و جز آن به‌صورت فرآورده‌هاي چندرسانه‌اي در بخش مرجع كتابخانه‌ها از ارزش و اهميت خاصي برخوردارند. استفاده از منابع مرجع چندرسانه‌اي در خدمات مرجع مزايا و ارزش‌هاي افزوده بسياري دارد (:1 73-92).

منابع مرجع چندرسانه‌اي بسياري با قابليت‌ها و ويژگي‌هاي مناسب قابل دسترسي است كه بعضي از آنها نظير دايره‌المعارف چندرسانه‌اي بوك شلف، از تركيب اطلاعات چند منبع مرجع چاپي جداگانه (دايره‌المعارف، فرهنگ، اطلس، راهنماي اينترنت، اصطلاحنامه، شرح حال، و جز آن) با قطعات صوتي، تصويري، و ويدئويي تشكيل شده است. ظهور فن‌آوري صفحه ويدئويي رقومي امكانات جديدي را براي ذخيره و بازيابي اطلاعات چندرسانه‌اي بر روي تنها يك صفحه فراهم ساخته است؛ به‌طوري كه از طريق اين فن‌آوري مي‌توان اطلاعات مختلف را تنها به روي صفحه واحدي با ظرفيت 7 تا 21 برابر صفحه‌هاي فشرده ذخيره و بازيابي كرد. براي نمونه، ويرايش 1999 دايره‌المعارف چندرسانه‌اي بريتانيكا بر روي صفحه ويدئويي رقومي بيش از 73 هزار مقاله، سه ساعت فيلم ويدئويي، دو ساعت صوت، و صدها تصوير ثابت و عكس را در بر دارد (:10 204).

2. موزه‌هاي مجازي و كتابخانه‌ها. بسياري از موزه‌ها و كتابخانه‌ها در سراسر جهان قابليت‌هاي بالقوه نظام‌هاي چندرسانه‌اي را براي اشاعه اطلاعات مجموعه‌هاي خود به‌صورت رقومي تشخيص داده‌اند و آرشيوهاي ديداري و شنيداري خود را بر روي صفحه فشرده يا شبكه جهاني وب در دسترس گذاشته‌اند. به‌طور مثال، از طريق نظام‌هاي چندرسانه‌اي مي‌توان كليه مجموعه‌هاي تاريخي يك موزه را به‌صورت رقومي درآورد و از طريق روش‌هاي جست‌وجو اين امكان را براي استفاده‌كنندگان مهّيا كرد كه، علاوه بر تصوير يا تصاوير مختلف از يك شيء يا اثر تاريخي، به اطلاعات نوشتاري، مقاله‌ها، و گفتارها (به‌صورت توضيحات شفاهي در مورد اثر) نيز دست يابند (:5 60-70). همچنين، نظام‌هاي چندرسانه‌اي كاربرد فراواني نيز در خدمات اطلاع‌رساني و كتابداري ايفا مي‌كنند (:15 3-4؛ :16 25-40).

3. يادگيري به كمك نظام‌هاي چندرسانه‌اي. مطالعات نشان مي‌دهد كه افراد فقط 20 درصد از آنچه را كه مي‌بينند و 30 درصد از آنچه را كه مي‌شنوند به حافظه مي‌سپارند؛ و حال آنكه، اگر عمل ديدن و شنيدن با يكديگر توأم باشد، اين ميزان به 50 درصد افزايش مي‌يابد و، اگر عامل ديگري يعني "تحريك انگيزه يادگيري" به آنها اضافه گردد، ميزان دريافت توسط ادارك به 80 درصد مي‌رسد (:9 3). در واقع، ارتباط ميان رسانه‌هاي مختلف مي‌تواند ميزان درك مطالب را افزايش دهد. با توجه به اين مطالعه مي‌توان اين‌طور استنباط كرد كه نظام‌هاي چندرسانه‌اي مي‌توانند تحول عظيمي در ارتقاي سطح آموزش عالي داشته باشند. تحقيقات بسياري در زمينه استفاده از نظام‌هاي چندرسانه‌اي در يادگيري كودكان صورت گرفته است (:12 19-25) كه كليه آنها بر افزايش ميزان يادگيري مخاطبان تأكيد دارند. در زمينه آموزش معلولان ذهني، نابينايان، معلولان جسمي، و افراد نيمه‌شنوا و ناشنوا نيز نظام‌هاي چندرسانه‌اي مي‌توانند كاربرد بسياري داشته باشند (:2 61-64). علاوه بر اين، براي آموزش مهارت‌هاي ويژه نظير جراحي، خلباني، و از اين قبيل نيز برنامه‌هاي متعددي مبتني بر فن‌آوري واقعيت مجازي[17]  طراحي شده و مورد استفاده قرار گرفته است (:2 64-65).

