Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

 

بازگشت به فهرست مقالات ك

کتاب الکترونیکی. متنی الکترونیکی است که بر سخت افزاری شبیه کتاب چاپی بارگذاری شده است به گونه­اي که به هنگام خوانده شدن احساس دردست داشتن کتاب چاپی را در خواننده القا می­کند (1). متن کتاب‌ الکترونیکی قابل جستجو، چندرسانه‌ای، و تعاملی است. تعاملی بودن آن به کمک ابزارهای راهبری[1] نظیر پیوند[2] بین قسمت‌های مختلف متن، و قابل شخصی‌سازی شدن، ارجاع‌های متقابل، پیوند به خارج از صفحه، امکان یادداشت‌گذاری، خط کشیدن روی متن ممکن می­شود (2). در کنار این برتری­ها به کتاب چاپی، کتاب الکترونیکی کاستی‌هائی نیز دارد، نظیر دوام کم، منسوخ‌شدن فناوری‌های پشتیبان، هزینه‌ خرید سخت افزار و نرم افزار، کمبود فرمت‌های استاندارد، حق مولف، رمزگذاری‌های بسیار سخت و نبودن ابزاری مشابه کتابشناسی کتاب­های چاپی برای انتخاب عناوین است.

نشر الکترونیک انتشار محتواي منابع اطلاعاتی مانند روزنامه، مجله، کتاب، نقشه، گزارش، سخنرانی­، اشیای موزه‌ای و نظایر آن به­صورت الکترونیکی است. اما واژه الکترونیک تنها تغییر فرمت ارائه پیام را می­رساند و پویائی محیط را بازنمی تاباند. از این رو بعداً اصطلاح نشر دیجیتال و پس از آن اصطلاح نشر تعاملی برای آن پیشنهاد شده است. نشر دیجیتال امکان پردازش دوبارة متن، و نشر تعاملی درمحیط وب امکان بازخوردگیری و شخصی­سازی را ممکن کرده است.

نشر الکترونیک مزایا و چالش‌هایی داشته است. دسترس­پذیری، توزیع سریع، کاهش قیمت، افزایش کیفیت تصاویر، کم کردن فاصلة نشر از مزایای آن، و سرقت[3]، نقض حق مؤلف و ناشر[4] یا میزبان[5] و نیز مشکلاتی نظیر خواندن و عوارض جسمی ناشی از استفاده طولانی از چالش های آن بوده است.

پیشینه. کتاب الکترونیکی را جدیدترین تحول در صنعت نشر و بزرگ­ترین تغییر از زمان اختراع چاپ گوتنبرگ می‌دانند (3). آلبرت رُبیدا[6] در سال 1895، پیش از اختراع لامپ برقی، تلویزیون و هواپیما، مفهوم کتاب الکترونیکی را مطرح کرد. وی به همراه همکارش اکتیو اُزان[7] پیش­بینی کرد که نوشته در آینده به گرامافون یا لوله سخنگو[8]، و گرامافون روزی به نمایشگر جیبی تبدیل خواهد شد (4). در 1945 وانوار بوش[9] در مقاله‌ای[10] از دستگاهي به اندازه میز، به نام مِمِکس سخن گفت که آن را نخستین کتاب الکترونیکی می‌نامند (5). مِمِکس از میکروفیلم، دستگاه خوانش[11]، صفحه‌، و ابزاری تشکیل شده بود که برای ذخیره کتاب‌ها، یادداشت‌ها و مکاتبه‌ها از آن استفاده می‌شد (6). اما اين طرح هيچگاه به­عمل در نیامد و نخستين طرح شکست­خورده در صف طولاني اختراع کتاب­هاي الکترونيکي شد. اما فکر بوش الهام‌بخش پیشرفت‌های بعدی برای برقرار کردن ارتباط میان بخش­های متن و استفاده از ابزارهای پیشرفته به­منظور کمک به حافظه انسان شد (7).

 ‌نخستین بار رابرت اِی هِینلِین[12] در 1948 در کتاب دانشجوی دانشکده افسری فضا[13] به آن اشاره کرده است. در این کتاب دانشجویان از قرقره‌های اطلاعاتی[14] استفاده می‌کنند که با پروژکتورهایی بر روی میزهای آنها نمایش داده می‌شود (8).

