Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    
بازگشت به فهرست مقالات ك
 

كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. كتابخانه آموزشگاهي واحدي خدماتي در مدارس ابتدايي و متوسطه است كه به‌منظور حمايت از برنامه‌هاي آموزشي ايجاد مي‌شود و بايد بتواند از راه تأمين مواد، تسهيلات، و خدمات پاسخگوي نيازهاي آموزشي، اطلاعاتي، تحقيقاتي، فردي، و اوقات فراغت دانش‌آموزان و معلمان باشد. اين كتابخانه‌ها را با نام‌هايي نظير "مركز منابع كتابخانه مدرسه"[1] ، "مركز رسانه‌ها"[2] ، "مركز مواد آموزشي"، يا "آزمايشگاه يادگيري" نيز مي‌خوانند (12: 1).

تاريخچه. پيشينه كتابخانه‌هاي آموزشگاهي در غرب، به اواسط قرن نوزدهم يا اوايل قرن بيستم بازمي‌گردد و كشورهايي مانند كانادا،ژاپن،كشورهاي شمال اروپا،انگلستان، و ايالات متحده پيشقدم بودند. گفته مي‌شود قديمي‌ترين كتابخانه آموزشگاهي در 1578 در شروزبري[3]انگلستان ايجاد شد. نخستين كتابخانه‌هاي آموزشگاهي با هدف فراهم كردن مواد كمك آموزشي براي پشتيباني از آموزش رسمي، ترغيب كتابخواني، و كسب لذت از متون ادبي به‌وجود آمدند. اين كتابخانه‌ها اغلب به‌صورت منفرد به دانش‌آموزان علاقه‌مند خدمت مي‌كردند. در واقع، گسترش سازمان يافته كتابخانه‌هاي آموزشگاهي از نيمه دوم قرن بيستم آغاز شد. توسعه كتابخانه‌هاي آموزشگاهي در ايالات متحده از اواخر قرن نوزدهم آغاز شد. در 1895، كتابخانه‌هاي دبيرستاني رشد قابل توجهي داشتند. اما كتابخانه‌هاي دوره ابتدايي خيلي ديرتر پديد آمدند و پس از جنگ جهاني دوم توسعه يافتند. گسترش همه جانبه و نظام‌مند كتابخانه‌هاي آموزشگاهي در بسياري از كشورها پس از جنگ جهاني دوم رخ داد. در آسيا و افريقا نيز كسب استقلال بسياري از كشورها سبب گسترش آموزش شد و توسعه كتابخانه‌هاي آموزشگاهي (در كشورهايي چون اردن، مالزي، نيجريه، و تانزانيا) يكي از ابعاد آن است (10: 20؛ 7: 23-24).

اهداف. مأموريت اصلي كتابخانه آموزشگاهي پيشبرد اهداف آموزشي و پرورشي مدرسه است، بنابراين، حمايت از برنامه رسمي تحصيلي و رشد فردي و اجتماعي دانش‌آموزان براي كتابخانه آموزشگاهي اهميت دارد. كتابخانه آموزشگاهي مواد يادگيري را در اشكال مختلف فراهم و دانش‌آموزان و كاركنان را به استفاده از آن تشويق مي‌كند. نگهداري مواد، گسترش مهارت‌هاي اطلاعاتي، و تشويق به خواندن به قصد لذت بردن از ديگر وظايف كتابخانه‌هاي آموزشگاهي است. آموزش استفاده‌كنندگان و توسعه مهارت‌هاي اطلاع‌يابي در آنها از عرصه‌هاي نوين مورد علاقه كتابخانه‌هاي آموزشگاهي است (9: ج 2، ص 410، 412).

انواع. كتابخانه‌هاي آموزشگاهي را از لحاظ نوع مخاطب و برنامه‌هاي تحصيلي مي‌توان به دو گروه تقسيم كرد: گروه اول كتابخانه‌هاي پيش‌دبستاني و دبستاني هستند كه به‌جز مجموعه اصلي، در هر كلاس نيز مجموعه فرعي كوچكي مستقر است. گروه دوم، مدارس دوره راهنمايي تحصيلي و دبيرستان‌ها هستند. در اين نوع مدارس، عمومآ مجموعه در يك كتابخانه مركزي متمركز است و به‌خاطر تنوع مواد، سازماندهي در آنها بهتر صورت مي‌گيرد (9: ج 2، ص 411).