استانداردهاي چندرسانه‌اي. استانداردها در نظام‌هاي چندرسانه‌اي از دو جنبه ساختاري و محتوايي پيروي مي‌كنند. استانداردهاي ساختاري مربوط به ارائه منطقي اطلاعات، و استانداردهاي محتوايي مربوط به محتوايي است كه مبادله مي‌شود. تشخيص ساختار و محتواي اطلاعات به معناي تشخيص قوانين رمزگذاري است كه از طريق آنها اطلاعات توليد مي‌شود. عملكرد كدگذاري در مورد يك پيام نوشتاري ساده ممكن است نسبتآ ساده به نظر برسد؛ و حال آنكه هنگامي كه نياز به تبادل اسناد كامل و پيچيده‌اي از لحاظ محتوا، نظير اسناد چندرسانه‌اي، باشد براي ارائه سطوح و انواع مختلفي از اطلاعات نياز به سلسله مراتبي از نظام‌هاي رمزگذاري وابسته به يكديگر است (:2 100-)103

شبكه جهاني وب به‌عنوان نظام چندرسانه‌اي. در سال 1989، شبكه جهاني وب در آزمايشگاه فيزيك ذرات اروپا[18]  در سوئيس ابداع شد و پس از تحقيقات گسترده در سال 1993 به عموم معرفي گرديد (:14 3). آنچه شبكه جهاني وب را از ديگر خدمات اينترنت متمايز ساخته و باعث رشد روزافزون آن شده است، محيط فرامتني و چندرسانه‌اي آن براي ارسال و دريافت اطلاعات است. در حال حاضر، شبكه جهاني وب مهم‌ترين محمل رقومي براي دسترسي و انتقال اطلاعات چندرسانه‌اي به شمار مي‌آيد؛ به‌طوري كه بسياري از سايت‌هاي وب از صوت، تصوير و، در برخي موارد، فيلم‌هاي ويدئويي براي انتقال اطلاعات استفاده مي‌كنند. نمونه بارز چنين رويكردي را به‌خوبي مي‌توان در سايت سي.اِن.اِن. مشاهده كرد. اين سايت، علاوه بر متن اخبار، امكاناتي براي مشاهده تصاوير خبري و حتي فيلم‌هاي مستند از اخبار و رويدادهاي سراسر جهان پيش‌بيني كرده است. هم اكنون طرّاحان سايت‌هاي وب سعي مي‌كنند با استفاده از جلوه‌هاي چندرسانه‌اي، سايت‌هاي جذاب، كارآمد، و مناسب را ارائه دهند. ارسال و دريافت متن، صوت، و تصوير از طريق پست الكترونيكي به نقاط مختلف جهان به امري بديهي و ساده مبدل شده است. استفاده از امكانات گفت‌وگو با افراد مختلف امروزه بسيار رواج يافته است. در نهايت بايد گفت كه ساختار چندرسانه‌اي وب بهترين بستر و امكانات را براي توليد و ارائه اطلاعات چندرسانه‌اي در دسترس قرار داده است؛ به‌طوري كه عموم مردم مي‌توانند از طريق رايانه شخصي خود به نشر چندرسانه‌اي اطلاعات مورد نظر خود بپردازند. چنين امكانات و قابليت‌هايي هر روزه در حال پيشرفت و گسترش است.

محصولات چندرسانه‌اي در بازار ايران. در نخستين جشنواره نرم‌افزارهاي چندرسانه‌اي كه در تاريخ 7-9 بهمن 1377 در مركز همايش‌هاي اسلامي برگزار گرديد، شركت‌هاي مختلف سخت‌افزاري و نرم‌افزاري محصولات چندرسانه‌اي طراحي‌شده در ايران را براي نخستين بار در معرض ديد عموم قرار دادند (:4 9). بعضي از مهم‌ترين محصولات كه به نحوي مي‌توانند در بخش مرجع كتابخانه‌ها مورد استفاده قرار گيرند عبارتند از :

- ديدني‌ها و شنيدني‌هاي ايران، شامل صوت، تصوير، و ويدئو درباره نقاط ديدني ايران؛

- ايرانيا، نگاهي تازه به بناهاي تاريخي و جلوه‌هاي ايران شامل صدها تصوير ثابت، فيلم ويدئويي، موسيقي، گفتار، و مقاله تحقيقي؛ - ايران پل نور، شامل بيش از 1000 عكس، قطعه صوتي، نقشه، جدول، و جز آن از فرهنگ و تمدن ايران؛ - روز شمار تاريخ ايران، شامل اطلاعات تاريخي درباره ايران در طول 100 سال گذشته به همراه قطعات صوتي و ويدئويي؛

- لسان‌الغيب، شامل گفتار، آلبوم تصاوير، اشعار، خط اساتيد برجسته، كتابشناسي، فال حافظ، و فهرست غزل‌هاي حافظ؛ - شاهنامه فردوسي، شامل متن كامل شاهنامه، قطعات موسيقي، 22 پرده از نقاشي‌هاي شاهنامه، تصاوير اشعار، و خط اساتيد برجسته؛ - اطلس تفصيلي بدن انسان، شامل راهنماي چندرسانه‌اي اعضاي بدن انسان در قالب تصاوير گرافيكي، صوت، متن، و توضيح گفتاري؛ - واژه‌نامه تصويري، شامل 3500 تصوير، 000,25 اصطلاح با تلفظ انگليسي همراه؛ نمايه و قابليت بزرگنمايي تصاوير؛ - سينماي 76، شامل اطلاعات نمايشي از 1000 فيلم توليدشده پس از انقلاب، همراه با قطعاتي از فيلم‌هاي سينمايي ايراني و معرفي هنرپيشه‌ها؛