اصطلاح کتاب الکترونیکی را وَندام[15] در دهه 1960 در دانشگاه براون[16] معرفی کرد (9). اَلن کی[17] در 1968، کتاب الکترونیکی را در مفهوم رایانه شخصی تعاملی (3) و قابلِ جابه جایی با یک صفحه نمایش مسطح و ارتباط بدون سیم با نام داینا بوک[18] مجسم کرد (9). وی شکل نخستین رایانه‌های قابل حمل امروزی را ایجاد کرد (3).

در سال 1971 مایکل هارت[19] پروژه گوتنبرگ را در دانشگاه ایلینویز[20] با تولید متون کلاسیک آزاد از حق مؤلف به­صورت الکترونیک آغاز کرد (10). در دهه 1990 کتاب‌های الکترونیکی با ده‌ها هزار فرمت متن ناهمخوان با یکدیگر تولید مي­شد (8). در نخستین سال­های قرن جدید، امکان دسترسی به شمار زیادی کتاب الکترونیکی بر روی اینترنت فراهم شد. اما بیشتر کتاب‌های الکترونیکی بر روی سی‌دی، کتاب‌های مرجع و داستان برای کودکان بود (8). در سال 2001 نخستین سایت فروشندة  کتاب‌های الکترونیکی به زبان اسپانیایی با نام تودو‌ئی‌بوک[21] شروع به فعالیت کرد. سونی لیبری[22]  نخستین دستگاه  برای خواندن کتاب الکترونیکی[23] بود که از جوهر الکترونیکی استفاده کرد. اولین کیندل[24] در سال 2007، و کیندِل2 در سال 2009  را شرکت آمازون تولید کرد. کیندل دی ایکس[25] و دستگاه نوک[26] نیز در آمریکا تولید شد. اَپِل در 2010، آی‌پد[27] را برای کتاب الکترونیکی ساخت و آنرا آی‌بوک[28] نامید. دستگاه خواننده کوبو[29] را نیز شرکت کوبو در همان سال تولید و توزیع کرد. به­­علاوه گوگل، گوگل ای‌بوکس[30] را راه انداخت. نرم‌افزار رایگان خوانندة کتاب الکترونیکی آیفون به نام استنزا[31] برای آی‌پد در سال 2011 عرضه شد. این نرم‌افزار امکان شخصی‌سازیِ روش جستجو و مدیریت کتابخانه، و دانلود کتاب براساس تقاضا دارد. در 2012، پاکِت‌بوک[32] فروش کتاب‌های لمسی جیبی را آغاز کرد، و به خاطر آن برنده جایزه شد. شرزکت اَپِل در این سال نرم افزار پدیدآور کتاب الکترونیک [33] را به منظور خلق کتاب‌های الکترونیکی آی‌پدی منتشر کرد (11).

نخستین کتاب­های الکترونیکی متن ساده یا به زبان اِچ ‌تی ‌اِم ‌اِل بودند. به این سبب هر کاربر مجبور بود کتاب را به­صورت طومار و خط به خط بخواند. نرم‌افزارهای دیگر نظیر ادُب‌ریدِر[34]، مایکروسافت‌ریدِر[35] و ای‌ریدِر[36] ویژگی­هایی نظیر دسترسی مداوم به واژه‌نامه یا امکان یادداشت‌گذاری در حاشیه را عرضه کردند. برخی نرم‌افزارها حتی می‌توانند کتاب را با صدای بلند بخوانند (8).

پیشرفت کتاب الکترونیکي ادامه دارد. در سال2010 بسیاری شرکت‌های کتاب الکترونیکی تجاری در آمریکا کوچ به سمت بازار آموزشی را آغاز کرده‌اند. کوپی[37]ا و گوگل ای‌بوکس[38] ازجملة اینها هستند (12). تهیه کتاب‌های درسی الکترونیک نیز آغاز شده است. بنگاه مک میلان نسل جدید کتاب‌های تعاملی را با نام داینامیک بوکس[39] آغازیده است. آموزش دهنده با استفاده از این نوع کتاب می­تواند محتوای کتاب درسی مورد نیاز خود را آنگونه که خود می­خواهد، سفارش دهد و متون درسی را برای سازگار شدن با نیازهای دانشجویان خود با یکدیگر ترکیب کند. لرنسمارت[40] نیز عنوان کتاب‌های تعاملی است که انتشارات مک‏گروهیل برای رشته های روانشناسی، آناتومی و فیزیولوژی، حسابداری و مدیریت عرضه کرده است (13). نیز می‌توان به پروژه­هاي کتاب دیداری[41]، کتاب فرامتنی[42]، کتاب وبی[43] و ایبونی[44]  اشاره کرد

