Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    
بازگشت به فهرست مقالات ك
 

كُد ميله‌اي[1] . كد ميله‌اي كه در فارسي به آن رمزينه يا باركد نيز گفته مي‌شود، داده‌هايي ماشين‌خوان است كه به صورت خطوط عمودي با طول يكسان، اما ضخامت‌هاي متفاوت رمزگذاري شده‌اند و با كمك پويشگر نوري[2]  متصل به رايانه قابل خواندن است (:13 ذيل واژه). كد ميله‌اي بر روي كالاها درج مي‌شود تا شناسايي و مبادله كالا در نظام‌هاي رايانه‌اي ممكن گردد.

تاريخچه. پيدايش كد ميله‌اي به مفهوم امروزي سال‌ها بعد از والاس فلينت تحقق يافت. او نخستين كسي بود كه در 1932 استفاده از نوعي كارت منگنه را به‌منظور كنترل خودكار ورود و خروج كالا در فروشگاه‌ها پيشنهاد كرد. استفاده از كارت منگنه به‌دليل اقتصادي نبودن چندان دوام نيافت، ولي گام مهمي در راستاي توليد كد ميله‌اي محسوب مي‌شود (12).

نخستين گام براي توليد كد ميله‌اي امروزي در 1948 توسط نورمن جوزف وودلند و همكار وي برنارد سيلور برداشته شد. اين دو ابتدا نوعي جوهر را كه زير اشعه فرابنفش مي‌درخشيد، مورداستفاده قرار دادند؛ اما مشكلات مربوط به ناپايداري جوهر و هزينه زياد چاپ باعث شد كه با الهام از فناوري كُد مورس[3]  و لبه صوتي فيلم[4] ، نوعي كد ميله‌اي خطي به‌وجود آورند. وودلند بعدها تصميم گرفت به‌جاي خطوط و ميله‌هاي عمودي از دواير متحدالمركز استفاده كند تا بتوان آنها را از هر طرف خواند. اين نوع كد ميله‌اي  كه با نام كد چشم گاوي[5]  شهرت يافت، در حين چاپ به سرعت سياه و لكه مي‌شد و لذا چندان مورد استقبال قرار نگرفت (14). سرانجام در سال 1973 وودلند، كه در اين زمان به استخدام شركت آي.بي.ام. درآمده بود، نوعي كد ميله‌اي خطي توليد كرد كه به‌نام كد جهاني محصول (يو.پي.سي.)[6]  شهرت يافت (15).

در پي موفقيت اين ابتكار در كشورهاي ايالات متحده و كانادا، كشورهاي اروپايي هم در 1976 نظام جديد شماره اروپايي كالا (اي.اِي.ان.)[7]  را ايجاد كردند كه به ساير كشورهاي غيراروپايي ــ به‌جز ايالات متحده و كانادا ــ نيز گسترش يافت. در حال حاضر اي.اِي.ان. و يو.پي.سي. دو نظام استاندارد شناخته شده كد ميله‌اي در سطح جهان به‌شمار مي‌روند (:2 27).

در اين نظام چندين نوع استاندارد نشانه‌گذاري و توليد كُد ميله‌اي وجود دارد كه از جمله مهم‌ترين آنها مي‌توان به موارد ذيل اشاره كرد: 1) اي.اِي.ان. ـ 8[8]  براي اقلام مصرفي بسيار كوچك؛ 2) اي.اِي.ان. ـ13[9]  براي انواع كالاها؛ 3) اي.اِي.ان. ـ 128[10]  براي اقلام تجاري بزرگ و كانتينرهاي حمل و نقل (:3 56).

طرح كلي نظام اي.اِي.ان. - 13 كه پر كاربردترين نوع كد ميله‌اي محسوب مي‌شود از قسمت‌هاي ذيل تشكيل شده :

 

 

4

 

3

 

2

 

1

 

رقم كنترل

 

رمز(كد)كالا

 

پيش‌شماره شركت

 

پيش‌شماره كشور

 

 

1. پيش شماره كشور. اين عدد كه معمولا سه رقمي است، توسط سازمان بين‌المللي اي.اِي.ان. به هريك از كشورهاي عضو اختصاص مي‌يابد (براي مثال پيش شماره 626 متعلق به ايران است و كليه كالاهايي كه اين پيش شماره بر روي آنها درج شده باشد محصول ايران است).

