Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ک

کتابخانه­ سبز. کتابخانه‌ای است که در آن با به‌کار بستن تدبیرهای مناسب اثرات منفی بنا و فعالیت‌های کتابخانه بر محیط زیست طبیعی به حداقل می‌رسد. مهم‌ترین این تدبیرها تعیین محل مناسب برای ساختمان، استفاده از مصالح طبیعی و فرآورده­های تجزیه­پذیر در بنا- تهیه تجهیزات کمتر آسیب‌رسان- صرفه‌جویی در مصرف آب، انرژی و مواد (ازجمله کاغذ) و بازیافت پسماند است (۵). علاوه بر اینها‌ کتابخانه­ سبز خود را موظف می‌داند منابع اطلاعاتی مروج حفظ و حمایت از محیط زیست را برای جامعه کتابخانه تهیه کند و با به‌کار زدن انواع ابتکارات، آگاهی‌های محیط زیستی را در سطح جامعه بالفعل و بالقوه کتابخانه ترویج دهد (۲: 1).

جنبش کتابخانه سبز از اوایل دهه 90 میلادی آغاز شد و علاقمندان زیادی را در حرفه کتابداری از حدود سال 2003 به خود جلب کرده است. <بولتن کتابخانه­ ویلسون>[1] در شماره فوریه 1991 بخش ویژه­ای را به کتابخانه و محیط زیست اختصاص داد. مقالات زیست­محیطی آن در فاصله­ای کوتاه بعد از برگزاری مراسم روز جهانی زمین در قرن بیستم منتشر شد و در رسانه‌ها بازتاب گسترده یافت. لایبرری جورنال[2] ارگان رسمی انجمن کتابداران امریکا نیز از پیشگامان تهیه و انتشار گزارش درباره کتابخانه­ سبز بود (نقل در ۲: 2-3).

در ایفلا نیز گروه ویژه پایداری زیست­محیطی و کتابخانه­ها[3] تشکیل شده است که ماموریتش پیگیری تاثیر تغییرات آب و هوا بر کتابخانه­ها، ترویج ابتکارهای مفید برای محیط زیست در کتابخانه­ها، و افزایش آگاهی مردم و کتابداران درباره مسائل زیست­محیطی است. کمیته حفاظت و نگهداری ایفلا که توجهش به حفظ اسناد و میراث فرهنگی است حامی گروه پایداری زیست­محیطی و کتابخانه­هاست ( نقل در ۴: 15).

گرایش به طراحی کتابخانه سبز در دسامبر 2007، در سمینار "به سوی سبزشدن[4]" شدت یافت. در این سمینار معماران، طراحان شهری و کتابداران، آخرین دستاوردها و راه­حل­های طراحی ساختمان­های کتابخانه سبز را به اشتراک گذاشتند (نقل در ۲: 3).

 دلایل متعددی را برای تمایل به ایجاد ساختمان سبز یا استفاده از تجهیزات سبز برشمرده‌اند. ازجمله هزینه کمتر ساختمان، منابع انرژی آسان‌یاب و تجدیدپذیر (مانند تهیه الکتریسته از نور خورشید در محل و جمع‌آوری آب باران برای مصرف در کتابخانه در مناطق پر باران)‌ و استفاده از شوینده­ها و پاک­کننده­های سازگار با محیط زیست (۱). این تدبیرها بر سلامت کارکنان و کاربران و افزایش بهره­وری اثر مثبت دارد (۸:۶).

برای تحقق کتابخانه سبز رعایت این ملاحظات ضرورت دارد: ۱. انتخاب مکان: علاوه بر پراکندگی جمعیت و سهولت دسترسی محلی و تآمین پارکینگ، انتخاب محل ساختن کتابخانه و توجه به شرایط جوی نظیر طوفان، میزان فرسایش، رطوبت و گرد و غبار و جز آن لازم است؛ ۲. حفاظت از منابع آب: استفاده از مخازن برای ذخیره­سازی آب در بام ساختمان، سرویس­های بهداشتی سبز، بازیافت آب، و مانند آن می­تواند حجم زیادی از آب را برای فضای سبز ساختمان و محوطه کتابخانه تامین کند؛ ۳. حفظ انرژی: مهم‌ترین جنبه تحول سبز است. استفاده از انرژی باد و نور خورشید می­تواند از مصرف انرژی الکتریکی برای تامین حرارت و نور و آلودگی ناشی از مصرف سوخت­های فسیلی بکاهد؛ ۴. مواد و مصالح ساختمانی: ساخت بنای کتابخانه با مواد و مصالح قابل بازیافت، آسیب به طبیعت را کاهش می­دهد. استفاده کمتر از چوب، جنگل­ها را حفظ می­کند. استفاده از مواد و مصالح موجود در منطقه و محل کتابخانه هزینه حمل و نقل را نیز کاهش می­دهد. فناوری­های ساختمان­سازی وجود دارند که در ساخت کتابخانه نیز استفاده می­شوند و بسیار اقتصادی­تر هستند؛ ۵. کیفیت هوای  ساختمان: نبود یا نامناسب بودن تهویه در مکان­های عمومی عامل عفونت­ می‌شود. استفاده ازسیستم­های تهویه مطبوع، آلودگی گازهای آسیب­رسان به لایه اوزون و افزایش­دهنده گرمای زمین را کاهش­ می­دهد (۱۳:۷)؛ ۶. تفکیک پسماند، حذف کیسه­های پلاستیکی، محدود کردن استفاده از ظروف یکبار مصرف و استفاده از لیوان­های کاغذی و تهیه تدارکات شرط دریافت گواهینامه سبز است (۴:۳)؛ ۷. کاهش اتکا به منابع اطلاعاتی کاغذی در مجموعه سازی و ۸. ارائه خدمات مجازی به کاربران به جای خدمات حضوری.

