Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ك

 

 

کتابخانه ملی کودکان و نوجوانان ایران. مجموعه‌ای دیجیتال در وب است که در محل کتابخانه ملی ایران نگهداری و مدیریت می‌شود. هدف آن گردآوری، حفاظت و سازماندهی آثار مکتوب و غیر مکتوب ادبیات کودک و نوجوان در ایران و یا متعلق به ایرانیان و اشاعه آنها در فضای مجازی است. جامعه استفاده­کننده این کتابخانه کودکان و نوجوانان فارسی زبان،، پدیدآوران، پژوهشگران، کتابداران، مربیان، معلمان، و والدین و سرپرستان کودکان و نوجوانان هستند. کتابخانه از طریق http://icnl.nlai.ir امکان مطالعه متن کامل منابع را با رعایت حق مولف فراهم می­کند.

کتابخانه ملی دیجیتال کودکان و نوجوانان ایران دارای چند بخش است. در بخش کتابخوانی، امکان مطالعه متن کامل برای گروه‌های سنی مختلف فراهم شده است. در بخش بچه خوانی‌ها، نسخه‌های خطی و چاپ سنگی، نشریه‌های قدیمی و آثاری از این دست در دسترس است. در بخش کتاب‌های برگزیده کوشش می‌شود آرشیو کاملی از آثاری که جایزه به آنها تعلق گرفته است، و آثار پدیدآوران برگزیده ارائه شود. در بخش ایران­شناسی آثار مرتبط به اقوام ایرانی، فرهنگ، تمدن، ادیان، تاریخ و جغرافیای ایران گردآوری می‌شود. یک امکان دیگر، کتابخانه شخصی است. با عضویت در این بخش، کاربران می‌توانند قفسه‌های مجازی از منابع مورد علاقه خود درست کنند. اعضای کتابخانه می‌توانند نظر خود را درباره هر کتاب با دیگران در میان بگذارند. نمایش آخرین نظرها، پربازدیدترین و پرنظرترین کتاب‌ها در کنار تازه‌های کتاب، با هدف مرور آثار و افرایش نقاط دسترسی صورت گرفته است.

ضرورت ایجاد. طبق قانون واسپاری دو نسخه از کتاب­های کودکان و نوجوانان، مانند سایر آثار منتشر شده در ایران، به کتابخانه ملی ایران می­رسد و در کتابشناسی ملی منعکس می­شود. فراهم­آوری سایر آثار مرتبط با ادبیات کودکان و نوجوانان طبق روش­های مرسوم از طریق خرید، مبادله و اهدا وارد مخازن کتابخانه ملی ایران می­شوند. اسناد، متون تاریخ شفاهی، نسخه‌های خطی و چاپ سنگی ادبیات کودک و نوجوان، کتاب­های درسی دوره‌های گذشته و نیز آرشیو مطبوعات و پیایندهای کودک و نوجوان در تالارها و مخازن مختلف سازمان نگهداری می­شود. نشریه‌های پژوهشی، پایان­نامه‌ها و منابع غیرکتابی مرتبط با ادبیات کودکان و نوجوانان نیز در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران گردآوری شده‌اند. نظر به اینکه طبق آیین­نامه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، عضویت کودکان و نوجوانان در کتابخانه ملی ممکن نیست و آثار مرتبط با ادبیات کودک و نوجوان در تالارها و مخازن سازمان پراکنده‌اند، گردآوری مجموعه‌ای منظم و قابل بازیابی برای دسترسی به منابع ضروری است.

از سوی دیگر امروزه کودکان و نوجوانان از اینترنت به عنوان یک منبع اطلاعات برای یادگیری و سرگرمی بسیار استفاده می‌کنند. گسترش استفاده از اینترنت به قدری سریع بوده است که به آسانی نمی‌توان گفت چند درصد از کودکان و نوجوانان به اینترنت دسترسی دارند؛ اما می‌دانیم که اینترنت به­سبب ویژگی‌ها، جذابیت‌ها، تنوع و سهولت دسترس­پذیری مورد توجه آنهاست (15). پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهد، کودکان هفت تا سیزده ساله دید بسیار مثبتی به این فناوری دارند (2).