2. پيش شماره شركت. معمولا 4 يا 5 رقم است كه با توجه به قابليت، توان، و تنوع توليدات شركت‌ها توسط مراكز ملي متولي اين امر در هر كشور براي آنها درنظر گرفته مي‌شود (در ايران اين پيش شماره توسط مركز ملي شماره‌گذاري كالا و خدمات به هريك از شركت‌ها اختصاص مي‌يابد).

3. رمز (كد) كالا. معمولا 4 يا 5 رقم است و شركت‌ها بر اساس پيش شماره اختصاص يافته به آنها، به شماره‌گذاري محصولاتشان مي‌پردازند.

4. رقم كنترل. يك رقم است و به‌منظور كنترل صحت رقم‌هاي قبل و بر اساس دستورالعمل اي.اِي.ان. محاسبه و افزوده مي‌شود (:3 56؛ :6 23-24؛ :7 39).

قابليت‌هاي منحصر به‌فرد كد ميله‌اي نظير دقت، سرعت، انعطاف‌پذيري، و كارآيي زياد باعث شده كه استفاده از آن به‌طور روزافزون گسترش يابد. به‌كارگيري اين كد در كارت‌هاي شناسايي افراد، نظام‌هاي فروش، انبارها، خطوط توليد، امنيت مراكز سري، نامه‌هاي پستي، و جز آن از مهم‌ترين موارد اين استفاده است (:7 38-39؛ :8 32).

انتخاب نوع كد ميله‌اي به عوامل متعددي نظير كاربرد، مقدار داده‌هاي موردنياز براي رمزگذاري بر روي كد ميله‌اي، و چگونگي چاپ كد ميله‌اي بستگي دارد (10).

در ايران، به‌دليل عضويت مركز ملي شماره‌گذاري كالا و خدمات ايران در مؤسسه بين‌المللي اي.اِي.ان.، از سال 1374 از نشانه‌هاي اين مؤسسه براي رمزگذاري كالاها استفاده مي‌شود (:1 27).

با ظهور ليزر، فناوري كد ميله‌اي وارد عرصه جديدي شد. نور ضعيفي كه باركدخوان بر روي كد ميله‌اي مي‌تاباند خطوط سياه را جذب و خطوط سفيد را منعكس مي‌سازند. اين علامت (سيگنال)هاي روشن و خاموش را حس‌گرها دريافت مي‌كنند. بدين ترتيب رمز موردنظر شناسايي مي‌شود (14).

نظام شماره‌گذاري محصولات صنعت نشر با ساير كالاها متفاوت است. بر اساس موافقت انجمن بين‌المللي شماره‌گذاري اي.اِي.ان.، شماره‌هاي شابك* و شاپا* را مي‌توان به كد ميله‌اي تبديل كرد و به‌عنوان شناسه بين‌المللي اي.اِي.ان. به‌كار برد. در اين نظام به‌جاي پيش‌شماره كشور در اي.اِي.ان.، شماره مخصوص "دنياي كتاب يا نشريات"[11]  جايگزين مي‌شود، پس از آن شماره شابك و شاپا مي‌آيد،

اما رقم كنترل آنها حذف و رقم كنترل جديدي بر اساس دستورالعمل‌هاي اي.اِي.ان. محاسبه و جايگزين مي‌شود. در پاره‌اي موارد كدهاي مربوط به قيمت و يا شماره انتشار نيز به آنها اضافه مي‌شود (:4 30-32؛ 11). در شكل زير نمونه‌اي از تبديل شماره شاپا به كدميله‌اي آورده شده است:

 

 

 تصویر

 

 

 

 

 

در كتابخانه‌ها از كدهاي ميله‌اي در نظام‌هاي خودكار و با هدف هويت بخشيدن به كتاب‌ها، نشريات، و ساير منابع ديگر به‌منظور كنترل موجودي، امانت، و برقراري پيوند بين كارت امانت‌گيرنده با منابع مورد درخواست وي استفاده مي‌شود (13). معمولا كد ميله‌اي بر روي كارت عضويت و مواد كتابخانه‌اي درج مي‌شود. كد ميله‌اي اعضا، كه اغلب بر اساس شماره عضويت شكل مي‌گيرد، ملاك شناسايي افراد در نظام خودكار و در واقع كد شناسايي آنهاست. بر اساس هر يك از كدهاي اختصاص يافته به اعضا، فايلي در نظام امانت كتابخانه‌اي وجود دارد كه تمامي مشخصات فرد در آن وارده شده و به كتابدار اجازه مي‌دهد تا منبعي را به وي امانت داده، از امانت خارج سازد، و يا تمديد كند (:5 40).