- آشنايي با رايانه، شامل واژه‌نامه‌ها، بخش سخت‌افزار، نرم‌افزار، و الفباي رايانه‌هاي شخصي همراه با پيوندهاي فرامتني؛

- صحيفه نور، شامل مجموعه بيانات حضرت امام خميني (ره) در قالب چندرسانه‌اي.

از ديگر نرم افزارهاي چندرسانه‌اي توليد شده در ايران مي‌توان به حكمت، عترت، خانواده، كيميا، گل، و جز آن اشاره كرد.

 

مآخذ: )1 كوشا، كيوان. "استفاده از سيستم‌هاي چندرسانه‌اي در خدمات مرجع". فصلنامه كتاب. دوره هشتم، 1 و 2 (بهار و تابستان 1376): 73-92؛ )2 همو. "بررسي وضعيت نظام‌هاي چندرسانه‌اي در واحدهاي اطلاع‌رساني شهر تهران". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشگاه آزاد اسلامي، واحد تهران شمال، 1374؛ )3 همو. "خداحافظ DVD سلام بر FMD: 140 گيگابايت اطلاعات تنها بر روي يك ديسك". پژوهشنامه اطلاع‌رساني. س. سوم، 11 (تير 1379): 3؛ )4 همو. "گزارش اولين جشنواره نرم‌افزارهاي چندرسانه‌اي". پژوهشنامه اطلاع‌رساني. س. دوم، 7 (اسفند 1377): 9؛ 5) همو. "موزه‌هاي مجازي و شبكه جهاني وب: رهيافتي نوين براي دسترسي به مجموعه‌هاي رقمي". فصلنامه كتاب. دوره نهم، 3 و 4 (پاييز و زمستان 1377): 60-70؛ )6 همو. "ويرايش جديد دايره‌المعارف چندرسانه‌اي بوك شلف عرضه شد". پژوهشنامه اطلاع‌رساني. س. اول، 11 (تير 1377): ؛3

7) Bush, V. "As We May Think". Atlantic Monthly. Vol. 176, No. 1 (1945): 101-108; 8) Feifer, R.G.; Tazbaz, D. "Interface Design Principles for Interactive Multimedia". Telematics and Informatics. Vol. 14, No.1 (Feb. 1997): 51-65; 9) Hofstetter, Fred T. Multimedia Literacy. London: McCraw-Hill, 1995; 10) Kousha, Kayvan. "DVD: the Next Evolutionary Step for Publishing Multimedia Reference Sources". Online & CD-ROM Review. Vol. 23, No. 4 (1999): 203-205; 11) Large, A., ... [et.al]. "Effect of Animation in Enhancing Descriptive and Procedural Texts in a Multimedia Learning Environment". Journal of the American Society for Information Science. Vol. 47, No. 6 (Jun. 1996): 437-448; 12) Idem. "Multimedia in Primary Education: How Effective Is It?". School Library Media Quarterly. Vol. 24, No. 1 (Fall 1995): 19-25; 13) Multimedia: The Complete User-Friendly Guide to the Internet, World Wide Web, DVDs, Virtual Reality, CD-ROMs and 3Dgames. London: Dorling Kindersley, 1998; 14)Rocheter, Jack B. Using Computers and Information. Indianapolis: Qve Education, 1996; 15) Ramaiah, C.K. "Multimedia Applications in Libraries". DESIDOC Bulletin of Information Technology. Vol. 18, No. 6 (Nov. 1998): 3-4; 16) Idem. "Multimedia Systems in Libraries and Their Applications". Ibid. Vol. 18, No. 6 (Nov. 1998): 25-40; 17) Rowley, J. "Towards a Methodology for the Design of Multimedia Public Access Interfaces". Journal of Information Science. Vol. 24, No. 3 (1998): 155-166; 18) Sleurink, Hans. The Multimedia Dictionary. S.V. "Multimedia".

كيوان كوشا

 

 



.[1] Links

.[2] Navigation

.[3] Interaction

.[4] Vannevar Bush

.[5] Memex

.[6] Digit

.[7] Digital Viedio Disk (DVD)

.[8] FMD (Fluoresent Multi-layer Disc)

.[9] Menu

.[10] Scan

.[11] PDF (Portable Document Format)

.[12] Sound effects

.[13] Microsoft Bookshelf

.[14] Graphical User Interface (GUI)

.[15] Photoshop

.[16] User Friendly

.[17] Virtual reality

.[18] European Particle Laboratory

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات چ