کودکان معمولاً از وب سایت‌ها، موتورهای جستجو و پورتال‌های بزرگسالان استفاده می­کنند و دسترسی به اینترنت آنان را در معرض پیام‌هائی قرار می‌دهدکه سنجش صحت و روزآمد بودنشان آسان نیست. از این رو، وجود کتابخانه‌ای ویژه کودکان و نوجوانان در اینترنت برای تضمین دسترسی آنان به اطلاعات مناسب و محافظت از آنها در برابر آلودگی اطلاعات و شبه­اطلاعات، لازم به نظر می‌رسد (15).

وانگهی، معیارهایی که برای جستجو و مرور اطلاعات ارائه شده است در بیشتر موارد برای بزرگسالان مناسب است نه کودکان. کودکان حتی در کتابخانه‌های متعارف نیز کتاب‌ها را متفاوت از بزرگسالان جستجو می­کنند. در محیط دیجیتال نیز کودکان به ویژگی‌های فیزیکی کتاب مانند رنگ‌ها، تصاویر، یا گونه‌ها (مانند داستان واقعی یا ماجراجویانه) توجه دارند (2). برهمین اساس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران به عنوان یک نهاد ملی زیر نظر دولت که در قانون اساسنامه خود گردآوری، حفاظت، سازماندهی و اشاعه اطلاعات آثار مکتوب و غیرمکتوب را هدف قرار داده است (5)، موظف است تدابیر راهبردی برای دسترسی کودکان و نوجوانان به اطلاعات را در اولویت قرار دهد

پیمان جهانی حقوق کودک نیز اولویت منافع کودکان در کلیه اقدامات را تحت عنوان منافع عالیه کودک شناخته است. ماده 13 این پیمان، که آزادی بیان را حق کودکان می‌داند، بر آزادی جستجو، دریافت و ارائه اطلاعات و عقاید از راه انواع رسانه‌ها یا آثار هنری تأکید کرده است. ماده17 همین پیمان دسترسی کودکان به اطلاعات و مطالب از منابع گوناگون ملی و بین المللی را حق کودکان می‌داند. این ماده به ویژه بر اطلاعات و مطالبی که هدف آن رفاه اجتماعی، معنوی و اخلاقی و بهداشت جسمی و روانی کودک است، تأکید دارد و انتشار اطلاعاتی را که از نظر اجتماعی و فرهنگی برای کودکان سودمند هستند، و نیز همکاری‌های بین­المللی در زمینه تولید، مبادله و انتشار اطلاعات و تولید و انتشار کتاب‌های کودکان را تشویق می‌­کند. پیمان جهانی حقوق کودک به نیازهای کودکان گروه‌های اقلیت یا بومی از نظر زبان توجه خاص دارد و در آن بر تدوین خط مشی‌های مناسب برای حمایت از کودکان در برابر اطلاعات و مطالب آسیب­رسان تاکید شده است (18).

پیشینه. نخستین تلاش‌ها برای ایجاد کتابخانه کودک و نوجوان در کتابخانه ملی ایران در اوایل دهه 1360 پس از ادغام مركز خدمات كتابداری* و كتابخانه ملی ایران* آغاز شد. با افزایش انتشار كتاب برای كودكان و نوجوانان، در نیمه دوم سال 1362 برای نخستین بار مشخصات كتابشناختی منابع کودکان و نوجوانان بر مبنای ضوابط بین­المللی جدید، فهرستنویسی و رده­بندی و در كتابشناسی ملی ایران درج شد. تالار ویژه برای نگهداری مجموعه کودکان و نوجوانان در بهمن 1385 در ساختمان جدید کتابخانه آغاز به کار کرد (16).

کتابخانه ملی دیجیتال کودکان و نوجوانان ایران از کتابخانه بین­المللی دیجیتال کودکان[1] الگو گرفته است. کتابخانه مذکور پروژه‌ای پنج ساله بود که با هدف ایجاد یک کتابخانه با مجموعه‌ای از 10000 کتاب در حداقل 100 زبان آغاز شد و به رایگان از طریق اینترنت در دسترس قرار گرفت. هدف اصلي اين پروژه توسعه فناوری‌های رابط کاربر برای کودکان از طریق پژوهش در رفتارهای جستجو ، مرور، مطالعه و به اشتراک­گذاری کتاب در قالب الکترونیک کودکان بود. اهداف  ديگر آن  درک بهتر از مفاهیم حقوق و استفاده عادلانه در عصر دیجیتال؛ ارزیابی تاثیر دسترس­پذیری به منابع دیجیتال بر توسعه مجموعه و فعالیت‌های کتابخانه‌های عمومی و مدارس؛. و درک بهتر از تأثير احتمالي  دسترسی كودكان  به مجموعه‌های دیجیتال منابع چند فرهنگی و نگرش آنها به كتاب، كتابخانه، خواندن، فناوري، و به كشورها و فرهنگ­هاي ديگر است  (19).