سبز بودن کتابخانه­ها را می توان با استفاده از آیین نامه‌های صدور گواهی و رتبه­بندی و برچسب گذاری ساختمان سبز نظیر لید، برِیم (روش ارزیابی بی آر ای)[5]، و طرح ستاره انرژی برای ساختمان[6] تحقق بخشید. استاندارد ایزو 14000 نیز یکی از مراجع مهم برای مدیریت پایدار یا مدیریت زیست­محیطی در سازمانهاست که در کتابخانه­ها نیز قابل استفاده است. اما هیچ‌ یک از اینها برای کتابخانه­ درست نشده‌اند. کاریوجا[7] شاخص­­های اصلی ارزیابی پایداری کتابخانه­ها را مواردی می‌داند که در شکل ۱، آمده است.

 

Untitled.png

 

 

شکل1. مدل ارزیابی کتابخانه پایدار (۴: 5)

پیشنهاد شده است گروه توسعه پایدار و کتابخانه­های ایفلا آیین نامه کتابخانه سبز را تهیه کند. گروه باید با همکاری کمیته کتابخانه­های عمومی ایفلا، کمیته کتابخانه­های آموزشگاهی و نظایر آن برای ترویج ایده شناسایی و صدور گواهی برای طرح­های کتابخانه سبز عمل کند (۲: 4).

جمع­بندی. نخستین ویژگی­ کتابخانه سبز معماری ساختمان آن است که باید از الگوی معماری سبز و با پیروی از استانداردهای ساختمان سبز نظیر لید پیروی کند. در مجموعه­سازی توجه به مجموعه­سازی منابع الکترونیکی و انلاین به جای مجموعه چاپی تاکید می شود. تهیه مجموعه­ منابع در موضوع توسعه پایدار و محیط زیست می­تواند شاخص مهمی باشد. در سازماندهی و اطلاع­رسانی نیز اشاعه اطلاعات و آگاهی‌رسانی درباره توسعه پایدار و حفظ محیط زیست در جهت ارتقای فرهنگ سبز در جامعه مهم است و کتابخانه را به مفهوم سبز نزدیک‌تر می­کند.

 به تدوین شاخص­های پایداری کتابخانه­ها نیز در پژوهش­ها توجه شده است. در این زمینه ایفلا فعالیت‌های گسترده­ای را در گروه توسعه پایدار و محیط زیست انجام داده است. کتابخانه­های دانشگاهی نیز در تحقق شاخص­های پایداری و کتابخانه سبز، گام برداشته­اند. این کتابخانه‌ها علاوه بر احراز شاخص­های عمومی با ارائه متون و منابع آموزشی و آموزش مفاهیم توسعه پایدار می­توانند نقش ایفا کنند.

 

مآخذ: 1) علی طالشی، محمدصالح؛ سودائی­زاده، حمید؛ نژادکورکی، فرهاد (1391) بررسی نقش استانداردهای محیط زیستی در دستیابی به توسعه پایدار با توجه به سطوح آگاهی دانشجویان، فصلنامه آموزش محیط زیست و توسعه پایدار، 1(2)، 45-53؛

 2) Antonelli, Monika (2008) the green library movement: An overview and beyond, electronic green Journal, 1(27), 1-11.Retrieved November 21, 2014 from http://escholarship.org/uc/item/39d3v236;

3) Hauke, Petra; Werner, Klaus Ulrich (2012) the second hand library building: Sustainable thinking through recycling old buildings into new libraries, IFLA Journal, 38(1) 60–67. Retrieved June 13, 2016 ; from http://ifl.sagepub.com/content/38/1/60.full.pdf+html; 4) Karioja, Elina (2013) Sustainability in libraries: A comparative study of ecological sustainability in IFLA WLIC 2012, Bachelor´s thesis, Oulu University of Applied Sciences, Oulu; 5) Online Dictionary of Library and Information Science. S. V."Sustainable Library" [online] http://www.abc-clio.com/ODLIS/odlis_s.aspx#sustainablelib; 6) Oyelude, Adetoun Adebisi; Alabi, Adefunke Olanike(2013) Greening: Pluses and Minuses of Nigerian Libraries in Promoting Environmental Sustainability. Retrieved may 31, 2016 from http://library.ifla.org/133/1/115b-oyelude-en.pdf; 7) Shah, Leena, Kumar, Sudhir; Kumar Shah, Mukesh (2015) GREEN libraries in academic institutions: need of the hour. International journal of Research Granthaalayah, 3(9). Retrieved May 31, 2016 from http://granthaalayah.com/Articles/Vol3Iss9SE/22_IJRG15_S09_45.pdf.

 

محبوبه قربانی



[1]. Wilson Library Bulletin

[2]. Library Journal

[3]. Environment, Sustainability and Libraries Special Interest Group

[4]. Going Green

[5]. BREEAM (BRE Environmental Assessment Method(

[6]. Energy Star for Buildings program

[7]. Karioja, Elina

بازگشت به فهرست مقالات ک