كد ميله‌ايِ منابع اطلاعاتي كتابخانه نيز كدي منحصر به‌فرد است كه معمولا بر اساس شماره مدرك و يا شماره ثبت تهيه شده و در پشت جلد درج مي‌شود. هريك از اين كدها به يك ركورد كتابشناختي در پايگاه اطلاعاتي اختصاص مي‌يابد. هريك از منابع، حتي تمامي نسخه‌هاي مربوط به يك عنوان واحد، كدهاي ميله‌اي متفاوت مي‌گيرند و موجوديت مستقل دارند. ركورد موردنظر نيز در نظام امانت خودكار قرار مي‌گيرد و امكان فراخواني آن در مواقع لزوم فراهم مي‌شود (9).

 

مآخذ: )1 "استفاده از باركد (رمزينه) در تجارت الكترونيكي". بررسي‌هاي بازرگاني، 130 (خرداد 1377): 25-27؛ )2 پيرمراديان، مهدي. "دستگاه باركدخواني UPC READER".  صنعت هوشمند، 1 (فروردين 1377): 27-29؛ )3 رئيسي، رضا. "باركد رمز ورود به بازارهاي جهاني". جاده ابريشم، 19 (دي 1378): 56-؛57 )4 سازمان بين‌المللي شابك. دستنامه شماره استاندارد بين‌المللي كتاب (ISBN). ترجمه داريوش مطلبي؛ زيرنظر وهرز نوروزپور ديلمي. تهران: خانه كتاب، ؛1381 5) شعباني، احمد؛ لاچيتاني، حشمت. "بررسي طرح باركدگذاري در كتابخانه مركزي دانشگاه صنعتي اصفهان". پيام كتابخانه. س. نهم، 4 (1378): 39-42؛ )6 طاهري، محمودرضا. "از باركد چه مي‌دانيد". پيام كيفيت توس، 2 (دي 1377): 23-24؛ )7 متقي، هايده. "كد ميله‌اي (باركد)  BARCODEچيست؟". فرهنگ و تعاون، 10 (بهمن و اسفند 1377): 38-39؛ 8) همو. "كد ميله‌اي (باركد)  BARCODEچيست؟ (قسمت دوم)". فرهنگ و تعاون، 11 (فروردين و ارديبهشت 1378): 32-؛33

9) "A Primer on the Use of Barcode Technology in Libraries".[On-line]. Available:http://www.dimension-x.com/ libprmr. htm [26 Feb.2005]; 10) "Barcoding for Beginners & Barcode FAQ", 2004. [On-line]. Available: http://www. idautomation.com/barcoding4beginners.htm/. [26 Feb.2005]; 11) ISSN International Centre. "ISSN and barcoding". [On-line]. Available: http://www.issn.org.8080/English/pub/ faqs/ barcodes. [26 Feb. 2005]; 12) Haggey, Waren. "The History of barcodes", 1998. [On-line]. Available: http:// educ.queensu.ca/¬compsci/units/encoding/barcodes/ history. html [26 Feb.2005]; 13) Reitz, John M. Online Dictionary of Library and Information Science (ODLIS). S.V. "Barcode". [On-line]. Available: http://lu.com/odlis/odlis_b. cfm. [26 Feb. 2005]; 14) Seidman, Tony. "The History of barcodes".[On-line]. Available:http://www.basics.ie/History. htm [14Jul.2004]; 15) Wales, Jimmy. "Barcode". Wikipedia, The Free Encyclopedia. [On-line]. Available: http://en. wikipedia.org/wiki/Barode. [14 Jul.2004].

          جواد عباس‌پور



[1]. Barcode

[2]. Optical Scanner

[3]. Morse Code    

[4]. Movie Sound Tracks    

[5]. Bull's eye Code    

[6]. Universal Product Code (UPC)    

[7]. Europian Article Number (EAN)  

[8]. EAN-8   

[9]. EAN-13   

[10]. EAN-128   

[11]. شناسه‌هاي "دنياي كتاب" و "نشريات" در نظام اي.اِي.ان. به ترتيب "977" و "978" است.

 
بازگشت به فهرست مقالات ك