در سال 2002 به نوش­آفرین انصاری، نماینده شورای کتاب کودک در کنگره بین­المللی ادبیات کودکان بازل (سوئیس)، در ملاقات با نماینده کتابخانه بین­المللی دیجیتال کودکان پیشنهاد شد ایران نخستین تجربه ایجاد یک مجموعه دیجیتال از کتاب‌های کودک و نوجوان با یک الفبای غیرلاتین را برعهده گیرد. شورای کتاب کودک 100 اثر منتخب را به کتابخانه بین­المللی دیجیتال معرفی کرد. پس از آن یک ناشر تجاری به نام نشر شباویز تا سال 2006 مجموعه کتاب‌های ایرانی این کتابخانه را به 466 عنوان رساند (6).

کتابخانه بین­­المللی دیجیتال کودکان درکنفرانس فدراسیون بین­المللی و مؤسسات کتابداری (ایفلا)[2] در سال 2007 در افریقای جنوبی معرفی شد. دست برقضا، نخستین کتابی هم در آن کنفرانس معرفی شد یک کتاب ایرانی بود. معاون پژوهشی وقت سازمان اسناد و کتابخانه ملی، فریبرز خسروی، که در آن کنفرانس حضور داشت پس از بازگشت از ایفلا زمینه را برای ایجاد کتابخانه ملی کودکان ونوجوانان ایران در وب فراهم كرد (6).

در بهمن ماه 1385 ایجاد کتابخانه ملی دیحیتال کودکان و نوجوانان ایران در وب­سایت كودك و نوجوان كتابخانه ملی ایران تصویب(17) و برون­سپاری شد (8) و(9). حمایت مصطفی رحماندوست به پیشرفت کار کمک شایان کرد. او كه در سال 1374 به همراه چند نویسنده دیگر نخستین كتابخانه مجازی كودك و نوجوان ایرانی را با نام دوستانه راه اندازی كرده بود (13)، بعد از آماده شدن وب­سایت كتابخانه ملی كودكان و نوجوانان، به عنوان سردبیر آن همكاری كرد. او اجازه داد متن کامل تمام آثارش در وب­سایت کتابخانه در دسترس همگان قرار گیرد. همچنین كتاب‌های بسیار قدیمی موجود در مجموعه شخصی خود را برای اسکن در اختیار كتابخانه قرار داد(6). در مرحله بعد، كتاب‌های فارسی در كتابخانه دیجیتال بین­المللی كودكان، با بهره­گیری از خط مشی برقراری پیوند[3] (20)، به مجموعه افزوده شد. برخی منابع قدیمی و نسخه‌های خطی نیز بنا درخواست پژوهشگرانی كه به کتابخانه مراجعه می­كردند، به مجموعه افزوده شد. برخی نویسندگان و ناشران اجازه قرار دادن تمام منابع منتشر شده و برخی دیگر تنها برخی از منابع را به كتابخانه ملی دادند. وبگاه کتابخانه ملی کودکان و نوجوانان ایران طی مراسمی در روز دوازدهم اردیبهشت 1389 آغاز به کار کرد.