مجموعه. يكي از معيارهاي مهم در انتخاب مجموعه براي كتابخانه‌هاي آموزشگاهي اهداف و برنامه‌هاي آموزشي است. تازه بودن مجموعه و برآوردن نيازهاي آموزشي، روحي، عاطفي، و اطلاعاتي دانش‌آموزان جاي مهمي در مجموعه‌سازي اين كتابخانه‌ها دارد(6: 29؛ 8: 101). بر اساس رسالت آموزشگاه‌ها، منابع آنها را مي‌توان به سه دسته تقسيم كرد: 1) منابع مرتبط با دروس، 2) منابع مرتبط با مطالعه آزاد، و  3) منابع مرجع (7: 77-78).

در گروه منابعي كه برنامه‌هاي درسي را حمايت مي‌كنند انواع منابع علمي، آموزشي، و كمك‌درسي مي‌گنجد، مانند تاريخ، جغرافيا، علوم، رياضي، تاريخ طبيعي، و فناوري. در گروه دوم، انواع كتاب‌هاي داستان، كاردستي، بازي، سرگرمي، وزرش، و بهداشت قرار دارد. حفظ تعادل ميان دو گروه منابع در مجموعه‌سازي به مقطع تحصيلي و رشته‌هاي موجود در دبيرستان‌ها بستگي دارد. در دبستان‌ها كتاب‌هاي داستان بيشتر موردنياز است و حدود يك چهارم و حتي نصف مجموعه را به خود اختصاص مي‌دهند (10: 18، 20).

در كتابخانه‌هاي دبستاني و به‌خصوص پيش‌دبستاني، كتاب‌ها مصور و رنگي هستند و بيشتر بر گسترش دامنه لغات و تقويت زبان تكيه دارند. منابع ديگر مانند معماها، مطالب فكاهي، اسباب‌بازي، جعبه سنگ، مجموعه برگ‌هاي خشك‌شده، و نظير اينها نيز مي‌تواند در مجموعه قرار گيرد. كتابخانه‌هاي راهنمايي و دبيرستان علاوه بر پاسخگويي به نيازهاي آموزشي بايد بتوانند نيازهاي ناشي از تغييرات شخصيتي، رواني، و اجتماعي ناشي از بلوغ را نيز پاسخگو باشند.

تدوين خط‌مشي مكتوب براي انتخاب و مجموعه‌سازي مهم است. تأمين بودجه و چگونگي مصرف آن، تعيين كساني كه صلاحيت انتخاب مواد را دارند (معلمان، دانش‌آموزان، اوليا، و كتابداران)، موادي كه بايد تهيه شوند، تعادل مجموعه، معيارهاي ارزيابي مواد كتابخانه، و چگونگي قبول هدايا از جمله موضوعاتي هستند كه بايد در آن مشخص شود (10: 17).

سازماندهي و آماده‌سازي. استفاده از نظام طبقه‌بندي علمي، آموزش و آشنايي دانش‌آموزان با آن را به‌همراه دارد و مقدمه‌اي بر سوادآموزي اطلاعات است. در عين حال، سطح سازماندهي مواد بايد متناسب با آموزشگاه باشد و رده‌بندي را بايد در خلاصه‌ترين سطح نگهداشت. خلاصه رده‌بندي ديويي براي مواد غيرداستاني كتابخانه‌هاي آموزشگاهي كفايت مي‌كند.

خدمات عمومي. فعاليت‌هاي ذيل در خدمات عمومي كتابخانه‌هاي آموزشگاهي داراي اهميت است: 1) امانت كتاب، 2) خدمات مرجع، 3) تهيه راهنماها، 4) آموزش بهره‌گيري از كتابخانه و استفاده از منابع پژوهشي، 5) آموزش مهارت‌هاي مطالعه، 6) معرفي كتاب، 7) برگزاري نشست با پديدآورندگان، 8) تشويق به مشاركت در كار گروهي، 9) بازديدها، 10) برپايي همايش‌ها و نمايشگاه‌ها، 11) برگزاري دوره‌ها و كارگاه‌هاي آموزشي، و 12) ارتباط با كتابخانه‌هاي ديگر (7: 113-114).

فضا و امكانات. طراحي ساختمان كتابخانه بايد با نوع آموزشگاه، مقطع تحصيلي، تعداد دانش‌آموزان، معلمان، و كاركنان مدرسه هماهنگ باشد. براي امانت، مخزن، مرجع، و نشريات بايد فضاي لازم درنظر گرفته شود. تأمين فضا براي گروه‌هاي مطالعاتي و مطالعه انفرادي نيز مهم است (5: 12).

