Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ک

کتابداری مبتنی بر شواهد. رویکردی در ارائۀ خدمات کتابداری است که خواهان آن است تصمیم‌‌ گیری، چه راهبردی یا غیر راهبردی، نه صرفاً بر اساس تجربه و شمّ و شهود،‌‌ بلکه با ترکیب آخرین یافته­های پژوهشی معتبر با تجربیات حرفه­ای و ترجیحات مشتری‌‌ گرفته شود.

مفهوم کتابداری مبتنی بر شواهد از پزشکی‌‌ مبتنی بر شواهد الهام گرفته است و مبتکران آن نیز کتابدارانی در کارگروه پژوهش انجمن کتابداری پزشکی آمریکا بود‌ه اند. ایشان آن را در عبارت "استفاده از شواهد علمی برای ارتقای کار اطلاعاتی" صورت بندی کردند و برای ترویج آن جایزه‌‌ای‌ از سوی کمیته‌‌ پژوهش انجمن کتابداری آمریکا در سال 1996 برای چاپ مقالات با کیفیت در نشریه ای با عنوان Hypothesis‌‌‌‌ را برگزیدند که از 1987 انتشار یافته بود. رقابت برای این جایزه انگیزه انجام پروژه‌های پژوهشی ارزشمند شد که یافته‌های آنها به کار کتابداری و‌‌ خدمات اطلاع‌رسانی بسیار آمده است (3). همزمان در انگلستان نیز مقالات و سخنرانی­هایی در مورد مفهوم کتابداری و کار اطلاعاتی مبتنی برشواهد منتشر و برگزار شد‌‌ (5 و 6).‌‌ نخستین کنفرانس‌‌‌‌ بین‌المللی کتابداری مبتی بر شواهد در سال 2001 در دانشگاه شفیلد انگلستان برگزار شد. از آن سال تاکنون کنفرانس بین‌المللی کتابداری و کار اطلاعاتی مبتنی بر شواهد، هر دو سال یکبار به­طور مرتب به میزبانی کشورهای کانادا، استرالیا و آمریکا برگزار شده است. <مجله کتابداری و کار اطلاعاتی مبتنی بر شواهد>[1]، در 2006‌‌‌‌ دربخش خدمات یادگیری دانشگاه آلبرتای کانادا تأسیس شد. این مجله علمی با داوری هم­طراز، به­صورت فصلی و دسترسی باز منتشر می­شود.

در ایران نیز از سال 1388 پژوهش­هایی در موضوع کتابداری مبتنی بر شواهد صورت گرفته و گزارش آنها در مجلات داخلی و خارجی منتشر شده است (1و 7). در 1389 کارگاهی با عنوان کتابداری مبتنی بر شواهد در جنب کنگره بین‌المللی پزشکی مبتنی بر شواهد در کشورهای توسعه یافته، در مرکز پزشکی مبتنی برشواهد ایران در دانشگاه علوم پزشکی تبریز برگزار شد (2). سال 2011 دو‌‌ نفر از محققان فعال ایرانی در این حوزه (یزدان منصوریان و‌‌ وحیده زارع گاوگانی)، عضو کمیته داوران بین‌المللی ششمین‌‌ کنفرانس بین‌المللی‌‌ کتابداری و عملکرد اطلاعاتی مبتنی برشواهد در سالفورد انگلستان بودند. در 1395 همایشی ملی با موضوع کتابداری مبتنی برشواهد‌‌ در دانشگاه علوم پزشکی تبریز برگزار شد و همان سال همایش بین‌المللی سلامت مبتنی برشواهد که‌‌ کتابداری مبتنی برشواهد یکی از محور‌های اساسی آن بود،‌‌ توسط دانشگاه علوم پزشکی تبریز با همکاری انجمن جهانی مراقبت‌های بهداشتی[2] در جزیره کیش برگزار شد. 

مراحل. کتابداری مبتنی برشواهد چهار مرحله دارد: 1) تعریف مشكل یا مسئله که گاهی آن را پرسیدن یک سؤال قابل پاسخ دادن نیز می‌گویند؛ 2) جستجو و پیدا کردن شواهد؛ 3) ارزیابی نقادانه شواهد و 4) به­کاربردن نتایج ارزیابی. برخی صاحب نظران دو مرحله با عنوان‌های تغییر ارزیابی و تعریف مجدد مشكل یا مسئله‌‌ به این مراحل افزود‌هاند (8).