کتاب الکترونیکی در ایران. در ایران بیشتر ناشران در علوم انسانی کتاب‌ الکترونیکي منتشر کرده‌اند. بیشتر این تولیدات متون آموزش زبان و منابع مرجع بوده است. سبب در مورد متون ضرورت به­دست آوردن چهار مهارت خواندن، نوشتن، شنیدن و سخن گفتن باید باشد. کتاب‌های مرجع الکترونیک نظیر واژه‌نامه‌ها و دائرة‌المعارف‌ها هزینه‌ چاپ مجدد و روزآمدسازی کتاب چاپی ندارند.

به­منظور نشر مناسب و رونق کتاب‌های الکترونیکی در ایران، ترویج فرهنگ نشر و تدوین سیاست­های پشتیبان و مشوق تولید و خواندن کتاب الکترونیکی لازم است. سیاست­ها می­تواند از جمله شامل این موارد باشد: تبلیغ در رسانه ملی، برپایی نمایشگاه‌های بزرگ نشر الکترونیکي، حمایت بیشتر از اين نوع نشر در نمایشگاه‌های کتاب، هوشمندسازی آموزش، شناساندن مزایای نشر الکترونیکي به مردم و متخصصان، برپایی نمایشگاه‌هایی در کشور با عنوان نشر الکترونیک، ایجاد بسترهای مناسب برای توزیع و فروش، تبلیغات رایگان برای ناشران این حوزه، دسته­بندی ناشران الکترونیک براساس موضوع، کم کردن فیلترها و محدودیت‌های غیرضروری، حمایت از حقوق نویسندگان آثار الکترونیکی، حمایت تولیدات با کیفیت و جلوگیری از تولید محصولات نامرغوب (14).

نیز برای تضمین سود عادلانه برای ناشر لازم است قوانین مربوط به نشر الکترونیکی، آیین­نامه­ها، دستورالعمل‌ها و نظایر آن تدوین شود و از آخرین پیشرفت‌ها برای حفظ امنیت تولیدات در برابر دست­اندازی استفاده شود. اما دانش فنی و علمی در زمینة صنعت نشر الکترونیک چندان روزآمد نیست.

چشم­اندار. به شرط ایجاد زیرساخت‌های لازم و لحاظ کردن عوامل اقتصادی مؤثر، نشر کتاب الکترونیکی در دراز مدت سودآور خواهد بود. نشر کتاب الکترونیکی، به خاطر حذف کاغذ از نشر کتاب، برای حفظ محیط زیست سالم­تر نیز مفید است زیرا درختان کمتری قطع خواهد شد. ‏انتظار می‌رود با افزایش دستگاه‌های کتابخوان الکترونیکي، و ارزان شدن آنها، تمایل به خواندن کتاب الکترونیک افزایش یابد. با افزایش کتاب‌های الکترونیکی قابل خواندن با تلفن‌های همراه، دسترسی شمار بسیار بیشتری به متون الکترونیکی در تمام زمان­ها ومکان­ها میسر می­شود. ناشران نیز،  هر چند ممکن است در سال‌های نخست وارد شدن به نشر کتاب الکترونیکی، با کاهش سود مواجه شوند، اما چشم­انداز سودآوری ایشان در میان مدت روشن است. اینکه ناشران امروز به ضمیمة کتاب چاپی، سی دی به مشتری تحویل می دهند، نشان دهندة آن است که همه پیام­های اثر را نمی­توان در قالب کتاب چاپي به مخاطب داد (14).‏ برای رفع نگرانی ناشران از تجاوز به حق ایشان به خاطر تکثیر غیر قانونی کتاب الکترونیکی به قانون و اجرای دقیق آن نیاز است.