درباره تخصيص فضا پيشنهاد شده است كه 60 درصد از فضا به ميزها و صندلي‌ها، 15 درصد به مطالعات گروهي (كنفرانس‌ها، كلاس‌هاي آموزشي در كتابخانه، و جلسات نقد و بررسي، و جز آن)، و بقيه به ساير تجهيزات اختصاص داده شود (8: 15).

بلندي ميزها و صندلي‌ها بايد متناسب با قد و اندازه مطالعه‌كنندگان باشد. ميزها مي‌توانند به‌صورت انفرادي يا دسته‌جمعي باشند (10: 154). سهولت دسترسي عادي به بخش‌هاي عمومي كتابخانه براي كودكان و نوجوانان، و به‌ويژه دانش‌آموزان داراي ناتواني‌هاي جسمي موضوع بسيار مهمي در معماري و تجهيز كتابخانه‌هاي آموزشگاهي است. هرگونه عامل خطرزا بايد از محيط كتابخانه حذف شود. ورودي‌هاي نامناسب، شيب‌هاي خطرناك، مسيرهاي بدون ديد، و موانع به‌ظاهر كوچك در مسير عبور كودكان بايد رفع شوند.

نور كافي و زيبايي ظاهري كتابخانه به جذابيت آن در ذهن دانش‌آموزان مي‌افزايد و شأن و جايگاه كتابخانه را در محيط آموزشگاه ارتقا مي‌بخشد.

استانداردها. در دهه 1970 در كشورهاي استراليا، كانادا، بريتانيا، و ايالات متحده امريكا به ايجاد استانداردهايي براي كتابخانه‌هاي آموزشگاهي توجه شد. بايد اذعان داشت براي كتابخانه‌هاي آموزشگاهي استاندارد ملي به‌ندرت وجود دارد و استانداردي جهاني كه بتواند كليه كشورها و جوامع را از لحاظ نسبت‌هاي سرانه دربرگيرد، وجود ندارد (7: 174؛ 10: 411). استانداردهاي ايفلا و "انجمن كتابداران آموزشگاهي امريكا" اصطلاح "مركز رسانه‌ها" را براي كتابخانه‌هاي آموزشگاهي برگزيده‌اند (11: 20).

كتابخانه‌هاي آموزشگاهي در ايران. ظاهرآ كهن‌ترين كتابخانه مدرسه‌اي در ايران، متعلق به مدرسه ابوحفص فقيه(     -264ق.) بوده كه در نيمه قرن سوم قمري در بخارا تأسيس شده است. در حدود 330ق. مدرسه دارالسنه در نيشابور كتابخانه معروف و معتبري داشت (7: 18، 19). نخستين كتابخانه آموزشگاهي ايران به معناي جديد در 1278ش. در مدرسه لقمانيه (ظاهرآ در تهران) تأسيس شد. "قانون اداري وزارت معارف و اوقاف و صنايع مستظرفه" مصوب 28 شعبان 1328ق. در ماده پنجم، تشكيل كتابخانه و مجموعه‌هاي علمي و تاريخي در مدارس را از جمله وظايف اداره معارف مي‌داند. در فاصله سال‌هاي 1300 تا 1320ش. با عمومي شدن آموزش و پرورش، نخستين مدارس دولتي در ايران تأسيس گرديد، ولي در آنها اثري از كتابخانه‌هاي آموزشگاهي ديده نمي‌شود (2: 18). در فاصله سال‌هاي 1320 تا 1357 با اجباري شدن سوادآموزي و افزايش تعداد مدارس، كتابخانه‌هاي آموزشگاهي در برخي مدارس به‌وجود آمد، ولي اغلب فعال نبودند و تنها برخي از آنها نظير كتابخانه‌هاي دبستان فرهاد و دبيرستان‌هاي البرز و ايران‌زمين با معيارهاي امروزي انطباق داشتند (4: 77).

قانون مصوب 1357، وجود كتابخانه‌هاي آموزشگاهي در مدارس را ضروري اعلام كرد و راه‌هاي تأمين هزينه، مكان، و كتابدار در آن پيش‌بيني شد (3).