با تغییر مدیریت، سیاست کتابخانه در افزودن به مجموعه دیجیتال به رویکرد غیرگزینشی تغییر کرد (در کتابخانه ملی "رویکرد حجمی" خوانده می‌شد). بر این اساس قرار بود همة کتاب‌های مرتبط با اهداف کتابخانه دیجیتال کودک و نوجوان در تالار و مخازن کودک، به­ترتیب سال انتشار برای اسكن ارسال شود و پس از بررسی وضعیت حق مولف توسط سردبیر به کتابخانه دیجیتال کودکان و نوجوانان افزوده گردد. اما پس از کوتاه مدتی و با افزایش حجم، معلوم شد این کار نه ممکن و نه مطلوب است. اولویت درخواست و نیاز مخاطبان، هزینه نگهداری فرمت دیجیتال در درازمدت و مسائل مربوط به تجهیزات، نرم افزار، مهاجرت اطلاعات از یک سامانه به سامانه­های دیگر و تغییر فرمت­های ذخیره­سازی اطلاعات ملاحظاتی بود که سبب تغییر رویکرد به مجموعه­سازی گزینشی (در کتابخانه ملی "رویکرد کیفی") شد. به این منظور خط مشی مجموعه­سازی در سال 1394 برای بهبود کیفیت محتوای کتابخانه تدوین شد (7).

پژوهش­ها: پیش از راه­اندازي وبگاه، یک پایان­نامه به امکان­سنجی ایجاد کتابخانه بین­المللی کودکان و نوجوانان در ایران پرداخت و مشکلات آن را برشمرد، اما زمینه ایجاد آن را فراهم یافت (4). یک بررسی دیگر(14)،40 کتابخانه دیجیتالی کودک در جهان و ویژگی‌های آنها را برشمرده و بر لزوم ایجاد کتابخانه دیجیتالی متناسب با فرهنگ و نیازهای کودکان ایرانی تأکید کرد و نبود حتی یک کتابخانه دیجیتالی ایرانی برای کودکان را به بی­توجهی یا ناآگاهی مسئولان نسبت داد.

 بیشتر پژوهش‌هایی که پس از راه اندازی وبگاه صورت گرفته­اند ، به رابط کاربر کتابخانه کودک پرداخته­اند. یکی از آنها  با استفاده از روش ارزیابانه رابط کاربر را با معیارهای عمومی و تخصصی کتابخانه‌های دیجیتال سنجیده (3) و دیگری درک کودکان و نوجوانان از رابط کاربر را بررسی کرده است (10). دوتای دیگر با استفاده از روش‌های تطبیقی رابط کاربر کتابخانه ملی کودکان و نوجوانان ایران را با سایر کتابخانه‌های دیجیتال کودکان و نوجوانان مقایسه کرده­اند (11) و (12).  در همه موارد ذکر شده یافته­ها نشان می­دهد که رابط کاربر کتابخانه ملی کودکان و نوجوانان نسبتا مطلوب است، اما از لحاظ دقت جستجو، نمایش اطلاعات و کنترل کاربر ضعیف است. اما برحسب یافته‌های یک مطالعه دیگر (1) درباره رفتار کتابخوانی کودکان ونوجوانان در کتابخانه ملی کودکان و نوجوانان ایران، 70 درصد شرکت­کنندگان، کتاب چاپی را به نسخه دیجیتالی همان کتاب ترجیح داده­اند. یک مطالعه نیز خدمات مرجع مجازی را در وبگاه کتابخانه ملی کودکان و نوجوانان، باپیمایش نظرات 100 عضو ارزیابی کرده و ارائه خدمات مرجع مجازی توسط افراد متخصص را از طریق گفتگوی اینترنتی، تصویری و پست الکترونیک پیشنهاد کرده است (15). در این میان جای پژوهش­هایی که به کیفیت محتوای کتابخانه بپردازد، خالی است و لازم است درباره ذخیره و بازیابی منابع با توجه به مسائل شناختی کودکان نیز بررسی­های عمیق­تری صورت گیرد.

 