انتقاد‌ها. یک انتقاد به ارزیابی شواهد این است که اگر شواهد و پژوهش­ها آلوده و غیر واقعی باشند چه باید کرد؟ به­ عنوان مثال بسیاری شرکت­های  دارویی و شرکت­های تجاری پژوهش­های بزرگ گروهی یا کارآزمایی­های بالینی را حمایت مالی می­کنند. احتمالادر تعثیب منافع خود، مانند تبلیغ و فروش محصولات را دنبال می‌کنند. برای دوری از این نوع خطرها چک لیست­های ارزیابی انتقادی شواهد و اطلاعات توسط برنامه مهارتی ارزیابی انتقادی[3] درست شده است. این چک لیست‌ها کمک می کنند قبل از استفاده شواهد، آنها را ارزیابی نقادانه‌‌ کنند. این چک لیست­ها  به زبان­های مختلف، از جمله فارسی ترجمه شده و در وب سایت اکویتور (شبکه ارتقای کیفیت و شفافیت پژوهش­های سلامت) موجود است (4).

یکی دیگر از نقدها به کتابداری مبتنی بر شواهد‌‌ این پرسش است که آیا می­توان نتایج تحقیقاتی را که در بسترهای متفاوت انجام شده است، در تصمیم­گیری و‌‌ درکارهای روزانه به‌کار برد؟ آیا ریسک به­کارگیری نتایج پژوهش بی کیفیت در تصمیم‌گیری به اندازه استفاده نکردن از آن زیان‌بار نیست؟ برای پرهیز از چنین خطری لازم است شواهد از پژوهش با کیفیت گرفته شود.  بهترین شواهد معمولاً از فراتحلیل­های معتبر و مرور آثار‌‌ به­دست می­آید.‌‌‌‌ از تجربه، کارآزمایی، مطالعات میدانی بزرگ و قابل اعتماد یا هر مطالعه کیفی و کمّی معتبر یا از مطالعات موردی نیز ‌می‌توان استفاده کرد.

 

مآخذ: 1) اطلسی، رشا. مروری بر نقش کتابدار پزشکی بالینی در فرایند پزشکی مبتنی بر شواهد و ارتقای کیفیت خدمات پزشکی سبا نگرشی بر کتابخانه‌های بیمارستانی امریکا، فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات،دوره 20 شماره 2 (1388): 299-312؛ 2) مرکز پزشکی مبتنی برشواهد دانشگاه علوم پزشکی تبریز. "گزارش روند برگزاری اولین کنگره بین‌المللی و سومین کارگاه پزشکی مبتنی برشواهد در کشورهای درحال توسعه".( 31 فروردین الی 3 اردیبهشت 1389 )، تبریز: دانشگاه علوم پزشکی تبریز.

3) Eldredge, J D. "Evidence-based librarianship: what might we expect in the years ahead?" Health Information and Libraries Journal, VOL.19, NO. 2, (2002) :71-7; 4) EQUATOR Network. "Enhancing the Quality and Transparency Of health Research",[online] Available: http://www.equator-network.org/library/translations-of-reporting-guidelines /{3 February 2016}; 5) Farmer J, Booth A, Madge B, Forsythe E.‌‌ "What is the Health Libraries Group doing about research?"  Health Libraries Review, Vol. 15 No. 2(1998): 133-41; 5) Farmer J and Williams D. "Research into practice?" Health Libraries Review, Vol. 16 No.2 (1999):137-40. Quoted in: Eldredge J. "Evidence Based Information Practice: A Pre-History" In Booth, A & Brice, A. (Eds) Evidence Based Practice for Information Professionals: A handbook. London: Facet Publishing, 2004; 6) Gavgani, V Z; Shokraneh, F; Roshani, A.‌‌ "Need for Content. Reengineering of the Medical. Library and Information Library Science Curriculum in Iran". Library Philosophy and Practice. (January 2011)[online]; 7) Koufogiannakis D;‌‌ Crumley E. "Applying Evidence to Your Everyday Practice", in Booth, A& Brice, A (Eds) Evidence Based Practice for Information Professionals: A handbook. London: Facet Publishing,2004.

 

وحیده زارع گاوگانی

 



[1]. Evidence Based Library and Information Practice

[2]. International Society for Evidence-Based Health Care

[3] Critical Appraisal Skill Program (CASP)

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ک