پس از انقلاب اسلامي كتابخانه‌هاي مدارس زيرنظر واحد "ادبيات و كتابخانه"، اداره‌كل فرهنگي هنريِ معاونت پرورشي وزارت آموزش و پرورش قرار گرفت و اداره آنها به مربيان پرورشي سپرده شد. در 1371، وزارت آموزش و پرورش ملزم شد در نقشه ساختمان، محلي را براي كتابخانه درنظر بگيرد و سازمان اموراداري و استخداميِ وقت نيز موافقت كرد در مدارسي كه حداقل 2000 جلد كتاب دارند پست سازماني كتابدار ايجاد شود. همچنين براي نخستين‌بار، در 1374 رديف بودجه‌اي به مبلغ 5 ميليارد ريال براي خريد كتاب براي كتابخانه‌هاي آموزشگاهي درنظر گرفته شد (12: 1-7). تشكيل شوراي ترويج كتابخانه‌هاي آموزشگاهي نيز از اقدامات مربوط به ده سال اخير است. پس از انحلال معاونت پرورشي در وزارت آموزش و پرورش، كتابخانه‌هاي آموزشگاهي زيرنظر معاونت ديگري قرار گرفت.

در حال حاضر (نيمه اول 1382)، در كشور براي 16920761 دانش‌آموز تنها 5053 كتابدار آموزشگاهي وجود دارد (1: 49، 85، 87، 89).

طبق آمار، 85 درصد مدارس دوره ابتدايي، 60 درصد مدارس راهنمايي، و 30 درصد مدارس دوره متوسطه كشورمان، فاقد كتابخانه‌اند. سهم هر كتابخانه در دوره ابتدايي 5/658 كتاب، در دوره راهنمايي 1102 كتاب، و در دوره متوسطه 1543 كتاب است. در دوره ابتدايي به‌ازاي هر دانش‌آموز كمتر از يك كتاب، در دوره راهنمايي 8/2، و در دوره دبيرستان 6/5 است. يافته‌هاي بالا نشان مي‌دهد وضع كتابخانه‌هاي آموزشگاهي خصوصآ در مقاطع پايين‌تر تحصيلي (كه بايد بپذيريم عادت به مطالعه در سنين پايين‌تر اثرگذارترند)، بسيار ناخوشايند، و به‌ويژه در قياس با وضع امروزي كتابخانه‌هاي آموزشگاهي جهان بسيار تأسف برانگيزتر است (7: 27-28).

 

مآخذ: 1) آمارنامه سال تحصيلي 1380-1381 آموزش و پرورش.تهران: وزارت آموزش و پرورش، 1382؛ 2) باب‌الحوائجي، فهيمه. نقش و اهميت كتابخانه‌هاي آموزشگاهي و رهنمودهايي براي كتابخانه‌هاي كودكان. تهران: پژوهشكده تعليم و تربيت، 1379؛ 3) بخشنامه تأمين منابع مالي و انساني كتابخانه‌هاي آموزشگاهي وزارت آموزش و پرورش. مصوب 6/3/1374؛ 4) بياني، احمد. "بررسي وضع كتابخانه‌هاي دبيرستاني شهر تهران در سال 1355- 1356". نشريه دانشكده علوم تربيتي. س. هفدهم، 1 (پاييز و زمستان 1356): 65-84؛ 5) كالين، اي. كتابخانه‌هاي آموزشگاهي (راهنمايي براي معلم ـ كتابدار). ترجمه مهرداد نيكنام و نيره امامي. تهران: هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور، دبيرخانه، 1375؛ 6) كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. تهران: مركز خدمات كتابداري، 1355؛ 7) نشاط، نرگس؛ حرّي، عباس. كتابخانه آموزشگاهي در مدرسه كتابخانه ـ مدار. تهران: شبكه كتاب، 1383؛

8) Dyer, R. Brown; Goldeston, E. School Libraries (Theory and Practice). London: Clive Bingley, 1970; 9) Heeks, Peggy. "School Libraries". International Encyclopedia of Information and Library Science. Vol.2, PP.410-412; 10) Nickel, Mildred. Steps to Service (A Handbook of Procedures for the School Library Center). Chicago: American Library Association, 1975; 11) Prostano, Emanuel; Prostano, Joyce S. The School Library Media Center. Library Science text Series. Littlelon: Libraries Unlimited, 1971; 12) School Libraries: The Foundation of the Curriculum, Report of the Working Part on School Library Services, Council Work Party on School Services. London: T.M. S., 1984.

فهيمه باب‌الحوائجي

            بازنويسي داكا



[1]. School Library Resources Centre

[2]. Media Centre     

[3]. Schrewsbery

 

بازگشت به فهرست مقالات ك