مآخذ: 1) احمدی، کبری؛ مکتبی فرد، لیلا و مومنی، عصمت(1394). رفتارهای اطلاعاتی کودکان و نوجوانان در تعامل با کتاب‌های چاپی و دیجیتالی. تعامل انسان و اطلاعات، 1(4)، 319-328؛ 2) حسن پور، زهره و رضایی شریف آبادی، سعید (1389). ویژگی‌های رابط کاربر کتابخانه­ی مجازی بین المللی کودکان از دیدگان کاربران و پیشنهاد یک الگو. مطالعات ادبیات کودک، 1(2)، 45-70؛ 3) حسن زاده، محمد و سهراب زاده، سارا (1391). ارزیابی رابط کاربر کتابخانه ملی کودکان و نوجوانان ایران از نظر مطابقت با معیارهای عمومی و تخصصی. فصلنامه نظام‌ها و خدمات اطلاعاتی، 1 (5)، 1-12؛ 4) ذاکرشهرک، مینا (1385). بررسی ویژگی‌های ایجاد کتابخانه دیجیتالی بین المللی کودکان و نوجوانان در ایران. پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، تهران؛ 5) سازمان اسناد و كتابخانه جمهوري اسلامي ايران(1386). قانون اساسنامه سازمان اسناد و كتابخانه جمهوري اسلامي ايران. تهران: سازمان اسناد و كتابخانه جمهوري اسلامي ايران؛ 6) سازمان اسناد وکتابخانه ملی ایران (1394). خط مشی مجموعه سازی گزیده منابع دیجیتال کتابخانه ملی کودکان و نوجوانان ایران؛ 7) سازمان اسناد وکتابخانه ملی ایران (1394). صورتجلسه نشست بررسی خط مشئ مجموعه سازی گزیده منابع دیجیتال کتابخانه ملی کودکان و نوجوانان ایران؛ 8) سازمان اسناد وكتابخانه ملي ايران (1386). قرارداد ايجاد وب سايت كودك و نوجوان و گسترش وب سايت سازمان با شركت مديريت درماني يكپارچه و كنترل اطلاعات مهان پارس (مديكام)؛ 9) سازمان اسناد وكتابخانه ملي ايران (1386). قرارداد ايجاد وب سايت كودك و نوجوان و گسترش وب سايت سازمان با شركت نرم نگاران آرميتيس؛ 10) سهراب زاده، سارا. حسن زاده، محمد و کریمی، المیرا (1391). درک کودکان 7 تا 14 ساله ایرانی از رابط کاربر وبگاه کتابخانه ملی کودکان و نوجوانان ایران. فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات. 26(2)، 111-126؛ 11) صدیقی، زینب، گیلوری، عباس و نوشین فرد، فاطمه (1389). رابط کاربر در کتابخانه‌های دیجیتال کودکان: ارزیابی رابط کاربر مهمترین کتابخانه‌های دیجیتال کودکان در جهان. اطلاع شناسی، 7 (27)، 117-146؛ 12) طباطبایی پور، مصطفی؛ میرحسینی، زهره و نشاط، نرگس (1394). بررسی ساختاری و محتوایی وبگاه کتابخانه ملی کودک و نوجوان ایران در مقایسه با همتایان خود در دنیا. فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 26 (102)، 77-90؛ 13) عروجی، خدیجه (1390). سایت کتابخانه ملی کودکان و نوجوانان ارزیابی شد. خبرگزاری لیزنا. قابل دسترس در http://www.lisna.ir/Report/5174؛ 14) کوکبی، مرتضی و زراعت کار، ندا (1390). رابط‌های کاربر در کتابخانه‌های دیجیتالی کودکان: پیشنهاد الگوی بهینه برای کودکان ایرانی. فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 22 (1)، 71-84؛ 15) معماری، حمیده (1392). ایجاد خدمات مرجع مجازی کودک و نوجوان در پایگاه کتابخانه ملی کودکان و نوجوانان ایران از دیدگاه کاربران: ارائه پیشنهادات. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا، تهران؛ 16) منجمی، لیلا (1392). بررسی وضعیت کتابخانه‌های کودکان و نوجوانان کتابخانه‌های ملی جهان به منظور مقایسه با کتابخانه کودکان و نوجوانان سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و ارائه راهکارهای پیشنهادی. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تنکابن، تنکابن؛ 17) نژاديان، زهره و سودابه نوذري (1385). طرح پيشنهادي ايجاد وب سايت كودك و نوجوان كتابخانه ملي ايران (طرح اجرایی). تهران: سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران؛ 18) نهاد ملی حمایت از کودک (1394). تهران: موسسه نیکوکاری مهرآفرین با همکاری موسسه رحمان؛

19) Intenational Children's Digital Library (2005). Collection development policy. (version 8.2). In http://en.childrenslibrary.org/about/collection.shtml; 20) Intenational Children's Digital Library. Link policy. In http://en.childrenslibrary.org/about/links.shtml.


 



[1]International Children's Digital Library (ICDL)

[2] The International Federation Library Associations and Institutions (IFLA)

[3] . Link policy

 

بازگشت به فهرست مقالات ك