 

مآخذ:

1)  Anuradha, K. T.; Usha, H.S. "Use of ebooks in an academic and research environment". Program: Electronic Library and Information Systems. Vol. 40, No.1 (2006):48-62. [online]. Available: http://proquest.umi.com. [16 May.2010]; 2)  Vassiliou, Magda; Rowley, Jennifer. "Progressing the definition of ebook". Library Hi Tech. Vol.26, No.3 (2008): 355-368.[online].Available:http://www.emeraldinsight.com. [14 Jun. 2014]; 3)  Chen, Ya.-ning. "Application and development of electronic books in an e-Gutenberg age". Online Information Review. Vol. 27, No.1 (2003): 8-16. [online]. Available: http://proquest.umi.com. [16 May. 2010]; 4)  Harrison, B. L. "Ebooks and the future of reading". Computer Graphics and Applications, IEEE. Vol.20, No3 (2000):32-39. [online]. Available: http://ieeexplore.ieee.org. [14 Jun. 2014];

5) عليدوستي، سيروس؛ شيخ شعاعي، فاطمه. فناوري اطلاعات و کتابخانهها. تهران: پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمي ايران، 1385؛

6)  Ann Hughes, Carol. "E-books". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol 2, p 948-989; 7)  Herther, Nancy K. "The Ebook Reader Not the Future". Searcher .Vol.16, No.8 (2008):26-40. [online]. Available: http://ebscohost.com.[17 Feb.2015]; 8)  Cavanaugh, T. "The Digital Reader: Using E-books in K-12 Education. Eugene, OR: International Society for Technology in Education", 2006. [online].Available:www.ebrary.com.[10 Feb.2013]; 9)  Tedd, L A. "E-Books in Academic Libraries: An International Overview". New Review of Academic Librarianship.Vol.11, No.1 (2005): 57-78. [online]. Available: www.emerald.com. [14 Feb. 2013];

10) لی، استوارت. مجموعه سازی منابع الکترونیکی (راهنمای عملی). ترجمه محمد زره ساز و علیرضا اسفندیاری. مشهد: کتابخانه رایانه‌ای، 1384؛

11)  "E-book." Wikipedia. [Online]. Available: http://en.wikipedia.org/wiki/E-book. [14 Feb. 2014]; 12) Reynolds, Rob. "Report on Digital textbooks reaching the tipping point in U.S higher education: A revised five-year forecast, MBS Service Company", 2011. [Online].Available: http://www.mbsdirect.net/nextisnow/blog/digital-textbooks-reach-the-tipping-point.html.[17 Jun. 2014]; 13)  Belardi, Brian . "McGraw-Hill Education Showcases New Digital Common Core and Personalized Learning Programs at 2013 ISTE Conference", 2013. [Online].Available:  http://www.mheducation.com/about/news-room/mcgraw-hill-education-showcases-new-digital-common-core-and-personalized-learning. [15 Jun. 2014];

14) فهیمی فر، سپیده. "طراحی مدل نشر کتاب درسی الکترونیکی دانشگاهی در ایران." پایان نامه دکتری کتابداری و اطلاع رسانی، دانشکده علوم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه تهران، 1393.



 



[1]. Navigation

[2]. link

[3]. plagiarism

[4]. Copyright infringement

[5]. Host

[6]. Albert Robida

[7]. Octave Uzanne

[8]. Speaking tube

[9]. Vannevar Bush

[10]. AS we may think

[11]. reader

[12]. Robert A.Heinlein

[13]. Space Cadet

[14]. Information spools

[15]. Van Dam

[16]. Brown university in providence

[17]  Alan Key از پیشگامان و فیلسوفان در حوزه ی رایانه است.

[18]. Dynabook

[19] .Michael Hart

[20]. Illinoise university

[21]. Todoebook

[22] .Sony Librie

[23] .Ebook reader

[24]. Kindle

[25]. Kindle DX

[26]. Nook

[27]. IPAD

[28]. iBooks

[29] .Kobo

[30]. Google eBooks

[31] .Stanza

[32]. Pocket Book

[33]. iBooks Author

[34] .Adobe Reader

[35]. Microsoft Reader

[36] .EReader

[37]. Copia

[38]. Copia and Google eBooks

[39]. DynamicBooks

[40]. LearnSmart

[41]. Visual Book project

[42] .Hyper-TextBook project

[43] .WEB Book project

[44] Eboni.

پروژه­ای برای ارزیابی کتاب­های الکترونیکی مناسب برای دانشجویان است

سپیده فهیمی فر

بازگشت به فهرست مقالات ک